
किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः — Lakshmana’s Anger Reported; Hanuman Advises Propitiation and Timely Mobilization
किष्किन्धाकाण्ड
ဤသရဂါသည် ကိရှ္ကိန္ဓာမြို့၌ အရေးပေါ်အကြံပေးအစည်းအဝေးတစ်ရပ်ကဲ့သို့ ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အင်္ဂဒက လက္ခမဏ၏ ဒေါသကို သတင်းပို့လာသဖြင့် သုဂရီးဝ—အကြံပေးရာတွင် ပညာရှိ၍ သဘောတူညီချက်ရှာရာတွင် ကျွမ်းကျင်သူ—သည် မထိတ်လန့်ဘဲ ဝန်ကြီးများကို ခေါ်ယူကာ အကြောင်းရင်းကို စိစစ်သည်။ ပထမဦးစွာ ရန်သူဘက် သတင်းပို့သူများ၏ လှုံ့ဆော်မှုကြောင့် ဖြစ်လာသော နားလည်မှုလွဲမှားခြင်းဖြစ်နိုင်ကြောင်း သတ်မှတ်ပြီးနောက် မိတ်သဟာယ၏ မတည်မြဲမှုနှင့် ရာမ၏ ယခင်က ကူညီပေးမှုကို ပြန်လည်မဆပ်နိုင်သေးသည့် မိမိ၏ အားနည်းမှုကို သတိရသည်။ အစည်းအဝေးတွင် ဟနုမာန်က အကြောင်းပြချက်တိတိကျကျဖြင့် ပြောဆိုကာ ကျေးဇူးမေ့ခြင်းကို တားမြစ်သတိပေးပြီး ရာမသည် သုဂရီးဝ၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို ဖယ်ရှား၍ သုခကို တည်စေလိုသဖြင့် ဝါလီကို သတ်ခဲ့ကြောင်း ပြန်လည်သတိပေးသည်။ လက္ခမဏ၏ လာရောက်မှုကိုလည်း ရာမ၏ ချစ်ခြင်းမှ ပေါ်လာသော မနှစ်သက်မှုဟု အဓိပ္ပါယ်ဖော်ပြပြီး မကောင်းကြံမှုမဟုတ်ကြောင်း ဆိုသည်။ ထို့ပြင် “ကာလ” အချိန်တော်ကို အလေးပေးကာ—မင်္ဂလာရှိသော ဆောင်းဦးရာသီ ရောက်ပြီ၊ ကောင်းကင်ကြည်လင်ပြီ၊ စစ်ရေးလုပ်ငန်း စတင်ရန် သင့်တော်သော ရာသီဖြစ်သဖြင့် လက္ခမဏ၏ ပေါ်လာခြင်းသည် လုပ်ဆောင်ရမည့်အရာ နောက်ကျနေပြီဟု အချက်ပြခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြောသည်။ ဟနုမာန်က မိဖုရားနှင့် ခွဲခွာနေရသဖြင့် ဝမ်းနည်းနေသော ရာမ၏ ပြင်းထန်သော စကားများကိုလည်း ခံနိုင်ရည်ရှိရမည်ဟု အကြံပေးပြီး လက်တွေ့ကုထုံးအဖြစ် လက်အုပ်ချီကာ လက္ခမဏထံ ခွင့်လွှတ်မှု တောင်းခံရန် ညွှန်ကြားသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ရာမ ဒေါသထွက်လျှင် မတားဆီးနိုင်သော အင်အားကြီးမားမှုကို သတိပေးကာ သုဂရီးဝသည် ရာမ သို့မဟုတ် လက္ခမဏ၏ အမိန့်ကို စိတ်ထဲတွင်တောင် မလျစ်လျူရှုရ; ကတိသစ္စာကို ခင်ပွန်း၏ ဆန္ဒနှင့် တစ်သားတည်းဖြစ်သကဲ့သို့ သစ္စာရှိသော ဇနီးကဲ့သို့ ထိန်းသိမ်းရမည်ဟု တင်းကျပ်စွာ အမိန့်ပေးသည်—ဤသည်မှာ နိုင်ငံရေးသစ္စာနှင့် ကျေးဇူးသိတတ်မှုကို အလွန်ပြင်းထန်စွာ ဖော်ပြခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 1
अङ्गदस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवस्सचिवैस्सह।लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान्।।
အင်္ဂဒ၏စကားကိုကြားပြီး၊ လက္ခမဏ မဟာဒေါသထွက်နေသည်ဟုလည်းကြားသော်၊ ပညာရှိသော စုဂရီးဝသည် မိမိအာသနမှ မတ်တပ်ရပ်ကာ မန္တရိများနှင့်အတူ ထွက်လာ၏။
Verse 2
सचिवानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम्।मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितान्।।
အကြံပေးမှု၌ ကျွမ်းကျင်သော စုဂရီးဝသည် အရေးကြီးသည့်အရာနှင့် အရေးမကြီးသည့်အရာ (အကျိုးအပြစ်) ကို ချိန်ဆပြီးနောက်၊ နိုင်ငံရေးနည်းလမ်းကိုသိ၍ ဆွေးနွေးမန်တရား၌ တည်ကြည်သော မန္တရိများအား စကားဆို၏။
Verse 3
न मे दुर्व्याहृतं किञ्चिन्नापि मे दुरनुष्ठितम्।लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये।।
“ငါသည် ကြမ်းတမ်းသောစကားတစ်လုံးမျှ မပြောခဲ့သကဲ့သို့ မမှန်ကန်သောအမှုတစ်စုံတစ်ရာလည်း မပြုခဲ့။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ရာဃဝ၏ညီ လက္ခမဏသည် ငါ့အပေါ် အဘယ်ကြောင့် ဒေါသထွက်နေရသနည်း?”
Verse 4
असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः।मम दोषानसम्भूतान् श्रावितो राघवानुजः।।
“ဖြစ်နိုင်သည်မှာ ငါ့ရန်သူများ—နှလုံးခဲ၍ အပြစ်အနာအဆာကို အမြဲရှာဖွေနေသူများ—က ရာဃဝ၏ညီအား ငါ့အပေါ် မရှိမဖြစ်သော အပြစ်များကို တင်ပြ၍ နားထဲသို့ ဖြည့်သွင်းထားကြခြင်းဖြစ်မည်”
Verse 5
अत्र तावद्यथाबुद्धि सर्वैरेव यथाविधि।भावस्य निश्चयस्तावद्विज्ञेयो निपुणं शनैः।।
“ယခုအခါ သင်တို့အားလုံးသည် မိမိမိ၏ ဉာဏ်အမြင်အတိုင်း သင့်လျော်သကဲ့သို့ စနစ်တကျ ဆွေးနွေးစဉ်းစားကြလော့။ ထို့နောက် သေချာသိမြင်နိုင်ရန် အလျင်မပြုဘဲ တဖြည်းဖြည်း နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း စုံစမ်း၍ ဤအခြေအနေ၏ အတွင်းသဘောအမှန်ကို ဆုံးဖြတ်သိကြလော့”
Verse 6
न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात्।मित्रं त्वस्थानकुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम्।।
အမှန်တကယ် ငါသည် လက္ခမဏကိုလည်း မကြောက်၊ ရာဃဝ (ရာမ) ကိုလည်း မကြောက်ပါ။ သို့သော် မိတ်ဆွေတစ်ဦးက အကြောင်းမဲ့ ဒေါသထွက်လာသော် မလွဲမသွေ စိတ်ရှုပ်ထွေးမှုနှင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သည်။
Verse 7
सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं परिपालनम्।अनित्यत्वाच्छ चित्तानां प्रीतिरल्पेपि भिद्यते।।
မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ မိတ်ဆွေတစ်ဦးကို ရယူခြင်းသည် လွယ်ကူသော်လည်း မိတ်သဟာယကို ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် ခက်ခဲ၏။ စိတ်တို့သည် မတည်မြဲသဖြင့် ချစ်ခင်မှုသည် အရေးမကြီးသေးသည့် အရာတစ်စုံတစ်ရာကြောင့်ပင် ကွဲပြားပျက်စီးနိုင်သည်။
Verse 8
अतो निमित्तं त्रस्तोहं रामेण तु महात्मना।यन्मयोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया।।
ထို့ကြောင့်ပင် မဟာအတ္တမ ရာမ၏ရှေ့တွင် ငါသည် စိတ်ပူပန်လှ၏။ အကြောင်းမှာ သူတော်ကောင်းက ငါ့အပေါ် ပြုခဲ့သော ကူညီကာရုဏာကို ငါက ပြန်လည်တုံ့ပြန်၍ မဆပ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 9
सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हनुमान्हरिपुङ्गवः।उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम्।।
သုဂ္ဂရీవက ဤသို့ဆိုပြီးနောက်၊ ဝါနရတို့အနက် အထူးမြတ်သော ဟနုမာန်သည် မိမိ၏ရှင်းလင်းသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဝါနရအမတ်များ၏ အလယ်တွင် မိန့်ကြားလေ၏။
Verse 10
सर्वथा नैतदाश्चर्यं यस्त्वं हरिगणेश्वर।न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकार कृतं शुभम्।।
အို ဝါနရတပ်၏ အရှင်၊ သင်သည် အလွန်ချစ်ခင်စိတ်ဖြင့် ပြုခဲ့သော ကောင်းမြတ်၍ မင်္ဂလာရှိသည့် အကူအညီကို မေ့လျော့သွားခြင်းသည် အလုံးစုံအံ့ဩစရာ မဟုတ်ပါ။
Verse 11
राघवेण तु वीरेण भयमुत्सृज्य दूरतः।त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः।।
ရాఃဃဝ မဟာသူရဲကောင်း ရာမသည် သင်၏ကြောက်ရွံ့မှုကို အဝေးသို့ပယ်ဖျက်ကာ၊ သင်၏နှစ်သက်မှုအတွက် အင်္ဒြာနှင့်တူသော အင်အားရှိသူ ဝါလီကို သတ်ဖြတ်ခဲ့၏။
Verse 12
सर्वथा प्रणयात्कृद्धो राघवो नात्र संशयः।भ्रातरं सम्प्रहितवान्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्।।
ရాఃဃဝ၏ ဒေါသသည် ချစ်ခင်စိတ်နှင့် စောင့်ရှောက်လိုစိတ်မှသာ ပေါ်ထွက်လာခြင်းဖြစ်၍ သံသယမရှိ။ ထို့ကြောင့် စီးပွားသုခကို တိုးပွားစေသူ လက္ခမဏ အစ်ကိုတော်ကို သင့်ထံ စေလွှတ်ခဲ့၏။
Verse 13
त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कालविदां वर।फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा।।
ရာသီကာလကို သိသူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ၊ သင်သည် ပေါ့လျော့၍ အချိန်ကို မသိမမြင်တော့ပြီ။ မင်္ဂလာရှိသော ဆာရဒ္ဓရာသီရောက်လာပြီး၊ စပ်တချ္ဓ ပန်းများ ပွင့်လန်းကာ အစိမ်းရောင်စိုပြည်လျက်ရှိသည်။
Verse 14
निर्मलग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रनष्टवलाहका।प्रसन्नाश्च दिशस्सर्वास्सरितश्च सरांसि च।।
မိုးကောင်းကင်သည် သန့်ရှင်းကြည်လင်၍ မိုးတိမ်များ ပျောက်ကွယ်သွားပြီး၊ ဂြိုဟ်များနှင့် နက္ခတ်စုများလည်း ထင်ရှားစွာ တောက်ပနေသည်။ အရပ်ရပ်သည် ကြည်နူးငြိမ်းချမ်း၍ မြစ်များနှင့် ရေကန်များလည်း ထိုနည်းတူပင် ကြည်လင်ငြိမ်သက်သည်။
Verse 15
प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुङ्गव।त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः।।
ဟေ ဝါနရတို့အနက် အထွတ်အထိပ်သူရေ၊ လှုပ်ရှားတက်ကြွ၍ စီစဉ်ထွက်ခွာရမည့် အချိန်ရောက်လာပြီ၊ သို့သော် သင်မသိမမြင်။ သင်ပေါ့လျော့နေသည်ဟု ထင်ရှားသဖြင့် လက္ခမဏသည် ဤနေရာသို့ ရောက်လာခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 16
आर्तस्य हृतदारस्य पुरुषं पुरुषान्तरात्।वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः।।
မဟာအတ္တမ ရာဃဝ၏ စကားသည် ခက်ထန်သော်လည်း သင်သည် သည်းခံသင့်သည်။ သူသည် ဒုက္ခဝေဒနာထဲ၌ရှိ၍ ဇနီးကို လုယူခံရသူဖြစ်သဖြင့် ထိုစကားသည် အတွင်းနက်ရှိုင်းသော နာကျင်မှုမှ ထွက်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 17
कृतापराधस्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम्।अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात्।।
သင်သည် အမှန်တကယ် အပြစ်ပြုထားသောကြောင့်၊ ငါသည် ထိုထက်သင့်တော်သော အခြားနည်းလမ်း မမြင်ရ။ လက္ခမဏကို သဘောပျော်စေရန် လက်နှစ်ဖက်ကို အညလီချုပ်၍ တောင်းပန်ပူဇော်ခြင်းသာ ရှိသည်။
Verse 18
नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम्।अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः।।
ဤတာဝန်အတွက် ခန့်အပ်ထားသော အမတ်တို့သည် မင်းကြီးအား အကျိုးရှိသောအရာကို မဖြစ်မနေ လျှောက်တင်ရမည်။ ထို့ကြောင့် ကြောက်ရွံ့မှုကို ပယ်ဖျက်ကာ ငါသည် ယုံကြည်ချက်ခိုင်မာစွာဖြင့် ဤစကားကို ပြောကြား၏။
Verse 19
अभिक्रुद्धस्समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः।सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत्4.32.19।।
အကယ်၍ ရာဃဝသည် အမှန်တကယ် ဒေါသထွက်၍ မြားလက်နက်ကို မြှောက်တင်လျှင်၊ ဒေဝ၊ အသူရ၊ ဂန္ဓဗ္ဗတို့ပါဝင်သည့် လောကတစ်လောကလုံးကိုပင် မိမိအာဏာအောက်သို့ ချုပ်ကိုင်နိုင်စွမ်းရှိ၏။
Verse 20
न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्यः पुनर्भवेत्।पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः।।
နှစ်သိမ့်၍ ပြန်လည်ပျော်ရွှင်စေသင့်သူကို ဒေါသထွက်အောင် မပြုသင့်။ အထူးသဖြင့် ယခင်က ရရှိခဲ့သော ကူညီကာရုဏာကို မှတ်မိနေသော ကျေးဇူးသိတတ်သူအတွက် ထိုသို့မပြုရ။
Verse 21
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रस्ससुहृज्जनः।राजंस्तिष्ठस्व समये भर्तुर्भार्येव तद्वशः।।
အို မင်းကြီး၊ သင်သည် သားတော်နှင့် မိတ်ဆွေသဟာယတို့နှင့်အတူ ထိုသူ၏ရှေ့၌ ခေါင်းငုံ့၍ ပဏာမပြုလော့။ ကတိသစ္စာကို သတ်မှတ်ကာလ၌ မပျက်မကွက် တည်ကြည်စွာ ထိန်းသိမ်း၍၊ မယားသည် ခင်ပွန်း၏ တရားသော အာဏာအောက်၌ နာခံသကဲ့သို့ ထိုအမိန့်အောက်၌ နာခံနေထိုင်လော့။
Verse 22
न रामरामानुजशासनं त्वयाकपीन्द्र युक्तं मनसाऽप्यपोहितुम्।मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलंस राघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः।।
အို ကပိန္ဒြာ (မျောက်တို့၏အရှင်)၊ သင်သည် ရာမ၏ အမိန့် သို့မဟုတ် ရာမ၏ ညီတော်၏ အမိန့်ကို စိတ်ထဲ၌ပင် ပယ်ဖျက်လျစ်လျူရှုခြင်း မသင့်တော်။ သင်၏စိတ်သည် သိမြင်နေသည်—အင်ဒြာကဲ့သို့ တောက်ပသော ရာဃဝသည် လူသားသာမန်၏ အင်အားကို ကျော်လွန်သော ပရတாபနှင့် ပလရှိကြောင်းကို။
Sugriva faces a dharma-pressure between complacency after regaining kingship and the binding obligation to assist Rama; the prescribed action is immediate conciliation—approach Lakshmana with humility (folded hands) and recommit to the promised expedition.
The sarga teaches that gratitude must be operational, not merely emotional: remembering prior benefaction requires timely fulfillment of one’s vow, disciplined speech toward the distressed, and proactive repair of alliance when trust is strained.
Rather than new geography, the chapter foregrounds seasonal and cosmological markers—śarat with blossoming saptacchada, cloudless skies with visible graha-nakṣatra, and pleasant rivers and tanks—used as a cultural-ecological signal that the campaign season has arrived.