Adhyaya 63
कर्कोटक-उपदेशः (Karkoṭaka’s Counsel and Nala’s Concealment)
Upa-parva: Nalopākhyāna (Episode of Nala) — Karkoṭaka-Nāga Encounter
Bṛhadaśva recounts how Nala, after abandoning Damayantī, sees a great forest fire and hears repeated cries addressing him as “Nala” and “Puṇyaśloka.” Entering the flames, Nala finds the serpent-king Karkoṭaka coiled and immobilized by a brahmarṣi’s curse. Karkoṭaka requests rescue, promises friendship, and becomes thumb-sized so Nala can carry him to a fire-free place. Once safe, Karkoṭaka instructs Nala to count steps; at the tenth step he bites Nala, and Nala’s appearance becomes distorted and unrecognizable. Karkoṭaka explains the bite as protective: it conceals Nala from recognition and will counteract the affliction associated with Nala’s misfortune, limiting pain from the venom. He further advises Nala to go to Ayodhyā, present himself as the charioteer Bāhuka to King R̥tuparṇa (expert in dice), and thereby obtain the ‘heart of dice’ (akṣa-hṛdaya) in exchange for chariot knowledge (aśva-hṛdaya). Karkoṭaka guarantees eventual reunion with wife, kingdom, and children, and gives a divine pair of garments by which Nala can later regain his true form; the nāga then disappears.
Chapter Arc: नल के अदृश्य हो जाने पर दमयन्ती का वन में अकेले पड़ जाना—‘हा नाथ, हा महाराज, हा स्वामिन्’—उसकी पुकार ही अध्याय का द्वार खोलती है। → विरह-शोक से व्याकुल दमयन्ती दिशाहीन होकर भटकती है, बार-बार नल को पुकारती है; उसी असहाय क्षण में एक महाकाय, क्षुधान्वित अजगर उसे अचानक जकड़ लेता है। → अजगर-ग्रस्त दमयन्ती की करुण विलाप-धारा और उसके सतीत्व/पतिव्रत-धर्म की शक्ति का निर्णायक प्रकट होना—जिसके प्रभाव से आगे चलकर व्याध का प्राणान्त भी घटित होता है। → दमयन्ती की रक्षा होती है—उसका सतीत्व और पातिव्रत्य-धर्म उसे अपमान, हिंसा और मृत्यु से बचाते हैं; संकट से निकलकर वह फिर नल की स्मृति में स्थिर रहती है। → वन का भय अभी शेष है—दमयन्ती का नल से पुनर्मिलन अनिश्चित है और आगे की यात्रा में नए छल-भय की छाया बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
हि मय >> (0) हि २ 7 त्रेषष्टितमोड् ध्याय: दमयन्तीका विलाप तथा अजगर एवं व्याधसे उसके प्राण एवं सतीत्वकी रक्षा तथा दमयन्तीके पातितव्रत्य धर्मके प्रभावसे व्याधका विनाश ब॒हृदश्चव उवाच अपक्रान्ते नले राजन् दमयन्ती गतक्लमा । अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने
ဘृहဒဿဝ (Bṛhadaśva) မိန့်တော်မူသည်—“အို မင်းကြီး၊ နလ (Nala) ထွက်ခွာသွားပြီးနောက် ဒမယန္တီ (Damayantī) ၏ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှု ပြေလျော့လာကာ နိုးထလာ၏။ လူသူကင်းမဲ့သော တောအိုထဲတွင် ခင်ပွန်း၏ အရိပ်အယောင်မတွေ့သဖြင့် မြင့်မြတ်သော မိဖုရားသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းက လွှမ်းမိုးလာပြီး၊ ဝမ်းနည်းပူဆွေးနှင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှုတို့ကြောင့် တုန်လှုပ်ကာ နိဿဓ (Niṣadha) ၏ အရှင်ကို ကြောက်လန့်စွာ အော်ဟစ်ခေါ်လေ၏—‘မဟာရာဇာ၊ သင်ဘယ်မှာရှိသနည်း?’”
Verse 2
अपश्यमाना भर्तारें शोकदुःखसमन्विता । प्राक्रोशदुच्चै: संत्रस्ता महाराजेति नैषधम्
ဘृहဒဿဝ (Bṛhadaśva) မိန့်တော်မူသည်—ခင်ပွန်းကို မမြင်ရသဖြင့် ဒမယန္တီ (Damayantī) သည် ဝမ်းနည်းခြင်းနှင့် ဒုက္ခတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေ၏။ ကြောက်ရွံ့ကာ တုန်လှုပ်လျက် နိဿဓ (Niṣadha) ၏ မင်းကို “မဟာရာဇာ!” ဟု အသံမြင့်မြင့် အော်ဟစ်ခေါ်လေ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် ခွဲခွာခြင်း၏ လူသားဆန်သောကုန်ကျစရိတ်နှင့် တောအိုထဲတွင် ရုတ်တရက် အကာအကွယ်မဲ့သွားသောအခါ ပေါ်ပေါက်လာသည့် အားနည်းချက်ကို ထင်ရှားစေသည်။
Verse 3
हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन् कि जहासि माम् । हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने
ဗြဟဒသွဝ မိန့်တော်မူသည်– «အို အကာအကွယ်ရှင်! အို မဟာရာဇာ! အို အရှင်သခင်! အဘယ်ကြောင့် ကျွန်မကို စွန့်ပစ်သနည်း။ ကျွန်မသည် သတ်ခံရသကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး အကုန်လုံး ပျက်စီးသွားပြီ။ လူမရှိသော တောအုပ်အတွင်း ဤနေရာ၌ ကျွန်မ အလွန်ကြောက်ရွံ့နေသည်»။
Verse 4
ननु नाम महाराज धर्मज्ञ: सत्यवागसि । कथमुकत्वा तथा सत्यं सुप्तामुत्सूज्य कानने,“महाराज! आप तो धर्मज्ञ और सत्यवादी हैं; फिर वैसी सच्ची प्रतिज्ञा करके आज आप इस जंगलमें मुझे सोती छोड़कर कैसे चले गये?
«မဟာရာဇာ၊ သင်သည် ဓမ္မကို သိမြင်သူ၊ သစ္စာစကားပြောသူ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သစ္စာတည်သော ကတိကို ပြုခဲ့ပြီးနောက် ယနေ့ တောအုပ်ထဲတွင် ကျွန်မ အိပ်နေစဉ် စွန့်ပစ်ကာ ဘယ်လို ထွက်ခွာသွားနိုင်သနည်း»။
Verse 5
कथमुत्सृज्य गन्तासि दक्षां भार्यामनुव्रताम् । विशेषतो5नपकृते परेणापकृते सति
«သင်သည် ဘယ်လိုလုပ်၍ ကျွမ်းကျင်ပြီး သစ္စာရှိကာ သင့်နောက်လိုက်သော ဇနီးကို စွန့်ပစ်ပြီး ထွက်ခွာနိုင်သနည်း။ အထူးသဖြင့် ကျွန်မက သင့်အပေါ် အပြစ်မပြုခဲ့ပါ။ အပြစ်တစ်စုံတစ်ရာ ရှိခဲ့လျှင်လည်း အခြားသူက ပြုခဲ့ခြင်းဖြစ်၍ ကျွန်မ မဟုတ်ပါ။ ထိုသို့ဖြစ်လျက်နှင့် သင်သည် အဘယ်ကြောင့် ကျွန်မကို ထားခဲ့သနည်း»။
Verse 6
शकक््यसे ता गिर: सम्यक् कर्तु मयि नरेश्वर । यास्तेषां लोकपालानां संनिधौ कथिता: पुरा
ဗြဟဒသွဝ မိန့်တော်မူသည်– «နရေရှွရ၊ သင်သည် ယခင်က လောကပါလတို့၏ ရှေ့မှောက်တွင် ပြောခဲ့သော စကားများကို ကျွန်မအပေါ် အမှန်တကယ် ပြည့်စုံအောင် ဆောင်ရွက်နိုင်ပါသလော»။
Verse 7
नाकाले विहितो मृत्युर्म्त्यानां पुरुषर्षभ । तत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तमपि जीवति
«လူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ၊ မသင့်ကာလမတိုင်မီ လူသားတို့၏ သေခြင်း မသတ်မှတ်ထားပါ။ ထို့ကြောင့် သင်၏ ချစ်သူမယားသည် ထိုနေရာ၌ သင်က စွန့်ပစ်ထားသော်လည်း ခဏတစ်လောက်ပင် အသက်ရှင်နေသေးသည်»။
Verse 8
पर्याप्त: परिहासो5यमेतावान् पुरुषर्षभ । भीताहमतिदुर्थर्ष दर्शयात्मानमीश्वर,'पुरुषश्रेष्ठ! यहाँ इतना ही परिहास बहुत है। अत्यन्त दुर्धर्ष वीर! मैं बहुत डर गयी हूँ। प्राणेश्वर! अब मुझे अपना दर्शन दीजिये
အို လူတို့အနက် နွားထီးကဲ့သို့ မြတ်သောသူရေ—ဒီလောက် လှောင်ပြောင်ကစားတာ လုံလောက်ပြီ။ အို တိုက်ခိုက်ရန် အလွန်ခက်ခဲသော သူရဲကောင်းရေ—ကျွန်မ အလွန်ကြောက်နေပါသည်။ အို ကျွန်မ၏ အသက်ရှင်ခြင်း၏ အရှင်—ယခု ချက်ချင်း ကိုယ်တော်ကို ထင်ရှားပြ၍ ကျွန်မအား မြင်ခွင့်ပေးပါ။
Verse 9
दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष दृष्टोडईसि नैषध । आवार्य गुल्मैरात्मानं कि मां न प्रतिभाषसे
အို မင်းကြီး၊ နိဿဓ၏ အရှင်—မြင်ရပါပြီ၊ မြင်ရပါပြီ၊ ထင်ရှားနေပါပြီ။ သို့သော် တောအုပ်နှင့် လျှောပင်များနောက်ကွယ်တွင် ကိုယ်တော်ကို ဖုံးကွယ်ထားပြီး အဘယ်ကြောင့် ကျွန်မနှင့် မပြောဆိုသနည်း။
Verse 10
नृशंसं बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह । विलपन्तीं समागम्य नाश्वासयसि पार्थिव
အို မင်းတို့အထက်မြတ်ဆုံး ရာဇိန္ဒြ၊ ဒီလို ကြောက်ရွံ့ပူပန်ပြီး ဒီနေရာမှာ ငိုကြွေးနေတဲ့ ကျွန်မကို တွေ့ရက်နဲ့ နီးလာပြီးတောင် အားပေးနှစ်သိမ့်စကား မပြောပါသလား။ အို မြေကြီး၏ အုပ်စိုးရှင်၊ ဤသည်မှာ ကိုယ်တော်၏ ရက်စက်မှုသာ ဖြစ်သည်။
Verse 11
न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन । कथं नु भवितास्येक इति त्वां नूप शोचिमि
အို မင်းမြတ်၊ ကျွန်မသည် ကိုယ့်အတွက် မဝမ်းနည်းပါ၊ အခြားအရာတစ်စုံတစ်ရာအတွက်လည်း မဝမ်းနည်းပါ။ ကျွန်မ ဝမ်းနည်းတာက ကိုယ်တော်အတွက်သာ—“တစ်ယောက်တည်း ကျန်ရစ်လျှင် ကိုယ်တော် ဘယ်လိုနေထိုင်နိုင်မလဲ” ဟု စဉ်းစားမိ၍ ဖြစ်ပါသည်။
Verse 12
कथं नु राज॑स्तृषित: क्षुधित: श्रमकर्षित: । सायाह्ले वृक्षमूलेषु मामपश्यन् भविष्यसि
အို မင်းကြီး၊ ရေငတ်၍ ဆာလောင်ပြီး ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေချိန်—ညနေခင်းမှာ သစ်ပင်အမြစ်အောက်တွင် နားနေစဉ် ကျွန်မကို အနားမှာ မတွေ့ရလျှင် ကိုယ်တော် ဘယ်လိုဖြစ်မလဲ။
Verse 13
ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना । इतश्वेतश्न रुदती पर्यधावत दु:खिता,तदनन्तर प्रचण्ड शोकसे पीड़ित हो क्रोधाग्निसे दग्ध होती हुई-सी दमयन्ती अत्यन्त दुःखी हो रोने और इधर-उधर दौड़ने लगी
ထို့နောက် ဒမယန္တီသည် ပြင်းထန်သော ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် လုံးဝလွှမ်းမိုးခံရ၍ ဒေါသမီးလောင်သကဲ့သို့ ဖြစ်လာကာ မျက်ရည်ကျရင်း ဒီဘက်ဟိုဘက် လှည့်လည်ပြေးလွှားနေ하였다—သူမ၏ ဝမ်းနည်းမှုသည် မတည်ငြိမ်သော လှုပ်ရှားမှုအဖြစ် အပြင်သို့ ပေါက်ကွဲထွက်လာသည်။
Verse 14
मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला । मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति,दमयन्ती बार-बार उठती और बार-बार विह्नल होकर गिर पड़ती थी। वह कभी भयभीत होकर छिपती और कभी जोर-जोरसे रोने-चिल्लाने लगती थी
ဗြဟဒသွဝက ဆိုသည်— «အကြိမ်ကြိမ် မိန်းကလေးငယ်သည် ထပြန်ခုန်ထလာပြီး၊ အကြိမ်ကြိမ် စိတ်လှုပ်ရှား၍ မတည်မငြိမ်ဖြစ်ကာ လဲကျသွားသည်။ တခါတရံ ကြောက်လန့်၍ ပုန်းကွယ်နေပြီး၊ တခါတရံ အသံကျယ်ကျယ် အော်ဟစ်ကာ ငိုကြွေးလေသည်»။
Verse 15
अतीव शोकसंततप्ता मुहुर्नि:श्वस्य विद्नला । उवाच भैमी नि:श्वस्य रुदत्यथ पतिव्रता,अत्यन्त शोकसंतप्त हो बार-बार लंबी साँसें खींचती हुई व्याकुल पतिव्रता दमयन्ती दीर्घ नि:श्वास लेकर रोती हुई बोली--
သူမသည် ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုအလွန်အမင်းကြောင့် လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ အကြိမ်ကြိမ် ရှည်လျားစွာ သက်ပြင်းချကာ အားအင်နှင့် စိတ်တည်ငြိမ်မှု ပျက်ယွင်းသွားသည်။ ထို့နောက် ဘီမီ—ပတိဗ္ရတာ (pativratā) သစ္စာတရား၌ တည်ကြည်သော ဇနီး—သည် နောက်တစ်ကြိမ် ရှည်လျားစွာ သက်ပြင်းချရင်း မျက်ရည်နှင့်အတူ ပြောလေသည်။
Verse 16
यस्याभिशापाद् दुः:खारतों दुःखं विन्दति नैषध: । तस्य भूतस्य नो दुःखाद् दुःखमप्यधिकं भवेत्
«နိဿဓဘုရင် နလသည် အခက်အခဲထဲတွင် ရှိနေပြီးသားဖြစ်သော်လည်း ဒုက္ခပေါ်ဒုက္ခ ဆက်တိုက်တွေ့နေရသည်မှာ မည်သူ၏ အပြစ်ဒဏ် (အဘိသပ်) ကြောင့်နည်း။ ထိုသတ္တဝါသည် ငါတို့၏ ဒုက္ခထက်ပင် ပိုမိုကြီးမားသော ဝမ်းနည်းမှုကို ခံစားရပါစေ»။
Verse 17
अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान् नलम् | तस्माद् दुःखतरं प्राप्प जीवत्वसुखजीविकाम्,“जिस पापीने पुण्यात्मा राजा नलको इस दशामें पहुँचाया है, वह उनसे भी भारी दुःखमें पड़कर दुःखकी ही जिंदगी बितावे”
ဗြဟဒသွဝက ဆိုသည်— «အပြစ်ကင်းစင်သော စိတ်ရှိသည့် ဘုရင် နလကို ဤအခြေအနေသို့ ရောက်စေခဲ့သော အပြစ်သားသည် ထိုအကျိုးဆက်ကြောင့် ဤထက်ပိုမိုပြင်းထန်သော ဒုက္ခထဲသို့ ကျရောက်ကာ၊ အသက်ရှင်နေရသော်လည်း အသက်တာတစ်ခုလုံးက ဒုက္ခသာဖြစ်သော ဘဝကို ဆက်လက်သယ်ဆောင်ရပါစေ»။
Verse 18
एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मन: । अन्वेषमाणा भार्तरं बने श्वापदसेविते
ဤသို့ ငိုကြွေးမြည်တမ်းလျက်၊ မဟာစိတ်ဓာတ်ရှိသော ဘုရင်၏ မြတ်နိုးဖွယ် မိဖုရားသည် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ လှုပ်ရှားနေသော တောအုပ်ထဲတွင် မိမိခင်ပွန်းကို ရှာဖွေလျက် ဒုက္ခဝေဒနာဖြင့် လှည့်လည်သွားလာ하였다။ နေရာနေရာသို့ ပြေးလွှားကာ ငိုယိုမြည်တမ်းပြီး «အို ဘုရင်! အို မဟာဘုရင်!» ဟု ထပ်ခါထပ်ခါ ခေါ်အော်နေ하였다။ ဤမြင်ကွင်းသည် ဇနီးမယား၏ သစ္စာတည်ကြည်မှုနှင့် အခက်အခဲအတွင်း သည်းခံရမည့် သီလဓမ္မအားကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 19
उन्मत्तवद् भीमसुता विलपन्ती इतस्तत: । हा हा राजन्निति मुहुरितश्वेतश्न धावति
ဗြဟဒသွဝက ပြောသည်—ဘီမ၏ သမီး ဒမယန္တီသည် စိတ်မတည်သကဲ့သို့ ငိုကြွေးမြည်တမ်းကာ ဒီဘက်ဟိုဘက် ထပ်ခါထပ်ခါ ပြေးလွှား၍ «အို… ဘုရင်ရေ!» ဟု မကြာခဏ အော်ဟစ်하였다။ ခွဲခွာခြင်း၏ ဝေဒနာကြောင့် စိတ်နှလုံးလုံးဝ လွှမ်းမိုးခံရကာ၊ ရိုင်းစိုင်းသော သတ္တဝါများ လှုပ်ရှားနေသော တောကန္တာရထဲတွင် ဘုရင် နလကို ရှာဖွေလျက် လှည့်လည်နေ하였다။
Verse 20
तां क्रन्दमानामत्यर्थ कुररीमिव वाशतीम् | करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर्मुहु:
သူမသည် အလွန်ပြင်းထန်စွာ အော်ဟစ်ငိုကြွေး၍ ကုရရီငှက်ကဲ့သို့ ဝမ်းနည်းသံဖြင့် ငိုယိုမြည်တမ်းနေ하였다။ သနားဖွယ်သော ဝေဒနာကြီးကြောင့် စိတ်နှလုံးပြည့်နှက်ကာ ထပ်ခါထပ်ခါ ငိုကြွေးမြည်တမ်း하였다။ (ပတ်ဝန်းကျင်ဇာတ်ကြောင်းအရ မဝေးလှသောနေရာတွင် အလွန်ကြီးမား၍ ဆာလောင်နေသော စပါးပင်မြွေကြီးတစ်ကောင် စောင့်ကာ နီးလာသော ဒမယန္တီကို ခြေထောက်မှစ၍ မျိုချရန် စတင်하였다။)
Verse 21
सहसाभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम् । जग्राहाजगरो ग्राहो महाकाय: क्षुधान्वित:
ဘီမီ (ဒမယန္တီ) သည် ရုတ်တရက် နီးကပ်လာကာ အနီးအနားတွင် ဝိုင်းဝိုင်းလည်လည် သွားလာနေစဉ်၊ ဆာလောင်မှုကြောင့် အလွန်ကြီးမားသော စပါးပင်မြွေကြီးသည်—ဖမ်းဆုပ်တတ်သော မိကျောင်းကဲ့သို့—သူမကို ဖမ်းဆီးလိုက်하였다။ ဤမြင်ကွင်းသည် အားနည်းသူကို အန္တရာယ်က မည်မျှလျင်မြန်စွာ လွှမ်းမိုးနိုင်ကြောင်းနှင့် ဒုက္ခသည် သတိပေးချက်မရှိဘဲ ပေါ်ပေါက်နိုင်ကြောင်းကို ပြသကာ၊ သတိဝီရိယ၊ သတ္တိနှင့် သီလရှိသူတို့အတွက် အချိန်မီ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု၏ အရေးကြီးမှုကို သတိပေးသည်။
Verse 22
सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च परिप्लुता । नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम्
ဗြဟဒသွဝက ပြောသည်—ဝိဒರ್ಭမင်းသမီးသည် မြွေက ဖမ်းဆုပ်မျိုချနေစဉ်လည်းကောင်း၊ ဝမ်းနည်းမှုကြောင့် လုံးဝလွှမ်းမိုးခံနေရစဉ်လည်းကောင်း၊ မိမိအတွက် ထိုမျှ မစိုးရိမ်မနာကျင်ဘဲ၊ နိဿဓနိုင်ငံ၏ ဘုရင် နလအတွက်သာ ပို၍ စိုးရိမ်နာကျင်하였다။ ဤကဗျာသည် ကိုယ်ပိုင်အန္တရာယ်အတွင်း၌ပင် ခင်ပွန်းအပေါ် သစ္စာတည်ကြည်သော ချစ်ခြင်းနှင့် ကိုယ်ကိုမေ့လျော့သည့် စိတ်ထားကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 23
हा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनाथवत् | ग्राहेणानेन विजने किमर्थ नानुधावसि
«အို အရှင်တော်! ဤတောအတွင်း၌ ကျွန်မသည် အကာအကွယ်မရှိသူကဲ့သို့ မျိုချခံနေရပါသည်။ လူသူကင်းသော ဤတောရိုင်း၌ ဤသားရဲက ဖမ်းဆီးထားသော်လည်း အရှင်တော်သည် အဘယ်ကြောင့် အမြန်မပြေးလာကာ ကယ်တင်မပေးပါသနည်း?»
Verse 24
कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध । कथं भवागञ्जगामाद्य मामुत्सृज्य वने प्रभो
«နိဿဓနိုင်ငံ၏ မင်းကြီးရေ၊ ကျွန်မကို ထပ်ခါထပ်ခါ သတိရနေမည်ဆိုလျှင် သင်သည် မည်သို့ ခံနိုင်ရည်ရှိမည်နည်း။ အရှင်တော်၊ ယနေ့ အဘယ်ကြောင့် ကျွန်မကို တောထဲတွင် ထားခဲ့ပြီး ထွက်ခွာသွားပါသနည်း?»
Verse 25
पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च । भ्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध । कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति तेडनघ
ဗြဟဒဿဝက ပြောသည်– «နိဿဓနိုင်ငံ၏ မင်းကြီးရေ၊ အပြစ်ကင်းသူရေ၊ ဤဒုက္ခများမှ လွတ်မြောက်ပြီး စိတ်ဓာတ်ရှင်းလင်းမှု၊ တည်ငြိမ်မှုနှင့် ဥစ္စာဓနကို ပြန်လည်ရရှိသည့်အခါ—ငါမရှိဘဲ သင်သည် မည်သို့ဖြစ်မည်နည်း။ မင်းတို့အနက် ကျားတစ်ကောင်ကဲ့သို့သော မင်းမြတ်ရေ၊ လမ်းလွဲလျှောက်လှမ်းကာ ဆာလောင်၍ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ပြီး စိတ်ပျက်အားလျော့နေချိန်တွင်၊ အပြစ်ကင်းသူရေ၊ သင်၏ ပင်ပန်းမှုကို မည်သူ ဖယ်ရှားပေးမည်နည်း?»
Verse 26
ततः कश्रनिन्मृगव्याधो विचरन् गहने वने । आक्रन्दमानां संश्रुत्य जवेनाभिससार ह,इसी समय कोई व्याध उस गहन वनमें विचर रहा था। वह दमयन्तीका करुण क्रन्दन सुनकर बड़े वेगसे उधर आया
ထိုအခါ တောအုပ်ထူထပ်ထဲတွင် လှည့်လည်နေသော မုဆိုးတစ်ယောက်ရှိ၏။ သူသည် သူမ၏ ကရုဏာအော်ဟစ်သံကို ကြားသဖြင့် အလွန်မြန်စွာ ထိုဘက်သို့ အပြေးအလွှား သွားလေ၏။
Verse 27
तां तु दृष्टवा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम् । त्वरमाणो मृगव्याध: समभिक्रम्य वेगत:
မျက်လုံးကြီးသော ယုဝတီကို မြွေကြီးက ထိုသို့ မျိုချနေသည်ကို မြင်သော် မုဆိုးသည် အလွန်အမြန် အပြေးအလွှား ရောက်လာ၏။ လျင်မြန်စွာ လက်နက်ဖြင့် မြွေကြီး၏ ပါးစပ်ကို ခွဲဖောက်လိုက်ရာ ထိုကောင်သည် တုန်လှုပ်လှုပ်ရှားကာ နောက်ဆုံးတွင် အားမဲ့သွား၏။ သမင်တို့ကို သတ်၍ အသက်မွေးသော မုဆိုးသည် မြွေကို အပိုင်းပိုင်း ခွဲကာ ဒမယန္တီကို လွတ်မြောက်စေ하였다။ ထို့နောက် မြွေ၏ ဖမ်းဆီးမှုအကျိုးသက်ရောက်နေသေးသော သူမ၏ ကိုယ်ကို ရေဖြင့် ဆေးကြောပေး၍ စိတ်သက်သာစေကာ အစာကို စီစဉ်ပေး၏။ သူမ စားပြီးနောက် မုဆိုးက သူမကို မေးမြန်းလေ၏။
Verse 28
मुखत: पाटयामास शस्त्रेण निशितेन च । निर्विचेष्ट भुजड़ं तं विशस्यथ मृगजीवन:
ဗြဟဒသွဝက ပြောသည်– သမင်သတ်၍ အသက်မွေးသူ မုဆိုးသည် အလွန်အရေးတကြီး ပြေးဝင်လာကာ ထက်မြက်သော လက်နက်ဖြင့် အဇဂါး (python) ၏ ပါးစပ်ကို ခွဲဖောက်လိုက်သည်။ မြွေကြီးသည် လှုပ်ရှားရုန်းကန်ပြီးနောက် မလှုပ်မရှား ဖြစ်သွားသည်။ မုဆိုးသည် မြွေကို အပိုင်းပိုင်း ခွဲကာ ဒမယန္တီကို လွတ်မြောက်စေ하였다။ ထို့နောက် မြွေထိတွေ့မှုကြောင့် မသန့်ရှင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်နေသေးသော သူမ၏ ကိုယ်ကို ရေဖြင့် ဆေးကြောပေး၍ စိတ်သက်သာစေကာ အစာအဟာရကို စီစဉ်ပေး하였다။ သူမ စားပြီးနောက် မုဆိုးက မေးမြန်း하였다။
Verse 29
मोक्षयित्वा स तां व्याध: प्रक्षाल्य सलिलेन ह । समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत
သူမကို လွတ်မြောက်စေပြီးနောက် မုဆိုးသည် ရေဖြင့် ဆေးကြောပေးကာ စိတ်သက်သာစေ၍ အားပေးနှစ်သိမ့်ပြီး အစာကို စီစဉ်ပေး하였다။ ထို့နောက် အို ဘာရတ၊ သူမ စားပြီးသည့်အခါ မုဆိုးက သူမကို မေးမြန်း하였다။
Verse 30
कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम् | कथं चेदं महत् कृच्छूं प्राप्तवत्यसि भाविनि
“သမင်မျက်လုံးရှိသော မိန်းမရေ၊ သင်သည် မည်သူ၏ ဇနီးနည်း၊ ဘယ်လို ဒီတောထဲ ရောက်လာသနည်း။ အလှတရားရှိသူရေ၊ မည်သို့ ဤအလွန်ကြီးမားသော ဒုက္ခအကျပ်အတည်းသို့ ကျရောက်လာသနည်း။”
Verse 31
दमयन्ती तथा तेन पृच्छयमाना विशाम्पते । सर्वमेतद् यथावृत्तमाचचक्षेडस्य भारत,भरतवंशी नरेश युधिष्ठिर! व्याधके पूछनेपर दमयन्तीने उसे सारा वृत्तान्त यथार्थरूपसे कह सुनाया
အို ပြည်သူတို့၏ အရှင်၊ ထိုသို့ မေးမြန်းခံရသောအခါ ဒမယန္တီသည် ဖြစ်ပျက်ခဲ့သမျှကို အမှန်တကယ် ဖြစ်ပုံအတိုင်း၊ အစဉ်လိုက်တကျ စကားမလွဲဘဲ ထိုမုဆိုးအား ပြောပြ하였다၊ အို ဘာရတ (ယုဓိဋ္ဌိရ)။
Verse 32
तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम् । सुकुमारानवद्याज़ीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
ဗြဟဒသွဝက ပြောသည်– သူမသည် အဝတ်တစ်ဝက်သာ ဝတ်ဆင်ကာ ကိုယ်ကို ဖုံးအုပ်ထားသည်။ တင်ပါးပြည့်ဝ၍ ရင်သားလည်း ဖူးဖောင်းကာ၊ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့သည် နူးညံ့သန့်ရှင်း အပြစ်ကင်းပြီး၊ မျက်နှာသည် လပြည့်ကဲ့သို့ တောက်ပလှပသည်။ ဤဖော်ပြချက်သည် မုဆိုး၏ မျက်စိသည် အပြင်ပန်းအလှအပပေါ်တွင် တည်ငြိမ်ကပ်လျက်ရှိကြောင်းကို ပြသ하며၊ မထိန်းချုပ်သော ကာမ (kāma) သည် သဘောပေါက်မြင်နိုင်စွမ်းကို ဖုံးလွှမ်းကာ ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် မှန်ကန်သော အကျင့် (ဓမ္မ) မှ လမ်းလွဲစေနိုင်ကြောင်းကို ကြိုတင်ညွှန်းဆိုသည်။
Verse 33
अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम् | लक्षयित्वा मृगव्याध: कामस्य वशमीयिवान्
ဗြဟဒသွဝက ပြောသည်– မျက်တောင်ကွေးကာ လှပသည့် မျက်လုံးနှင့် ချိုမြိန်သည့် စကားသံရှိသော ဒမယန္တီကို မြင်လျှင်၊ မုဆိုးသည် ထိုအလှအပတို့ကို စူးစမ်းကြည့်ရှုကာ ကာမတဏှာ၏ အာဏာအောက်သို့ ကျရောက်သွား하였다။
Verse 34
तामेवं श्लक्षणया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया । सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भाविनी
ကာမဝေဒနာကြောင့် ပူလောင်နေသော မုဆိုးသည် နူးညံ့ချောမွေ့သော စကားဖြင့် သူမကို လိုက်လျောစေလိုကာ အမျိုးမျိုးသော အာမခံချက်များ ပေး၍ လှည့်ဖြားလျက် လိုက်လျောမိစေ하려 했다။ သို့သော် သီလရှင် ဒမယန္တီသည် သူ၏ မသန့်ရှင်းသော စိတ်ရည်ကို သိမြင်하였다။
Verse 35
दमयन्त्यपि त॑ दुष्टमुपल भ्य पतिव्रता । तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना,पतिव्रता दमयन्ती भी उसकी दुष्टताको समझकर तीव्र क्रोधके वशीभूत हो मानो रोषाग्निसे प्रजवलित हो उठी
ပတိဗြတ ဒမယန္တီသည်လည်း သူ၏ မကောင်းမှုကို သိမြင်ကာ ပြင်းထန်သော ဒေါသက လွှမ်းမိုးသဖြင့် အမျက်မီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ တောက်လောင် উঠ하였다။
Verse 36
सती दमयन्तीके तेजसे पापी व्याधका विनाश स तु पापमति): क्षुद्र: प्रधर्षयितुमातुर: । दुर्धर्षा तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव
အပြစ်စိတ်ဖြင့် မကောင်းကြံသော နိမ့်ကျသည့် မုဆိုးသည် သီလရှင် ဒမယန္တီကို အဓမ္မပြုရန် အလွန်အမင်း လှုပ်ရှားပူပန်ခဲ့သော်လည်း၊ ဒမယန္တီ၏ တေဇောဓာတ်သည် မီးလျှံတောက်ပသကဲ့သို့ လင်းလက်နေသဖြင့်၊ မီးလျှံကို ထိမိရန် မလွယ်သကဲ့သို့ သူမကို ထိရန်ပင် အလွန်ခက်ခဲသကဲ့သို့ ထင်မြင်လာ하였다။
Verse 37
दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता । अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषान्विता
ခင်ပွန်းနှင့် ရာဇအာဏာ နှစ်ပါးလုံးမှ ဝေးကွာသဖြင့် ဒမယန္တီသည် ဝမ်းနည်းဒုက္ခကြီးစွာ ခံစားနေရသည်။ စကားဖြင့် တားဆီးနိုင်သည့် အချိန်ကာလလည်း လွန်သွားပြီဟု မြင်သဖြင့်၊ ဒေါသဖြင့် ပြည့်နှက်ကာ မုဆိုးအပေါ် ကျိန်စာချလိုက်သည်။
Verse 38
यद्यहं नैषधादन्यं मनसापि न चिन्तये । तथायं पततां क्षुद्रो परासुर्मुगजीवन:
ဗြဟဒသွဝ မုနိက ပြောသည်– «နိဿဓနိုင်ငံ၏ ဘုရင် နလ မဟုတ်သော အခြားယောက်ျားတစ်ဦးကိုပင် ငါ့စိတ်ထဲတွင် မစဉ်းစားခဲ့သည်ဟူသော အမှန်တရားရှိလျှင် ထိုသစ္စာ၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဤအောက်တန်းကျသော မုဆိုးသည် အသက်မဲ့ကာ လဲကျပါစေ»။
Verse 39
उक्तमात्रे तु वचने तथा स मृगजीवन: । व्यसु: पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुम:,दमयन्तीके इतना कहते ही वह व्याध आगसे जले हुए वृक्षकी भाँति प्राणशून्य होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा
ထိုစကားကို ပြောပြီးချင်းပင်၊ သမင်သတ်ကာ အသက်မွေးသော မုဆိုးသည် မီးလောင်ကျွမ်း၍ လဲကျသည့် သစ်ပင်ကဲ့သို့ မြေပြင်ပေါ်သို့ အသက်မဲ့ကာ ပြုတ်ကျသွား၏။
Verse 63
बह ब स्तर कम त्यपस त्ज््द्धच || कट ;र इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि अजगरग्रस्तदमयन्तीमोचने त्रिषपष्टितमोड ध्याय:
ဗြဟဒသွဝ မုနိက ပြောသည်– «ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ၏ ဝနပရဝ အတွင်းရှိ နလောပాఖ్యာန၌ အဇဂရ (မြွေကြီး) က ဖမ်းဆီးထားသော ဒမယန္တီကို ကယ်တင်ခြင်းကို ဖော်ပြသည့် ခြောက်ဆယ်သုံးမြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးလေပြီ»။
Frequently Asked Questions
Nala must decide whether to risk himself by entering a wildfire to aid an unknown distressed being; the episode frames rescue as an ethical imperative even when one’s own life is unstable and resources are minimal.
Suffering can be redirected through disciplined strategy: concealment can function as protection, and recovery may require humility (service), skill-learning, and time—rather than immediate assertion of identity or status.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s internal assurance functions as narrative meta-commentary, promising that the concealment, instruction, and garments will enable eventual restoration and reunion when conditions mature.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.