Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
သနကသည် ရှင်တော်များအား Śrauta/Smārta ကర్మများ၊ ဝရတ၊ ဒါနတို့အတွက် တိထိ (tithi) ကို မှန်ကန်စွာ သတ်မှတ်ခြင်း မဖြစ်မနေလိုအပ်ကြောင်း သင်ကြားသည်။ အစာရှောင်သင့်သော တိထိများနှင့် paraviddhā/pūrvaviddhā၊ အချိန်ခွဲ (pūrvāhṇa/aparāhṇa, pradoṣa)၊ kṣaya/vṛddhi အခြေအနေများအပေါ် မူတည်သည့် လက်ခံစည်းကမ်းများကို ဖော်ပြသည်။ tithi–nakṣatra အခြေပြု ဝရတများကို ဆုံးဖြတ်ပေးပြီး အထူးသဖြင့် Ekādaśī/Dvādaśī အငြင်းပွားမှုများ (Daśamī အညစ်အကြေး၊ Ekādaśī နှစ်ခါဖြစ်ခြင်း၊ pāraṇā အချိန်ရရှိမှု၊ အိမ်ထောင်ရှင်နှင့် သံဃာ/သီလရှင် စည်းကမ်းကွာခြားမှု) ကို အသေးစိတ်ညွှန်ကြားသည်။ ထို့နောက် ဂြိုဟ်ကြတ်စည်းကမ်း—မစားမသောက်၊ ဂြိုဟ်ကြတ်တလျှောက် japa/homa ပြုခြင်း—နှင့် လ/နေ ဂြိုဟ်ကြတ်အတွက် ဝေဒမန်တရားများကို သတ်မှတ်သည်။ Saṅkrānti punya-kāla ကို ရာသီအလိုက် ghaṭikā ဖြင့် တိတိကျကျတွက်ချက်ပြီး Karkaṭaka တွင် Dakṣiṇāyana၊ Makara တွင် Uttarāyaṇa ကို ထည့်သွင်းဖော်ပြသည်။ နိဂုံးတွင် ပူဇော်သက္ကာ၏ တိကျမှုကို ဘက္တိနှင့် ချိတ်ဆက်ကာ ဓမ္မသည် Keśava ကို ပျော်ရွှင်စေ၍ Viṣṇu ၏ အမြင့်ဆုံး နေရာသို့ ပို့ဆောင်ကြောင်း ဆိုသည်။
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । तिथीनां निर्णयं वक्ष्ये प्राचश्चित्तविधिं तथा । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ कर्मसिद्धिर्यतो भवेत् ॥ १ ॥
စနက မိန့်တော်မူသည်– တိထိများကို သတ်မှတ်ဆုံးဖြတ်ပုံနှင့် ပရాయశ္စိတ္တ (အပြစ်ပြေ) နည်းလမ်းကိုလည်း ငါ ပြောမည်။ မုနိအထူးမြတ်ရေ၊ နားထောင်လော့—ဤကြောင့် ကర్మများ အောင်မြင်စွာ ပြည့်စုံလိမ့်မည်။
Verse 2
श्रौतं स्मार्त्तं व्रतं दानं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् । अनिर्णीतासु तिथिषु न किंचित्फलति द्विज ॥ २ ॥
အို ဗြာဟ္မဏာ၊ ရှရောတ ရိတု၊ စမာရ္တ အကျင့်၊ ဝရတ (vrata)၊ ဒါန (dāna) သို့မဟုတ် အခြား ဝေဒိက ကర్మ မည်သည့်အရာမဆို—တိထိ (tithi) ကို မမှန်ကန်စွာ မသတ်မှတ်လျှင် အကျိုးမပေါ်ပါ။
Verse 3
एकादश्यष्टमी षष्टी पौर्णमासी चतुर्द्दशी । अमावास्या तृतीया च ह्युपवासव्रतादिषु ॥ ३ ॥
အစာရှောင်ခြင်း၊ ဝရတနှင့် သာသနာရေး အကျင့်အရာများအတွက် အကြံပြုသော တိထိများမှာ ဧကာဒသီ၊ အဋ္ဌမီ၊ ဩဋ္ဌီ (Ṣaṣṭhī)၊ ပေါုර්ဏမာသီ၊ စတုර්ဒသီ၊ အမావာသျာ နှင့် တṛတီယာ တို့ဖြစ်သည်။
Verse 4
परविद्धाः प्रशस्ताः स्युर्न ग्राह्याः पूर्वसंयुताः । नागविद्धा तु या षष्टी शिवविद्धा तु सप्तमी ॥ ४ ॥
နောက်နေ့ထဲသို့ “ထိုးဝင်နေသော” (paraviddhā) တိထိများသည် ချီးမွမ်းထိုက်၏။ အရှေ့နေ့နှင့် “ပေါင်းစည်းနေသော” (pūrvasaṃyutā) တိထိများကို မခံယူသင့်။ Nāga ဖြင့် ထိုးဝင်ပျက်စီးသော Ṣaṣṭhī ကိုလည်း ရှောင်ကြဉ်ရမည်၊ Śiva ဖြင့် ထိုးဝင်သော Saptamī ကိုလည်း ရှောင်ကြဉ်ရမည်။
Verse 5
दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कदाचन । दर्शं च पौर्णमासीं च सत्पमीं पितृवासरम् ॥ ५ ॥
ဒသမီနှင့် ထိုးဝင်ပျက်စီးသော ဧကာဒသီတွင် မည်သည့်အခါမျှ အစာမရှောင်ရ။ ထို့အတူ ဒർശ (အမாவာသျာ)၊ ပေါုර්ဏမာသီ၊ စပ္တမီ နှင့် ပိတೃဝါဆရ (ဘိုးဘွားပူဇော်နေ့) တွင်လည်း အစာမရှောင်ရ။
Verse 6
पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकायोपद्यते । कृष्णपक्षे पूर्वविद्धां सत्पमीं च चतुर्दशीम् ॥ ६ ॥
pūrvaviddhā (နေ့အစပိုင်းတွင် ထိတွေ့ပြီးသား) ဖြစ်သော တိထိတွင် ကర్మကို ပြုလုပ်သူသည် နရကသို့ ကျရောက်၏။ သို့သော် ကృష్ణပက္ခ (အမှောင်လ) တွင် စပ္တမီနှင့် စတုර්ဒသီ ကို pūrvaviddhā အဖြစ် လိုက်နာရမည်။
Verse 7
प्रशस्तां केचिदाहुश्च तृतीयां नवमीं तथा । व्रतादीनां तु सर्वेषां शुक्लपक्षो विशिष्यते ॥ ७ ॥
အချို့က လဆန်း တိထိ ၃ ရက်နှင့် ၉ ရက်ကို အထူးမင်္ဂလာရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဝရတနှင့် အကျင့်သီလ အားလုံးအတွက်လည်း လဆန်းပိုင်း (Śukla-pakṣa) ကို ပိုမိုမြတ်နိုးကြသည်။
Verse 8
अपराह्णाच्च पूर्वोह्णं ग्राह्यं श्रेष्टत्तरं यतः । असंभवे व्रतादीनां यदि पौर्वाह्णिकी तिथिः ॥ ८ ॥
အပရာဟ္ဏ (နေ့လယ်နောက်ပိုင်း) ထက် ပူရ္ဝာဟ္ဏ (နေ့လယ်မတိုင်မီ) ကို လက်ခံသင့်သည်၊ အကြောင်းမှာ ထိုအချိန်ကို ပိုမိုမြတ်သည်ဟု သတ်မှတ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဝရတတို့တွင် မဖြစ်နိုင်လျှင် ပူရ္ဝာဟ္ဏအတွင်း ကျရောက်သော တိထိကို ယူရမည်။
Verse 9
मुहूर्तद्वितयं ग्राह्यं भगवत्युदिते रवौ । प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा ॥ ९ ॥
ဘုရားသခင်တော်၏ နေမင်း ရွှင်လန်းစွာ ထွက်ပေါ်လာသောအခါ မူဟူရ္တ နှစ်ခုကို သင့်တော်သောကာလဟု ယူရမည်။ ညဝရတ (naktavrata) အတွက်မူ ပရဒိုးෂ (ညနေစောင်း) ထိ ဆက်လက်ကျရောက်သော တိထိကို အမြဲလက်ခံရမည်။
Verse 10
उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः । तिथिनक्षत्रसंयोगविहितव्रतकर्मणि ॥ १० ॥
တိထိ (tithi) နှင့် နက္ခတ် (nakṣatra) ပေါင်းစည်းမှုအပေါ် မူတည်၍ သတ်မှတ်ထားသော ဝရတကర్మများတွင် နေမင်း ဘာස්ကရ (Bhāskara) ဝင်လျှော၍ နေဝင်သို့ ရောက်စေသော နက္ခတ်နေ့၌ အစာရှောင် (upavāsa) ပြုရမည်။
Verse 11
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत् । अर्द्धरात्रादधो या तु नक्षत्रव्यापिनी तिथिः ॥ ११ ॥
ပရဒိုးෂ (pradoṣa) အတွင်းကို လွှမ်းမိုးဆက်လက်နေသော တိထိကို လက်ခံရမည်၊ မဟုတ်လျှင် ပူဇော်ကမ်းလှမ်းသည့် ကర్మသည် အကျိုးမဲ့ ဖြစ်လိမ့်မည်။ သို့သော် အလယ်ညကျော်ပြီးနောက် ည၏နောက်ပိုင်းသို့ ဆင်းသက်လျက် နက္ခတ်ကိုလည်း လွှမ်းမိုးနေသော တိထိကို အာဏာရှိသည့်အဖြစ် ယူရမည်။
Verse 12
सैव ग्राह्या मुनिश्रेष्ट नक्षत्रविहितव्रते । यद्यर्द्धरात्रघगयोर्व्यात्पं नक्षत्रं तु दिनद्वये ॥ १२ ॥
အို မုနိမြတ်ကြီး၊ နက္ခတ်ကိုအခြေခံ၍ သတ်မှတ်ထားသော ဝရတ၌ ထိုနက္ခတ်တစ်ခုတည်းကိုသာ လက်ခံ၍ အကျင့်ကို သတ်မှတ်ရမည်။ အလယ်ညကျော်သွား၍ နက္ခတ်သည် နှစ်ရက်လုံးတွင် ဆက်လက်တည်ရှိသော်လည်း ထိုနက္ခတ်ကိုပင် ယူရမည်။
Verse 13
तत्पुण्यं तिथिसंयुक्तं नक्षत्रं ग्राह्यमुच्यते । अर्द्धरात्रद्वये स्यातां नक्षत्रं च तिथिर्यदि ॥ १३ ॥
ထိုနက္ခတ်သည် သက်ဆိုင်ရာ တိထိနှင့် ပေါင်းစည်းသောအခါ မင်္ဂလာအဖြစ် လက်ခံရမည့် နက္ခတ်ဟု ဆိုကြသည်။ နက္ခတ်နှင့် တိထိ နှစ်ခုလုံးသည် အလယ်ညနှစ်ကြိမ်ကို ဖြတ်ကျော်၍ နှစ်ရက်လုံးတွင် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေပါက ထိုပေါင်းစည်းသည့်ကာလကိုပင် ရိတုအတွက် ယူရမည်။
Verse 14
क्षये पूर्वा प्रशस्ता स्याद्रृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अर्ध्दरात्रद्वयव्यात्पा तिथिर्नक्षत्रसंयुता ॥ १४ ॥
တိထိ (လကာလ) ကျဆင်းနေသော် အစပိုင်းကို မင်္ဂလာဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ တိထိ တိုးပွားနေသော် နောက်ပိုင်းကို ရိတုလုပ်ဆောင်ရန် ရွေးချယ်ရမည်။ အလယ်ညနှစ်ကြိမ်ကို ဖြတ်ကျော်၍ ဆက်လက်တည်ရှိပြီး သင့်လျော်သော နက္ခတ်နှင့် ပေါင်းစည်းသော တိထိကို အချိန်သတ်မှတ်ရာတွင် ထည့်သွင်းစဉ်းစားရမည်။
Verse 15
ह्नासवृद्धिविशून्या चेत् ग्राह्यापूर्वा तथा परा । ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं रोहिणी वह्निंसंयुता ॥ १५ ॥
ကျဆင်းခြင်းနှင့် တိုးပွားခြင်း မရှိသော အခြေအနေဖြစ်ပါက Pūrvā နှင့် Parā (နက္ခတ်) နှစ်ခုလုံးကို လက်ခံနိုင်သည်။ Jyeṣṭhā နှင့် ရောနှောသော Mūla နှင့် Agni (မီးသဘောသက်ရောက်မှု) နှင့် ပေါင်းစည်းသော Rohiṇī ကို အချိန်ရွေးချယ်ရာတွင် အထူးသတိပြု၍ ဆောင်ရွက်ရမည်။
Verse 16
मैत्रेण संयुता ज्येष्टा संतानादिविनाशिनी । ततः स्युस्तिथयः पुण्याः कर्मानुष्टानतो दिवा ॥ १६ ॥
Jyeṣṭhā နက္ခတ်သည် Maitre (ကောင်းမွန်သော ယောဂ/ပေါင်းစည်းမှု) နှင့် ပေါင်းစည်းသောအခါ သားသမီးနှင့်ဆိုင်သော အန္တရာယ်တို့ကဲ့သို့သော ဒုက္ခကင်းစေတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထို့နောက်လိုက်လာသော တိထိများသည် နေ့ခင်းဘက်တွင် သတ်မှတ်ထားသော ကర్మများကို ဆောင်ရွက်ရန် ပုဏ္ဏားဖြစ်လာသည်။
Verse 17
रात्रिव्रतेषु सर्वेषु रात्रियोगो विशिष्यते । तिथिर्नक्षत्रयोगेन या पुण्या परिकीर्तिता ॥ १७ ॥
ညအခါ ဆောင်ရွက်သော ဝရတများ အားလုံးထဲတွင် ညအချိန်၏ သင့်လျော်သော ယောဂသည် အထူးထင်ရှား၏။ နက္ခတ်နှင့် ပေါင်းစည်း၍ မင်္ဂလာဟု ကြေညာထားသော တိထိသည် အလွန်ပုဏ္ဏားကြီးဟု ချီးမွမ်းခံရ၏။
Verse 18
तस्यां तु तद्वतं कार्यं सैव कार्या विचक्षणैः । उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशी व्रते ॥ १८ ॥
ထိုတိထိ၌ပင် ထိုဝရတကို အတူတကွ ဆောင်ရွက်ရမည်။ ပညာရှိသူတို့သည် ထိုနေ့တနေ့တည်း၌ပင် လိုက်နာရမည်။ «ရှရဝဏ-ဒွါဒသီ» ဝရတတွင် နေထွက်ချိန်ထိ ဆက်လက်ကျရောက်သော ဒွါဒသီ (ဥဒယ-ဗျာပိနီ) ကို လက်ခံယူရမည်။
Verse 19
सूर्येन्दुग्रहणे यावत्तावद् ग्राह्या जपादिषु । संक्रांतिषु तु सर्वासु पुण्यकालोनिगद्यते ॥ १९ ॥
နေကြတ်ခြင်းနှင့် လကြတ်ခြင်းတို့တွင် ကြတ်နေသမျှ အချိန်တစ်လျှောက်လုံးကို ဂျပ (japa) စသည့် အကျင့်အကြံများအတွက် လက်ခံယူရမည်။ ထို့အတူ စင်္ကြာန္တိ အားလုံး၌လည်း မင်္ဂလာကာလ (ပုဏ္ယ-ကာလ) ရှိကြောင်း ကြေညာထား၏။
Verse 20
स्नानदानजपादीनां कुर्वतामक्षय फलम् । तत्र कर्कटको ज्ञेयो दक्षिणायनसंक्रमः ॥ २० ॥
ရေချိုးသန့်စင်ခြင်း၊ ဒါန (လှူဒါန်းခြင်း)၊ ဂျပ (japa) စသည့် ကုသိုလ်ကောင်းမှုများကို ပြုလုပ်သူတို့အတွက် အကျိုးफलသည် မကုန်မခန်း အမြဲတည်၏။ ဤအကြောင်း၌ «ကရ္ကဋက» (Cancer) သို့ ဝင်ရောက်ခြင်းသည် ဒက္ခိဏာယန-စင်္ကြာန္တိ၊ နေ၏ တောင်ဘက်လမ်းကြောင်းသို့ ပြောင်းလဲခြင်းဟု သိမှတ်ရမည်။
Verse 21
पूर्वतो घटिकास्त्रिंशत्पुण्यकालं विदुर्बुधाः । वृषभे वृश्चिके चैव सिंहे कुम्भे तथैव च ॥ २१ ॥
ပညာရှိတို့က မင်္ဂလာကာလကို အရှေ့ဘက်မှ ကြိုတင်စ၍ ဂဋိကာ သုံးဆယ်ဟု သိကြ၏။ ဤစည်းကမ်းသည် ဝೃಷဘ (Taurus)၊ ဝೃశ્ચિક (Scorpio)၊ စింహ (Leo) နှင့် ကုಂಭ (Aquarius) တို့၌လည်း အတူတူပင် သက်ဆိုင်၏။
Verse 22
पूर्वमष्टमुहूर्तास्तु ग्राह्याः स्नानजपादिषु । तुलायां चैव मेषे च पूर्वतः परतस्तथा ॥ २२ ॥
ရေချိုးခြင်း၊ မန္တရားရွတ်ဖတ်ခြင်း စသည့် ကုသိုလ်ကိစ္စများတွင် နေ့၏ အစပိုင်း မုဟူရ္တ ၈ ခုကို သင့်တော်သဖြင့် လက်ခံရမည်။ ထို့ပြင် တူလာနှင့် မေရှ်၌လည်း စည်းကမ်းတော်အတိုင်း အစောနှင့် အနောက်ကို ခွဲ၍ အချိန်တွက်ရမည်။
Verse 23
ज्ञेया दशैव घटिका दत्तस्याक्षयतावहाः । कन्यायां मिथुने चैव मीने धनुषि च द्विज ॥ २३ ॥
အို ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) ရေ၊ တိတိကျကျ ဂဋိကာ ၁၀ ခုသော အချိန်ကာလသည် ပေးလှူသည့် ဒါနကို မကုန်ခန်းသော အကျိုးပေးစေသည်ဟု သိမှတ်ရမည်။ အထူးသဖြင့် လသည် ကန်ညာ၊ မိထုန်၊ မီန သို့မဟုတ် ဓနု၌ ရှိသော်။
Verse 24
घटिकाः षोडश ज्ञेया परतः पुण्यदायिकाः । माकरं संक्रमं प्राहुरुत्तरायणसंज्ञकम् ॥ २४ ॥
သိမှတ်ရမည်မှာ (နေဝင်္က) ဝင်ရောက်ပြီးနောက် ဂဋိကာ ၁၆ ခုသည် အထူးကုသိုလ်ပေးသော အချိန်ဖြစ်သည်။ ပညာရှိတို့သည် နေ၏ မကရ (Capricorn) သို့ ဝင်ရောက်ခြင်းကို ဥတ္တရာယဏ ဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 25
परास्त्रिंशश्च घटिकाश्चत्वारिंशच्च पूर्ववत् । आदित्यशीतकिरणौ ग्राह्यावस्तंगतौ यदि ॥ २५ ॥
ထို့အပြင် ယခင်ကဆိုသကဲ့သို့ ဂဋိကာ ၃၆ နှင့် ၄၀ ကိုလည်း တွက်ယူရမည်။ နေမင်းနှင့် အေးမြသောရောင်ခြည်ရှိသည့် လမင်းတို့ ဝင်လျှင် ထိုအချိန်အတိုင်း သတ်မှတ်ယူရမည်။
Verse 26
स्नात्वा भुंजीत विप्रेंद्र परेद्युः शुद्धमंडलम् । दृष्टचंद्रा सिनीवाली नष्टचंद्रा कुहूः स्मृता ॥ २६ ॥
အို ဗြာဟ္မဏအထွဋ်အမြတ်ရေ၊ ရေချိုးပြီးနောက် လဝန်းသည် သန့်ရှင်းပြည့်စုံသော နောက်တစ်နေ့တွင်သာ စားသောက်ရမည်။ လကို မြင်ရသောနေ့ကို စိနီဝါလီ ဟု မှတ်ကြပြီး၊ လကို မမြင်ရသောနေ့ကို ကုဟူ ဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 27
अमावास्या द्विधा प्रोक्ता विद्वद्भिर्धर्मालिप्सुभिः । सिनीवालीं द्विजैर्ग्राह्या साग्निकैः श्राद्धकर्मणि ॥ २७ ॥
ဓမ္မကိုထိန်းသိမ်းလိုသော ပညာရှိတို့က အမావာသျာ (လကွယ်နေ့) ကို နှစ်မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ရှရဒ္ဓ ကర్మအတွက် မီးပူဇော်ကို ထိန်းထားသော ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) တို့သည် «စိနီဝါလီ» အမாவာသျာကို ရွေးယူ၍ ကျင့်သုံးရမည်။
Verse 28
कहूः स्त्रीभिस्तथा शूद्रैरपि वानग्रिकैस्तथा । अपराह्णद्वयव्यापिन्यमावास्यातिथिर्यदि ॥ २८ ॥
အမாவာသျာ တိထီသည် အပရာဟ္ဏ (နေ့လယ်နောက်ပိုင်း) နှစ်ပိုင်းလုံးကို ဖြန့်ကျက်လျှင်၊ မိန်းမများ၊ ရှူဒ္ရများနှင့် တောနေသူများလည်း ထိုအချိန်ကို ရွေး၍ ကျင့်သုံးရမည်ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 29
क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अमावास्या प्रतीता चेन्मध्याह्णात्परतो यदि ॥ २९ ॥
တိထီ လျော့နည်းသွားသော (က்ஷယ) အခါတွင် အစောပိုင်းနေ့ကို ယူရမည်၊ တိထီ တိုးချဲ့သွားသော (ဝృద్ధိ) အခါတွင် နောက်ပိုင်းနေ့ကို ယူရမည်။ အမாவာသျာကို နေ့လယ်ကျော်မှသာ သိမြင်ရလျှင် ထိုအတိုင်း သတ်မှတ်၍ နောက်ပိုင်းအချိန်ကို ဦးစားပေးရမည်။
Verse 30
भूतविद्धेति विख्यातास्रद्भिः शास्त्रविशारदैः । अत्यंतक्षयपक्षे तु परेद्युर्नापराह्णगा ॥ ३० ॥
သဒ္ဓါရှိ၍ သာස්တရကို ကျွမ်းကျင်သောသူတို့အကြား၌ ၎င်းကို «ဘူတဝိဒ္ဓာ» ဟု နာမည်ကြီးသည်။ သို့သော် တိထီ ပျက်လွန်လွန်ကဲသော က္ෂယ ဖြစ်လျှင် နောက်တစ်နေ့တွင်သာ ကျင့်သုံးရမည်၊ ထိုနေ့၏ အပရာဟ္ဏတွင် မဟုတ်။
Verse 31
तत्र ग्राह्या सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी तिथिः । अर्वाचीनक्षये चचैव सायाह्नव्यापिनी तथा ॥ ३१ ॥
ထိုအခြေအနေတွင် «စိနီဝါလီ» ကို စာယာဟ္ဏ (ညနေစောင်း) ထိ ဖြန့်ကျက်နေသော တိထီအတိုင်း ယူရမည်။ ထို့အတူ တိထီသည် မျှော်မှန်းထားသည့်အချိန်မတိုင်မီ အဆုံးသတ်သော်လည်း စာယာဟ္ဏထိ ပျံ့နှံ့မှုအရပင် လက်ခံရမည်။
Verse 32
सिनीवाली परा ग्राह्या सर्वथा श्राद्धकर्मणि । अत्यंततिथिवृद्धौ तु भूतविद्धां परित्यजेत् ॥ ३२ ॥
ရှရဒ္ဓ (Śrāddha) ကర్మ၌ စိနီဝါလီ (Sinīvālī) တိထိကို အမြဲ ဦးစားပေးယူရမည်။ သို့ရာတွင် တိထိက အလွန်ရှည်လျား၍ တိုးချဲ့သွားလျှင် အမင်္ဂလာကာလက ထိုးဝင်နေသော ဘူတဝိဒ္ဓာ (Bhūtaviddhā) ကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်။
Verse 33
ग्राह्या स्यादपराह्णस्था कुहूः पैतृककर्मणि । यथार्वाचीनवृद्धौ तु संत्याज्या भूतसंयुताः ॥ ३३ ॥
ပိတೃကကರ್ಮ (paitṛka-karman) အဘိုးဘွားပူဇော်ပွဲ၌ ကုဟူ (Kuhū) တိထိသည် အပရာဟ္ဏ (aparāhṇa) နေ့လယ်နောက်ပိုင်းတွင် ကျရောက်လျှင် လက်ခံနိုင်သည်။ သို့သော် မကြာသေးမီက ကွယ်လွန်သူအတွက် (ārvācīna-vṛddhi) ပြုသောအခါ ဘူတများနှင့် ရောနှောသည့် မသန့်ရှင်းသော တိထိများကို စွန့်ပယ်ရမည်။
Verse 34
परेद्युर्विबुधश्रेष्टैः कुहूर्ग्राह्या पराह्णगा । मध्याह्नद्वितये व्यात्पा ह्यमावास्या तिथिर्यदि ॥ ३४ ॥
အို ပညာရှိတို့ထဲက အမြတ်ဆုံးရေ၊ အမாவာস্যာ (Amāvāsyā) တိထိသည် နေ့လယ်အချိန် ဒုတိယပိုင်းတိုင်အောင် ဆက်လက်ကျရောက်နေပါက ကုဟူ (Kuhū) တိထိကို မနေ့ကနေ့တွင် အပရာဟ္ဏ (parāhṇa) အချိန်ကို မှန်ကန်သောကာလဟုယူ၍ ကျင့်သုံးရမည်။
Verse 35
तत्रेच्छया च संग्राह्या पूर्वा वाथ पराथवा । अन्वाधानं प्रवक्ष्यामि संतः संपूर्णवर्वणि ॥ ३५ ॥
ထိုအခြေအနေ၌ မိမိစိတ်ကြိုက်အတိုင်း အစောပိုင်းနည်းလမ်းကိုဖြစ်စေ နောက်ပိုင်းနည်းလမ်းကိုဖြစ်စေ ယူနိုင်သည်။ ယခုအခါ အကျင့်သီလပြည့်စုံသော သံတော်ဆရာ မုနိတို့ရေ၊ အနွာဓာန (Anvādhāna) အခမ်းအနားကို ငါရှင်းပြမည်။
Verse 36
प्रतिपद्दिवसे कुर्याद्यागं च मुनिसत्तम । पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः ॥ ३६ ॥
အို မုနိတို့ထဲက အမြတ်ဆုံးရေ၊ ပရတိပဒါ (Pratipadā) နေ့တွင် ယာဂ (yāga) ပူဇော်ယဇ္ဉကို ပြုလုပ်ရမည်။ ပရဝန် (parvan) ဆိုင်ရာ အကျင့်အထုံး၏ လေးပုံတစ်ပုံမှာ အစပရတိပဒါ သုံးရက် ဖြစ်သည်။
Verse 37
यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः । मध्याह्नद्वितये स्याताममावास्या च पूर्णिमा ॥ ३७ ॥
ယာဂ (ပူဇော်ယဇ္ဉ) ပြုရန် အချိန်က မနက်ခင်းဟု ပညာရှိတို့ ဆိုကြသည်။ အမဝါသျာနှင့် ပူဏ္ဏိမာနေ့တို့ကို မွန်းတည့်အချိန်နှစ်ပိုင်းတွင် စောင့်ထိန်းရမည်။
Verse 38
परेद्युरेव विप्रेंद्र सद्यः कालो विधीयते ॥ ३८ ॥
အို ဗြာဟ္မဏတို့၏ အထွတ်အမြတ်ရေ၊ ကာလကို ဓမ္မနည်းအတိုင်း နောက်တစ်နေ့ (paredyuḥ) သို့မဟုတ် ချက်ချင်း (sadyas) ဟု သတ်မှတ်ရမည်။
Verse 39
पूर्वद्वये परेद्युः स्यात्संगवात्परतो मनीषिभिः । सद्यः कालः परेद्युः स्याज्ज्ञेयमेवं तिथिक्षये ॥ ३९ ॥
တိထိပျောက်ကွယ်ခြင်း (tithi-kṣaya) ဖြစ်သော် ပညာရှိတို့က ပထမအချိန်ပိုင်းနှစ်ပိုင်းတွင် ‘နောက်နေ့’ ကို သတ်မှတ်ကြသည်။ သို့ရာတွင် saṅgava အချိန်ကျော်လွန်ပြီးနောက် ‘ယနေ့အချိန်’ ကိုပင် ‘နောက်နေ့’ အဖြစ် သိမှတ်ရမည်—ဤသို့ တိထိပျောက်ရာတွင် နားလည်ရသည်။
Verse 40
सर्वैरेकादशी ग्राह्या दशमीपरिवर्जिता । दशमीसंयुता हंतिपुण्यं जन्मत्रयार्जितम् ॥ ४० ॥
လူအားလုံးသည် ဒသမီ၏ သက်ရောက်မှုကင်းသော ဧကာဒသီကိုသာ စောင့်ထိန်းရမည်။ ဒသမီနှင့် ဆက်စပ်သော ဧကာဒသီသည် မွေးဖွားသုံးဘဝ စုဆောင်းခဲ့သော ကုသိုလ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သည်။
Verse 41
एकादशी कलामात्रा द्वादश्यां तु प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति चेत्सा परा स्मृता ॥ ४१ ॥
ဧကာဒသီသည် ကလာအနည်းငယ်သာ ရှိပြီး ဒွါဒသီနေ့တွင်သာ ထင်ရှားလာပါက၊ ထို့ပြင် ဒွါဒသီသည် တရယောဒသီထိ ဆက်လက်ရှိနေပါက၊ ထိုဒွါဒသီကို ‘ပါရာ’ (Parā) ဟု မှတ်ယူကာ အဓိကစောင့်ထိန်းရမည်။
Verse 42
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां च प्रतीयते । त्रयोदशी च रात्र्यंते तत्र वक्ष्यामि निर्णयम् ॥ ४२ ॥
ဧကာဒသီသည် ပြည့်စုံ၍ သန့်ရှင်းလျှင် ဒွါဒသီနှင့် ဆက်စပ်နေသည်ဟု သိရမည်။ ထရယෝဒသီ၏ ညအဆုံးတိုင်အောင် ဆက်လက်လျှင် ထိုကိစ္စအတွက် အကျင့်ထုံးတိတိကျကျကို ငါဆိုပြမည်။
Verse 43
पूर्वा गृहस्थैः सा कार्य्या ह्युत्तरा यतिभिस्तथा । गृहस्थाः सिद्धिमिच्छंति यतो मोक्षं यतीश्वराः ॥ ४३ ॥
အရင်တစ်မျိုးသော စည်းကမ်းကို အိမ်ထောင်ရှင်တို့ ကျင့်သုံးရမည်၊ နောက်တစ်မျိုးကိုလည်း ယတိ (သံဃာ/တပသီ) တို့ ကျင့်သုံးရမည်။ အိမ်ထောင်ရှင်တို့သည် လောကီအောင်မြင်မှုကို လိုလားကြသော်လည်း ယတိအရှင်တို့သည် မောက္ခ (လွတ်မြောက်ခြင်း) ကို လိုလားကြသည်။
Verse 44
द्वादश्यां तु कलायां वा यदि लभ्येत पारणा । तदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः ॥ ४४ ॥
သို့သော် ဒွါဒသီတွင်—အချိန်အနည်းငယ်သာ ရရှိသော်လည်း—ပါရဏာ (အစာရှောင်ပြီးနောက် အစာဖျက်ခြင်း) ကို ပြုနိုင်လျှင် ထိုအခါ ဒသမီက ထိုးဝင်နေသော်လည်း ဧကာဒသီတိထိကို အစာရှောင်၍ စောင့်ထိန်းရမည်။
Verse 45
शुल्के वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम् । गृहस्थानां तु पूर्वोक्ता यतीनामुत्तरा स्मृता ॥ ४५ ॥
သုက္လပက္ခဖြစ်စေ ကృష్ణပက္ခဖြစ်စေ ဧကာဒသီ နှစ်ရက်ဆက် ဖြစ်လာလျှင် အိမ်ထောင်ရှင်တို့အတွက် အရင်နေ့ကို သတ်မှတ်ထားပြီး ယတိ (အလှည့်ကျန်သူ/တပသီ) တို့အတွက် နောက်နေ့ကို စည်းကမ်းအဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။
Verse 46
द्वादश्यां विद्यते किंचिद्दशमीसंयुता यदि । दिनक्षये द्वितीयैव सर्वेषां परिकीर्तितां ॥ ४६ ॥
ဒွါဒသီတွင် ဒသမီနှင့် အနည်းငယ်ပင် ဆက်စပ်နေပါက နေ့အဆုံးတွင် “ဒုတိယနေ့/တိထိ” တစ်ခုတည်းကိုသာ လူအားလုံးအတွက် စောင့်ထိန်းရမည်ဟု ကြေညာထားသည်။
Verse 47
विद्धाप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धापि निषिद्धैव परतो द्वादशी यदि ॥ ४७ ॥
တိထိအခြားတစ်ခုနဲ့ ထိုးဝင်နေသော (viddha) ဧကာဒသီ ဖြစ်သော်လည်း နောက်နေ့တွင် ဒွာဒသီ မရှိလျှင် ဧကာဒသီကို လက်ခံရမည်။ သို့ရာတွင် မထိုးဝင်သော (aviddha) ဧကာဒသီပင် နောက်နေ့တွင် ဒွာဒသီ ရှိလျှင် မယူရ။
Verse 48
एकादशी द्वादशी च रात्रघिशेषे त्रयोदशी । द्वादशद्वादशीपुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४८ ॥
ဝတ်ပြုအစာရှောင်ခြင်းသည် ဧကာဒသီနှင့် ဒွာဒသီကို ဖြတ်သန်းပြီး၊ ဒွာဒသီမှာ ညအချိန်အနည်းငယ်သာ ကျန်သဖြင့် တရယောဒသီကဲ့သို့ ဖြစ်လာလျှင်၊ တရယောဒသီနေ့တွင် ပါရဏ (အစာဖျက်) ပြုပါက ဒွာဒသီ၏ ပုဏ္ဏားကောင်းကျိုးကို ရရှိမည်။
Verse 49
एकादशी कलामात्रा विद्यते द्वादशीदिने । द्वादशी च त्रयोदश्यां नास्ति वा विद्यतेऽथवा ॥ ४९ ॥
ဒွာဒသီနေ့တွင် ဧကာဒသီသည် အချိန်အနည်းငယ်သာ ရှိပြီး၊ တရယောဒသီနှင့် ဆက်စပ်၍ ဒွာဒသီ မရှိသော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အနည်းငယ်သာ ပေါ်လာသော်လည်းကောင်း၊ ထိုကဲ့သို့ တိထိပျောက်ကွယ်မှုအခြေအနေအတိုင်း သင့်လျော်သော အကျင့်ကို ဆုံးဖြတ်ရမည်။
Verse 50
विद्वाप्येकादशी तत्र पूर्वा स्याद्गृहणां तदा । यदिभिश्चोत्तरा ग्राह्या ह्यवीराभिस्तथैव च ॥ ५० ॥
စည်းကမ်းကို သိထားသော်လည်း ထိုအခြေအနေတွင် အိမ်ထောင်ရှင်များအတွက် အစောပိုင်း ဧကာဒသီကို ယူရမည်။ သို့သော် သံဃာ/တပသီ (အကျင့်တရားရှင်) များအတွက် နောက်ပိုင်း ဧကာဒသီကို ယူရမည်၊ မုဆိုးမများလည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။
Verse 51
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां नास्ति किंचन । द्वादशी च त्रयोदशयामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ ५१ ॥
ဧကာဒသီသည် ပြည့်စုံ၍ သန့်ရှင်းကာ ဒွာဒသီ၏ အရိပ်အယောင်တစ်စုံတစ်ရာ မထိမခိုက်သော်လည်း၊ တရယောဒသီ၏ ယာမ (အချိန်ပိုင်း) အတွင်း ဒွာဒသီ ရှိနေပါက—ထိုအခါ သင့်လျော်သော အကျင့်ကို မည်သို့ ဆုံးဖြတ်ရမည်နည်း။
Verse 52
पूर्वा गृहस्थैः कार्यात्र यतिभिश्चोत्तरा तिथिः । उपोष्यैव द्वितीयेति केचिदाहुश्च भक्तितः ॥ ५२ ॥
ဤနေရာ၌ အိမ်ထောင်ရှင်တို့သည် အစောပိုင်း တိထီကို စောင့်ထိန်းရမည်၊ သံဃာဝင်/ယတိတို့သည် နောက်ပိုင်း တိထီကို စောင့်ထိန်းရမည်။ ထို့ပြင် ဗိဿနုဘက်တိဖြင့် ဘက်တားအချို့က ဒုတိယနေ့၌ပင် အစာရှောင်၍ ဝရတကို ပြုလုပ်သင့်သည်ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 53
एकादशी यदाविद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्रैव चापरे ॥ ५३ ॥
ဧကာဒသီ တိထီသည် “ထိုးဖောက်/ထပ်လွှမ်း” (overlap) ဖြစ်၍ ဒွာဒသီတွင် ကျရောက်သည်ဟု မသတ်မှတ်နိုင်သည့်အခါ၊ ထို့ပြင် ဒွာဒသီတိထီက ထရယောဒသီထိ ဆက်လက်တိုးချဲ့နေသည့်အခါ—ထိုအခြေအနေတည်း၌ပင် အာဏာပိုင်အချို့က အခြားနည်းလမ်းဖြင့် စောင့်ထိန်းရန် ညွှန်ကြားသည်။
Verse 54
उपोष्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः । केचिदाहुश्च पूर्वां तु तन्मतं न समंजसम् ॥ ५४ ॥
သန့်ရှင်းသော ဒွာဒသီနေ့ကိုပင် အစာရှောင်နေ့အဖြစ် စောင့်ထိန်းရမည်မှာ အားလုံး၏ သဘောတူညီချက်ဖြစ်၍ သံသယမရှိ။ သို့သော် အချို့က အစောပိုင်းနေ့ကို ယူသင့်ဟု ဆိုကြသော်လည်း ထိုအမြင်သည် မညီညွတ် မသင့်လျော်။
Verse 55
संक्रातौ रविवारे च पातग्रहणयोस्तथा । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥ ५५ ॥
သင်္ကြာန္တိနေ့၊ တနင်္ဂနွေနေ့၊ ထို့အတူ နေကြတ်/လကြတ်ကဲ့သို့ ဂြဟဏအခါများနှင့် အမင်္ဂလာ ‘ပာတ’ ကာလများတွင် သားရှိသော အိမ်ထောင်ရှင်သည် ပာရဏ (အစာရှောင်ဖောက်ခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ ဥပဝါသ (အစာရှောင်ခြင်း) ကိုလည်းကောင်း မပြုလုပ်သင့်။
Verse 56
अर्केऽह्नि पर्वरारौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ ५६ ॥
တနင်္ဂနွေနေ့တွင် စားသောက်မိလျှင်၊ သို့မဟုတ် ပရဝ (parva) ဆုံချက်ညတွင် စားမိလျှင်၊ သို့မဟုတ် စတုရ္ဒသီ (၁၄ရက်) သို့မဟုတ် အဋ္ဌမီ (၈ရက်) တိထီ၏ နေ့ခင်းတွင် စားမိလျှင်၊ သို့မဟုတ် ဧကာဒသီ၏ တစ်နေ့တစ်ညလုံးကို စားသောက်ဖြတ်သန်းမိလျှင်—ထိုသူသည် အပြစ်သန့်စင်ရန် ခန္ဒြာယဏ (Cāndrāyaṇa) ပြစ်ဖြေဝရတကို ဆောင်ရွက်ရမည်။
Verse 57
आदित्यग्रहणे प्राप्ते पूर्वयामत्रये तथा । नाद्याद्वै यदि भुंजीत सुरापेन समो भवेत् ॥ ५७ ॥
နေကြတ်ချိန်၌လည်းကောင်း၊ ထိုမတိုင်မီ သုံးယာမအတွင်း၌လည်းကောင်း အစာမစားသင့်။ စားမိလျှင် အရက်သောက်သူနှင့် တူညီသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 58
अन्वाधानेष्टिमध्ये तु ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । प्रायश्चित्तं मुनिश्रेष्ट कर्त्तव्यं तत्र याज्ञिकैः ॥ ५८ ॥
မုနိအထူးမြတ်ရှင်၊ အန်ဝာဓာန အိဋ္ဌိ အလယ်တွင် လကြတ် သို့မဟုတ် နေကြတ် ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် ယဇ္ဉပွဲကို ဆောင်ရွက်သူတို့သည် ထိုအခါအတွက် သတ်မှတ်ထားသော ပရాయရှ္စိတ္တကို ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 59
चद्रोपरागे जुहुयाद्दशमे सोम इत्यृचा । आप्यायस्व ऋचा चैव सोमपास्त इति द्विज ॥ ५९ ॥
ဒွိဇာရေ၊ လကြတ်ချိန်တွင် ဒသမအပိုင်း၌ “ဆိုမ” ဟူသော ရိဂ္ဝေဒ မန္တရဖြင့် ဟောမအာဟုတိ ပူဇော်ရမည်။ ထို့ပြင် “အာပျာယသွ” မန္တရဖြင့်လည်း ဆိုမသောက်သူကဲ့သို့ ဆောင်ရွက်ရမည်။
Verse 60
सूर्योपरागे जुहुयादुदुत्यं जातवेदसम् । आसत्येंनोद्वयं चैव त्रयोमंत्रा उदाहृताः ॥ ६० ॥
နေကြတ်ချိန်တွင် “ဥဒု တျမ်” မန္တရနှင့် (အဂ္နိ) “ဇာတဝေဒသမ်” မန္တရဖြင့် သန့်ရှင်းသော မီးထဲသို့ ဟောမအာဟုတိ ပူဇော်ရမည်။ ထို့အပြင် “အာ သတ္ယေ” နှင့် “အန္န” မန္တရနှစ်ပုဒ်လည်း သတ်မှတ်ထားသဖြင့် ဤကိစ္စအတွက် မန္တရ သုံးစုဟု ဆိုထားသည်။
Verse 61
एवं तिथिं विनिश्चित्य स्मृतिमार्गेण पंडितः । यः करोति व्रतादीनि तस्य स्यादक्षयं फलम् ॥ ६१ ॥
ဤသို့ တိထိကို မှန်ကန်စွာ ဆုံးဖြတ်၍ စ္မృతိနည်းလမ်းအတိုင်း ဝရတနှင့် အခြားအကျင့်များကို ဆောင်ရွက်သော ပညာရှိသည် မပျက်မယွင်းသော အကျိုးကို ရရှိမည်။
Verse 62
वेदप्रणिहितो धर्मो धर्मैस्तुष्यति केशवः । तस्माद्धर्मपरा यांति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६२ ॥
ဝေဒက ညွှန်ကြားထားသောအရာသည် ဓမ္မဖြစ်၏။ ထိုဓမ္မကောင်းမှုများကြောင့် ကေရှဝ (ကေသဝ) သည် ပီတိဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မကို အလေးထားသူတို့သည် ဗိဿဏု၏ အမြင့်မြတ်ဆုံး အဘောဒ်သို့ ရောက်ကြ၏။
Verse 63
धर्मान्ये कर्त्तुमिच्छंति ते वै कृष्णस्वरुपिणः । तस्मात्तांस्तु भवव्याधिः कदाचिन्नैव बाधते ॥ ६३ ॥
ဓမ္မကို ကျင့်လိုသူတို့သည် အမှန်တကယ် ကృష్ణ၏ သဘာဝတော်ကို ဆောင်ထားသူများပင် ဖြစ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် သံသရာဖြစ်ပွားမှု၏ ရောဂါသည် မည်သည့်အခါမျှ သူတို့ကို မနှောင့်ယှက်နိုင်။
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames tithi as the governing temporal ‘adhikāra’ for Vedic action: if the rite is performed on an improperly ascertained tithi, its phala is nullified, regardless of the act’s external correctness.
As a general rule, paraviddhā (tithi ‘piercing’ into the next day) is praised, while pūrvasaṃyutā/pūrvaviddhā is rejected—though the chapter notes specific exceptions (e.g., in kṛṣṇa-pakṣa for Saptamī and Caturdaśī).
It prioritizes a ‘pure’ Ekādaśī free from Daśamī influence, but introduces hierarchy based on pāraṇā availability and tithi-pervasion: householders generally take the earlier Ekādaśī when two occur, renunciants the later; and if pāraṇā on Dvādaśī is obtainable even briefly, the fast may still be kept with nuanced exceptions.
Saṅkrānti is assigned an auspicious window measured in ghaṭikās that varies by rāśi; acts like bathing, gifting, and japa within that window yield imperishable merit, linking astronomical transition to dharmic opportunity.
One should avoid eating during the eclipse and the three watches before it, undertake japa/observances through the eclipse duration, and (for ritualists) perform homa with specified Vedic mantras—distinct sets for lunar vs solar eclipses—along with expiation if an eclipse interrupts Anvādhāna iṣṭi.