Adhyaya 56
धनंजयस्य आश्वासनम् (Dhanaṃjaya’s Reassurance and the Opening Engagement)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Raid) Upa-Parva
Vaiśaṃpāyana narrates Arjuna’s immediate post-victory positioning after overcoming Karṇa (Vaikartana) and directing Uttara toward the sector marked by a golden palm-standard. Arjuna identifies Bhīṣma on the Kuru side and frames the encounter as a deliberate test of skill and resolve, forecasting a decisive, wheel-like penetration of the opposing formation. He employs vivid martial metaphors—blood as a river, bodies as a forest to be cut, and the enemy host as combustible fuel—while maintaining a strategic aim: stabilizing Uttara’s confidence and enabling coherent movement in battle. Arjuna further grounds legitimacy in prior divine-weapon acquisition, listing celestial astras received from Rudra, Varuṇa, Agni, Vāyu, and Indra, thereby presenting capability as disciplined knowledge rather than mere bravado. The engagement then begins: Kuru princes converge; Duḥśāsana wounds Uttara and strikes Arjuna; Arjuna counters by cutting Duḥśāsana’s bow and driving him back. Vikarṇa attacks and is felled from his chariot; Duḥsaha and Viviṃśati press forward but are disabled when Arjuna kills their horses, forcing withdrawal. The chapter ends with Arjuna advancing in all directions, undefeated, having secured tactical advantage and restored allied morale.
Chapter Arc: अर्जुन–कृप-संग्राम की गूँज अभी थमी ही थी कि रणभूमि के ऊपर एक अलौकिक हलचल उठती है—घुड़सवार योद्धा निकट आते हैं और आकाश में दिव्य विमानों की छाया फैलने लगती है। → कौरव-पक्ष के घुड़सवार, तोमर और अंकुश से प्रेरित उग्र अश्वों पर सवार होकर आगे बढ़ते हैं; उसी क्षण इन्द्र अपने सुदर्शन विमान पर देवगणों सहित प्रकट होते हैं। एक-एक कर विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, मरुत, गन्धर्व, राक्षस, सर्प, पितर और महर्षि—सब युद्ध-दर्शन हेतु आ जुटते हैं। → आकाश ‘प्रभासित’ हो उठता है—रत्नजटित, चित्र-विचित्र विमानों की पंक्तियाँ रण के ऊपर स्थिर हो जाती हैं; इन्द्र सहित त्रयस्त्रिंशत् देव और प्राचीन राजर्षियों की उपस्थिति से अर्जुन का युद्ध मानो लोक-त्रय का दृश्य बन जाता है। → देव-समुदाय और सिद्ध-महर्षि अर्जुन तथा कौरवदल के संग्राम को देखने के लिए आसन ग्रहण करते हैं; युद्ध अब केवल मनुष्यों का नहीं, कीर्ति और धर्म के साक्ष्य का प्रसंग बनकर स्थिर हो जाता है। → आकाश में दिव्य दर्शक-मंडली सज चुकी है—अब पृथ्वी पर कौन-सा बाण-प्रहार इस सभा के सामने निर्णायक रूप लेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत योहरणपर्वमें अजुन-कृप-संग्रामविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५५ ॥। हि >> आय न (0) है ० षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: अर्जुन और कृपाचार्यका युद्ध देखनेके लिये देवताओंका आकाशमें विमानोंपर आगमन वैशम्पायन उवाच तान्यनीकान्यदृश्यन्त कुरूणामुग्रधन्विनाम् । संसर्पन्ते यथा मेघा घर्मान्ते मन्दमारुता:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर भयंकर धनुष धारण करनेवाले कौरवोंके वे सैनिक शनै:-शनै: आगे बढ़ने लगे। उस समय वे ऐसे दिखायी देते थे, मानो ग्रीष्मके अन्त एवं वर्षकि प्रारम्भमें मन्द वायुद्वारा प्रेरित मेघ धीरे-धीरे आ रहे हों
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အို ဇနမေဇယ၊ ထို့နောက် ကြောက်မက်ဖွယ် လေးတံကိုင်ဆောင်သော ကုရုတို့၏ စစ်တန်းစစ်ဖွဲ့များကို တဖြည်းဖြည်း ရှေ့တိုးလာသည်ဟု မြင်ရ၏။ ၎င်းတို့သည် နွေရာသီအဆုံး၌ မိုးရာသီအစတွင် လေညင်းပျော့ပျော့က တွန်းအားပေးသကဲ့သို့ တဖြည်းဖြည်း စုဝေး၍ ရွေ့လျားလာသော မိုးတိမ်များနှင့် တူ၏။»
Verse 2
अभ्याशे वाजिनस्तस्थु: समारूढा: प्रहारिण: । भीमरूपाश्न मातज्रास्तोमराड्कुशनोदिता: । महामात्रै: समारूढा विचित्रकवचोच्च्चला:,घुड़सवार योद्धा समीप आकर खड़े हो गये। घोड़ोंक साथ ही भयंकर हाथी भी आगे बढ़ आये। उन्हें महावत तोमर और अंकुशोंकी मारसे आगे बढ़नेकी प्रेरणा दे रहे थे और उन हाथियोंपर बैठे हुए शूर-वीर अपने विचित्र कवचोंकी प्रभासे प्रकाशित हो रहे थे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– မြင်းစီးစစ်သည်တို့သည် စီးနင်းပြီးသား၊ ထိုးနှက်ရန် အသင့်ဖြစ်ကာ အနီးသို့ ရောက်လာ၍ တန်းစီရပ်တည်ကြ၏။ ထိုသူတို့နှင့်အတူ ကြောက်မက်ဖွယ် ဆင်ကြီးများလည်း ရှေ့တိုးလာကြပြီး မဟာဝတ်တို့က အင်ကူရှ် (ဆင်ချွန်) နှင့် တိုမရ (လှံ) ထိုးနှက်ကာ ဆင်များကို တိုက်တွန်းကြ၏။ ဆင်ပေါ်တွင် ထိုင်နေသော သူရဲကောင်းများ၏ အမျိုးမျိုးသော သံချပ်ကာများသည် တောက်ပလင်းလက်နေ၏။
Verse 3
ततः शक्र: सुरगणै: समारुह[ सुदर्शनम् । सहोपायात् तदा राजन विश्वाश्वचिमरुतां गणै:,राजन्! इसी समय देवताओंसहित इन्द्र विमानपर बैठकर विश्वेदेव, अश्विनीकुमार तथा मरुदगणोंके साथ वहाँ आये, जहाँ परस्पर शत्रुता रखनेवाले दो दलोंका भयंकर संघर्ष छिड़ा हुआ था
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထို့နောက် သက္ကရာ (အိန္ဒြာ) သည် မိမိ၏ တင့်တယ်လှပသော ကောင်းကင်ယာဉ်ကို စီးနင်း၍ နတ်အစုအဝေးတို့နှင့်အတူ—အို မင်းကြီး—ဗိရှ္ဝေဒေဝ၊ အရှွင်နှစ်ပါးနှင့် မရုတ်အဖွဲ့များကိုပါ ခေါ်ဆောင်ကာ၊ အပြန်အလှန် ရန်ငြိုးထားသော နှစ်ဖက်တပ်များ၏ ကြောက်မက်ဖွယ် တိုက်ပွဲ ပေါက်ကွဲနေသည့် နေရာသို့ ရောက်လာ하였다။
Verse 4
तद् देवयक्षगन्धर्वमहोरगसमाकुलम् । शुशुभे5 भ्रविनिर्मुक्त ग्रहाणामिव मण्डलम्,उस समय देवता, यक्ष, गन्धर्व तथा बड़े-बड़े नागों (के विमानों) से भरा हुआ वहाँका आकाश बादलोंके आवरणसे रहित ग्रहमण्डलकी भाँति शोभा पाने लगा
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထိုအခါ နတ်၊ ယက္ခ၊ ဂန္ဓဗ္ဗနှင့် နဂါကြီးများ (သူတို့၏ ကောင်းကင်ယာဉ်များ) ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ထိုနေရာ၏ ကောင်းကင်သည် မိုးတိမ်အဖုံးကင်းစင်သည့် ဂြိုဟ်ဝိုင်းကဲ့သို့ တောက်ပလှပလာ၏။
Verse 5
अस्त्राणां च बल॑ तेषां मानुषेषु प्रयुझजताम् । तच्च भीम॑ महद् युद्ध कृपार्जुनसमागमे । द्रष्टम भ्यागता देवा: स्वविमानै: पृथक् पृथक्,कृपाचार्य और अर्जुनके संग्राममें देवताओंके उन अस्त्रोंकी शक्तिका मनुष्योंपर प्रयोग करनेवाले शूरवीरोंके उस महाभयंकर युद्धको अपनी आँखों देखनेके लिये देवतालोग पृथक्-पृथक् अपने विमानोंपर बैठकर आये थे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «လူတို့အကြား၌ ကောင်းကင်ဘုံ၏ အာသ္တရများကို အသုံးချရာတွင် ထိုအာသ္တရတို့၏ အင်အားကို မျက်မြင်ကြည့်ရှုလိုသဖြင့်၊ နတ်တို့သည် မိမိမိမိ၏ လေယာဉ်ရထား (ဝိမာန) တစ်စီးစီဖြင့် သီးခြားသီးခြား လာရောက်ကြပြီး၊ ကೃပ နှင့် အర్జုန တို့ ဆုံတွေ့တိုက်ခိုက်ရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသော ကြောက်မက်ဖွယ် ကြီးမားသည့် စစ်ပွဲကို ကြည့်ရှုကြသည်။»
Verse 6
शतं शतसहस्राणां यत्र स्थूणा हिरण्मयी । मणिरत्नमयी चान्या प्रासादं तदधारयत्,उन विमानोंमें देवराज इन्द्रका आकाशचारी विमान उस समय सबसे अधिक शोभा पा रहा था। वह इच्छानुसार चलनेवाला दिव्य यान सब प्रकारके रत्नोंसे विभूषित था। उस विमानको एक करोड़ खंभोंने धारण कर रखा था। उनमें एक ओर सोनेके और दूसरी ओर मणि एवं रत्नोंके खंभे लगे थे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ထိုနေရာ၌ မရေတွက်နိုင်သော တိုင်တန်းများက ထောက်ထားသည့် အလွန်တင့်တယ်သော နန်းတော်တစ်ခု ရှိ၏။ တိုင်တန်းအချို့သည် ရွှေဖြင့် ပြုလုပ်ထားပြီး၊ အချို့သည် မဏိနှင့် အဖိုးတန်ရတနာများဖြင့် အလှဆင်ထားသဖြင့်၊ ထိုအဆောက်အအုံသည် ဓနနှင့် နတ်ဘုရားတို့၏ လက်ရာက ထောက်ပံ့ထားသကဲ့သို့ ထင်ရှားကာ၊ အိန္ဒြာ၏ ကောင်းကင်ဘုံအာနုဘော်ကို သတိရစေ၏။»
Verse 7
तत: कामगमं दिव्यं सर्वरत्नविभूषितम् । विमान देवराजस्य शुशुभे खेचरं तदा,उन विमानोंमें देवराज इन्द्रका आकाशचारी विमान उस समय सबसे अधिक शोभा पा रहा था। वह इच्छानुसार चलनेवाला दिव्य यान सब प्रकारके रत्नोंसे विभूषित था। उस विमानको एक करोड़ खंभोंने धारण कर रखा था। उनमें एक ओर सोनेके और दूसरी ओर मणि एवं रत्नोंके खंभे लगे थे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ထို့နောက် ထိုလေယာဉ်ရထားများအနက် နတ်ဘုရားတို့၏ မင်း အိန္ဒြာ၏ ကောင်းကင်လှည့် ဝိမာနသည် အလွန်ထင်ရှားစွာ တောက်ပလျက် ရှိ၏။ ၎င်းသည် ဆန္ဒအတိုင်း သွားလာနိုင်သော နတ်ဘုရားယာဉ်ဖြစ်ပြီး၊ ရတနာမျိုးစုံဖြင့် အလှဆင်ထားသဖြင့်၊ ကောင်းကင်အာဏာ၏ ပုံရိပ်နှင့် ဘုန်းကံတရားနှင့်အတူ လွယ်ကူစွာ လိုက်ပါလာသော အင်အားကို ထင်ဟပ်စေ၏။»
Verse 8
तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशत् तिष्ठन्ति सहवासवा: । गन्धर्वा राक्षसा: सर्पा: पितरक्ष महर्षिभि:,उस विमानमें इन्द्रसहित तैंतीस देवता विराजमान थे। इनके सिवा गन्धर्व, राक्षस, सर्प, पितर, महर्षिगण, राजा वसुमना, बलाक्ष, सुप्रतर्दन, अष्टक, शिबि, ययाति, नहुष, गय, मनु, पूरु, रघु, भानु, कृशाश्व, सगर तथा नल--ये सब तेजस्वी रूप धारण करके देवराजके विमानमें दृष्टिगोचर हो रहे थे
ထိုကောင်းကင်ဘုံ၏ အခင်းအကျင်း၌ ဝါသဝ (အိန္ဒြာ) နှင့်အတူ သုံးဆယ်သုံးပါးသော နတ်တို့သည် တင့်တယ်စွာ ရပ်တည်ကြ၏။ ထို့ပြင် ဂန္ဓဗ္ဗ၊ ရက္ခသ၊ နာဂ (မြွေနတ်) များ၊ ပိတೃ (ဘိုးဘွားဝိညာဉ်) များနှင့် မဟာရိရှီတို့လည်း ပါဝင်ကြသည်။ ဤသည်မှာ စကြဝဠာ၏ ကျယ်ပြန့်သော သီလဓမ္မစည်းကမ်းကို ကြေညာသကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး၊ နတ်အာဏာ၊ ဘိုးဘွားဥပဒေ၊ နှင့် တပသီပညာတို့သည် သက်သေများအဖြစ် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ရှိနေကြောင်း ပြသသည်။
Verse 9
तथा राजा वसुमना बलाक्ष: सुप्रतर्दन: । अष्टकश्न शिबिश्वैव ययातिर्नहुषो गयः,उस विमानमें इन्द्रसहित तैंतीस देवता विराजमान थे। इनके सिवा गन्धर्व, राक्षस, सर्प, पितर, महर्षिगण, राजा वसुमना, बलाक्ष, सुप्रतर्दन, अष्टक, शिबि, ययाति, नहुष, गय, मनु, पूरु, रघु, भानु, कृशाश्व, सगर तथा नल--ये सब तेजस्वी रूप धारण करके देवराजके विमानमें दृष्टिगोचर हो रहे थे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ထိုနေရာ၌လည်း ဘုရင် ဝါစုမာနာ၊ ဘလာက္ခ၊ စုပရတရ္ဒန၊ ထို့ပြင် အဋ္ဌက နှင့် ရှိဗိ၊ ယယာတိ၊ နဟုရှ၊ ဂယ တို့ကိုလည်း မြင်ရသည်။» အိန္ဒြာ၏ ဝိမာနအတွင်း၌ သုံးဆယ်သုံးပါးသော နတ်တို့သည် အိန္ဒြာကို ဦးဆောင်ကာ တောက်ပလျက် ရှိကြပြီး၊ ထို့အပြင် ဂန္ဓဗ္ဗ၊ ရက္ခသ၊ နာဂ၊ ပိတೃ နှင့် မဟာရိရှီတို့လည်း ထင်ရှားစွာ တွေ့မြင်ရသည်။ ဤပိုဒ်သည် ကောင်းကင်ဘုံ၏ သီလအမြင်ကို ထင်ဟပ်စေသည်– ဓမ္မကို ထင်ရှားစွာ လိုက်နာသူ၊ ပေးကမ်းလှူဒါန်းမှုနှင့် မင်းကောင်းမင်းမြတ်၏ ဂုဏ်သတ္တိတို့ဖြင့် ကျော်ကြားသူများသည် နတ်ဘုရားတို့၏ ရှေ့မှောက်၌ အတူတကွ ရှိကြောင်း ဖော်ပြကာ၊ ဓမ္မအခြေပြု အကျင့်နှင့် အုပ်ချုပ်မှုသည် မြင့်မြတ်သော အခြေအနေသို့ ပို့ဆောင်ကြောင်း ညွှန်ပြသည်။
Verse 10
मनु: पूरू रघुर्भानु: कृशाश्वः सगरो नलः । विमाने देवराजस्य समदृश्यन्त सुप्रभा:,उस विमानमें इन्द्रसहित तैंतीस देवता विराजमान थे। इनके सिवा गन्धर्व, राक्षस, सर्प, पितर, महर्षिगण, राजा वसुमना, बलाक्ष, सुप्रतर्दन, अष्टक, शिबि, ययाति, नहुष, गय, मनु, पूरु, रघु, भानु, कृशाश्व, सगर तथा नल--ये सब तेजस्वी रूप धारण करके देवराजके विमानमें दृष्टिगोचर हो रहे थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်— မနု၊ ပူရု၊ ရဂ္ဃု၊ ဘာနု၊ ကೃရှာශ්ဝ၊ စဂရ နှင့် နလ တို့သည် တေဇောဓာတ်ဖြင့် ထွန်းလင်းကာ နတ်ဘုရင် အိန္ဒြ၏ ကောင်းကင်ရထားအတွင်း၌ မြင်တွေ့ရ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် သင်ခန်းစာတစ်ရပ်ကို ပြသသည်—တရားဓမ္မနှင့် သင့်လျော်သောကျင့်ကြံမှုအပေါ်၌သာ အမှန်တကယ်သောဂုဏ်သတင်းနှင့် ဂုဏ်မြင့်မှု တည်ရှိပြီး အာဏာတန်ခိုးတစ်ခုတည်းဖြင့် မဟုတ်ကြောင်းကို။
Verse 11
अग्नेरीशस्य सोमस्य वरुणस्य प्रजापते: । तथा धातुर्विधातुश्च कुबेरस्थ यमस्य च,अग्नि, ईश, सोम, वरुण, प्रजापति, धाता, विधाता कुबेर, यम, अलम्बुष और उग्रसेन आदि गन्धर्व तथा गन्धर्वराज तुम्बुरुके भी पृथक्ू-पृथक् विमान अपनी-अपनी लंबाई- चौड़ाईके अनुसार आकाशके विभिन्न प्रदेशोंमें प्रकाशित हो रहे थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်— အဂ္နိ၊ ဣဿ၊ သောမ၊ ဝရုဏ၊ ပ္ရဇာပတိ တို့၏ ကောင်းကင်ရထားများနှင့် ထို့ပြင် ဓာတೃ၊ ဝိဓာတೃ တို့၏ ရထားများ၊ ကုဗေရနှင့် ယမ၏ ရထားများကိုလည်း မိုးကောင်းကင်၏ အမျိုးမျိုးသော ဒေသများတွင် ထွန်းလင်းတောက်ပစွာ မြင်တွေ့ရ၏—တစ်စီးချင်းစီ သီးခြားကွဲပြား၍ မိမိ၏ အလျားအနံ အတိုင်းအတာအလိုက် ထင်ရှားနေ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် စကြဝဠာ၏ စည်းကမ်းတကျ အစီအစဉ်ကို ထောက်ပြသည်—အင်အားကြီးသူများပင် မိမိအပ်နှံထားသော ပုံသဏ္ဍာန်နှင့် နယ်ပယ်အတွင်း၌သာ လှုပ်ရှားကြပြီး၊ အာဏာသည် သင့်တော်သော အနေအထားနှင့် ထိန်းချုပ်မှုနှင့် ကိုက်ညီသည့်အခါမှသာ အဓိပ္ပါယ်ရှိကြောင်းကို။
Verse 12
अलनम्बुषोग्रसेनानां गन्धर्वस्य च तुम्बुरो: । यथामानं यथोद्देशं विमानानि चकाशिरे,अग्नि, ईश, सोम, वरुण, प्रजापति, धाता, विधाता कुबेर, यम, अलम्बुष और उग्रसेन आदि गन्धर्व तथा गन्धर्वराज तुम्बुरुके भी पृथक्ू-पृथक् विमान अपनी-अपनी लंबाई- चौड़ाईके अनुसार आकाशके विभिन्न प्रदेशोंमें प्रकाशित हो रहे थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်— ဂန္ဓဗ္ဗများဖြစ်သော အလမ္ဗူရှာနှင့် ဥဂ္ရစေနတို့၏ ကောင်းကင်ရထားများ၊ ထို့ပြင် ဂန္ဓဗ္ဗဘုရင် တုမ္ဘုရု၏ ရထားလည်း မိုးကောင်းကင်၌ ထွန်းလင်းတောက်ပနေ၏။ တစ်စီးချင်းစီသည် မိမိနှင့် သင့်တော်သော အတိုင်းအတာအလိုက်၊ မိမိအပ်နှံထားသော ဒေသအတွင်း၌ပင် ပေါ်လွင်နေ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် စကြဝဠာ၏ စည်းကမ်းတကျ အစီအစဉ်ကို ထောက်ပြသည်—ကောင်းကင်ဘုံ၏ တောက်ပမှုတောင်မှ စည်းကမ်းနှင့် သင့်လျော်သော စီမံကိန်းအောက်တွင် ရှိနေပြီး၊ အလွတ်သဘော အလှပြခြင်းသာ မဟုတ်ကြောင်းကို။
Verse 13
सर्वदेवनिकायाश्न सिद्धाश्ष परमर्षय: । अर्जुनस्य कुरूणां च द्रष्ठ युद्धमुपागता:,ये सभी देवसमुदाय, सिद्ध और महर्षिगण अर्जुन तथा कौरवदलका युद्ध देखनेके लिये जुटे थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်— နတ်အစုအဝေးကြီးများနှင့်အတူ စိဒ္ဓများ၊ အမြင့်မြတ်ဆုံး ရှင်ရသေ့ကြီးများသည် အာర్జုနနှင့် ကုရုများအကြား စစ်ပွဲကို ကြည့်ရှုရန် ထိုနေရာသို့ စုဝေးလာကြ၏။ ထိုဖြစ်ရပ်သည် အလွန်အရေးကြီးလှသဖြင့် ကောင်းကင်ဘုံနှင့် တပသီအဖွဲ့အစည်းများပင် ကြည့်ရှုသူအဖြစ် ရောက်လာကြသည်။
Verse 14
दिव्यानां सर्वमाल्यानां गन्ध: पुण्यो5थ सर्वशः । प्रससार वसन्ताग्रे वनानामिव भारत
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်ကြားသည်— ထိုအခါ နတ်ဘုံပန်းကုံးများ၏ သန့်ရှင်းသော အနံ့သင်းသည် အရပ်ရပ်သို့ ပျံ့နှံ့သွား၏—အို ဘာရတ—နွေဦးအစတွင် တောအုပ်တစ်လျှောက် ပျံ့နှံ့သည့် အနံ့သင်းကဲ့သို့ပင်။ ဤမြင်ကွင်းသည် မင်္ဂလာလက္ခဏာနှင့် ကောင်းချီးတရား၏ လေထုကို ဖော်ညွှန်းကာ ဖြစ်ရပ်များအတွင်း အလားအလာကောင်းသော နိမိတ်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 15
जनमेजय! जैसे वसन्तके प्रारम्भमें वनके फ़ूलोंकी मनोहर सुगन्न्ध सब ओर फैलने लगती है, उसी प्रकार दिव्य मालाओंकी पुण्यमय गन्ध वहाँ सब ओर छा गयी ।। तत्र रत्नानि देवानां समदृश्यन्त तिष्ठताम् आततपत्राणि वासांसि स्रजशक्ष॒ व्यजनानि च,उन विमानोंमें बैठे हुए देवताओंके रत्न, छत्र, वस्त्र, मालाएँ और चँवर आदि स्पष्ट दिखायी दे रहे थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို ဇနမေဇယာ၊ နွေဦးအစမှာ တောပန်းတို့၏ သာယာသော မွှေးရနံ့က အရပ်ရပ်သို့ ပျံ့နှံ့သကဲ့သို့၊ ထိုနေရာတစ်ဝိုက်လုံးတွင်လည်း ဒေဝမလာတို့၏ ပုဏ္ဏမြတ်သော ရနံ့က ပြည့်နှက်သွား하였다။ ထိုအခါ ဗိမာန်များပေါ်တွင် ထိုင်နေသော ဒေဝတို့၏ ရတနာများ၊ ထီးများ၊ အဝတ်အစားများ၊ မလာများနှင့် ယက်-အမြီးပန်ကာများ (ချာမရ) တို့ကို ထင်ရှားစွာ မြင်ရသည်»။
Verse 16
उपाशाम्यद् रजो भौम॑ सर्व व्याप्तं मरीचिभि: । दिव्यगन्धानुपादाय वायुर्योधानसेवत,धरतीकी धूल शान्त हो गयी थी और पृथ्वीकी प्रत्येक वस्तुपर (दिव्य) किरणोंका प्रकाश छा गया था। वायु दिव्य गन्ध लेकर वहाँपर स्थित योद्धाओंका सेवन करती थी इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि देवागमने षट्पञ्चाशत्तमो<ध्याय: ।। ५६ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वरमें देवागमनविषयक छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «မြေမှုန့်သည် တိတ်ဆိတ်သွားပြီး အလင်းရောင်၏ ရောင်ခြည်များက နေရာအနှံ့ ပျံ့နှံ့သွား하였다။ ဒေဝရနံ့ကို သယ်ဆောင်လာသော လေသည် ထိုနေရာရှိ စစ်သည်တို့အကြား လှုပ်ရှားသွားလာကာ သူတို့ကို ပြုစုသကဲ့သို့ ဖြစ်နေ၍—တင်းမာသော စစ်မြင်ကွင်းအတွင်း မင်္ဂလာရှိသော လောကလွန်တည်ရှိမှုကို အမှတ်အသားပြုနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်»။
Verse 17
प्रभासितमिवाकाशं चित्ररूपमलंकृतम् । सम्पतद्धिः स्थितैश्ञापि नानारत्नविभासितै:,श्रेष्ठ देवताओंद्वारा लाये हुए भाँति-भाँतिके विचित्र विमान अनेकानेक रत्नोंसे उद्भासित थे। उनमेंसे कुछ स्थिर हो गये थे और कुछ (नीचे-ऊपर) उड़ रहे थे। उनके द्वारा उदभासित होनेवाले आकाशकी विचित्र शोभा हो रही थी। वहाँ विमानस्थ देवताओंसे घिरे हुए वज्रधारी महातेजस्वी इन्द्र पद्म और उत्पलोंकी माला पहने सुशोभित हो रहे थे। वे अनेक वीरोंके साथ छिड़े हुए अर्जुनके उस महान् संग्रामको बार-बार देखते थे, तो भी तृप्त नहीं होते थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ကောင်းကင်သည် အလင်းရောင်ဖြင့် ထွန်းလင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ အံ့ဖွယ် အမျိုးမျိုးသော ပုံသဏ္ဌာန်များဖြင့် အလှဆင်ထားသလို မြင်ရသည်။ အမြတ်ဆုံး ဒေဝတို့ ယူဆောင်လာသော ကောင်းကင်ယာဉ် (ဗိမာန်) များစွာသည် ရတနာမျိုးစုံဖြင့် တောက်ပလင်းလက်၍ တချို့က တည်ငြိမ်စွာ ရပ်တည်နေပြီး တချို့က လှုပ်ရှားပျံသန်းနေကြသည်။ ထိုတောက်ပမှုကြောင့် ကောင်းကင်၏ အလှအပသည် ထူးခြားစွာ ပေါ်လွင်လာသည်။ ထိုနေရာတွင် ဗဇ္ဇရကိုင် အင်ဒြာသည် ဒေဝတို့က ဗိမာန်ပေါ်မှ ဝိုင်းရံထားကြပြီး ကြာပန်းနှင့် အပြာကြာ (ဥတ္ပလ) မလာကို ဆင်ယင်ကာ တောက်ပလျက် ရှိသည်။ သူသည် သူရဲကောင်းများစွာနှင့် ထိပ်တိုက်ဖြစ်နေသော အာဂျုန၏ မဟာစစ်ပွဲကို ထပ်ခါထပ်ခါ ကြည့်ရှုသော်လည်း မပြည့်ဝနိုင်ခဲ့»။
Verse 18
विमानैरविविधैश्षित्रैरुपानीतै: सुरोत्तमै: । वज्भच्छुशुभे तत्र विमानस्थै: सुरैर्वृत:,श्रेष्ठ देवताओंद्वारा लाये हुए भाँति-भाँतिके विचित्र विमान अनेकानेक रत्नोंसे उद्भासित थे। उनमेंसे कुछ स्थिर हो गये थे और कुछ (नीचे-ऊपर) उड़ रहे थे। उनके द्वारा उदभासित होनेवाले आकाशकी विचित्र शोभा हो रही थी। वहाँ विमानस्थ देवताओंसे घिरे हुए वज्रधारी महातेजस्वी इन्द्र पद्म और उत्पलोंकी माला पहने सुशोभित हो रहे थे। वे अनेक वीरोंके साथ छिड़े हुए अर्जुनके उस महान् संग्रामको बार-बार देखते थे, तो भी तृप्त नहीं होते थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အမြတ်ဆုံး ဒေဝတို့ ယူဆောင်လာသော အံ့ဖွယ် အမျိုးမျိုးသော ဗိမာန်များစွာသည် ထိုနေရာတွင် ပေါ်ထွန်းလာ၍ ရတနာမျိုးစုံဖြင့် တောက်ပလင်းလက်နေကြသည်။ ထိုခမ်းနားသော မြင်ကွင်းတွင် ဗဇ္ဇရကိုင် အင်ဒြာသည် ဗိမာန်ပေါ်ရှိ ဒေဝတို့က ဝိုင်းရံထားပြီး သူ၏ တည်ရှိမှုက ကောင်းကင်ဆန်သော ဂုဏ်ရောင်ကို ပိုမိုမြှင့်တင်ကာ အောက်တွင် ဖြစ်ပွားနေသော သူရဲကောင်းတို့၏ ပြိုင်ပွဲကို အံ့ဩလေးစားစွာ ကြည့်ရှုနေကြသည်»။
Verse 19
बिभ्रन्मालां महातेजा: पद्मोत्पलसमायुताम् । विप्रेक्षष्माणो बहुभिनातृप्पत् सुमहाहवम्,श्रेष्ठ देवताओंद्वारा लाये हुए भाँति-भाँतिके विचित्र विमान अनेकानेक रत्नोंसे उद्भासित थे। उनमेंसे कुछ स्थिर हो गये थे और कुछ (नीचे-ऊपर) उड़ रहे थे। उनके द्वारा उदभासित होनेवाले आकाशकी विचित्र शोभा हो रही थी। वहाँ विमानस्थ देवताओंसे घिरे हुए वज्रधारी महातेजस्वी इन्द्र पद्म और उत्पलोंकी माला पहने सुशोभित हो रहे थे। वे अनेक वीरोंके साथ छिड़े हुए अर्जुनके उस महान् संग्रामको बार-बार देखते थे, तो भी तृप्त नहीं होते थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «မဟာတေဇရှိသော အင်ဒြာသည် ကြာပန်းနှင့် အပြာကြာ (ဥတ္ပလ) ဖြင့် ရောယှက်ချုပ်လုပ်ထားသော မလာကို ဆင်ယင်ထားသည်။ ဗိမာန်ပေါ်ရှိ ဒေဝတို့က ဝိုင်းရံထားကြသဖြင့် သူသည် ထိုမဟာစစ်ပွဲကို ထပ်ခါထပ်ခါ ကြည့်ရှုသော်လည်း မပြည့်ဝနိုင်ခဲ့—အာဂျုန၏ သူရဲကောင်းမှုနှင့် တရားမျှတသော တိုက်ပွဲ၏ မြင်ကွင်းက အလွန်ဆွဲဆောင်လှသောကြောင့် ဖြစ်သည်»။
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to fulfill protective duty while operating under concealment: Arjuna must act decisively to defend Matsya and Uttara, yet regulate the extent and manner of self-revelation and force, balancing necessity with strategic restraint.
Competence joined to composure is ethically superior to impulsive display: disciplined knowledge (astravidyā), calm leadership, and morale stewardship enable effective action that remains aligned with duty even under political constraints.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its significance is contextual—demonstrating how regulated power and leadership under pressure function as practical dharma within the epic’s broader ethical architecture.