Adhyaya 52
Śānti Parva, Adhyāya 52 — Bhīṣma’s Humility Before Kṛṣṇa and the Granting of Boons
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on the Duties of Kings) — Contextual Episode: Kṛṣṇa empowers Bhīṣma to teach
Vaiśaṃpāyana reports that Bhīṣma, hearing Kṛṣṇa’s beneficial, dharma-aligned words, responds with folded hands and a rhetoric of humility. He praises Kṛṣṇa as lokanātha and the source from which worldly intelligence and all actionable norms flow, asserting that even a master of speech would falter in Kṛṣṇa’s presence. Bhīṣma then describes his condition: mind and limbs weakened by arrow-impact, cognition unsettled, speech impeded by pain likened to poison-fire, and breath hurried—hence his inability to speak. He asks Kṛṣṇa to be gracious and to state what is beneficial for Dharmarāja (Yudhiṣṭhira), calling Kṛṣṇa the ‘āgama of all āgamas’ (the validating source behind traditions). Kṛṣṇa replies that Bhīṣma’s words are appropriate and grants a boon: no fainting, burning, pain, hunger, or thirst; complete knowledge and insight will arise; the mind will remain sāttvika, free from rajas and tamas; and Bhīṣma will perceive beings with divine sight and discern the fourfold living assembly clearly. The sages then worship Kṛṣṇa with Vedic hymns; flowers rain; auspicious sounds and winds prevail. After formal leave-taking, Kṛṣṇa and the Pāṇḍavas depart to the city, while the sages disperse with plans to return, marking a transition into the main instructional continuities.
Chapter Arc: श्रीकृष्ण के दिव्य वचनों से अभिभूत भीष्म शय्या पर ही अपनी असमर्थता प्रकट करते हैं—जहाँ स्वयं लोककर्ता उपस्थित हों, वहाँ मैं क्या कहूँ? → भीष्म बार-बार कृष्ण को लोकनाथ, शिव, नारायण, अच्युत कहकर स्तुति करते हैं और बताते हैं कि समस्त वाणी-विषय, धर्म-अर्थ का स्रोत उन्हीं से निःसृत है; ऐसे में उपदेश देने का अहंकार भी अनुचित है। → भीष्म का निर्णायक विनय-वाक्य: 'महाबाहो, क्षमा कीजिये; मैं कुछ नहीं बोल सकता—आपके सान्निध्य में तो वाचस्पति भी बोलते हुए लज्जित हो जाएँ।' यह क्षण कृष्ण-तत्त्व की सर्वोच्चता को अध्याय का शिखर बनाता है। → कृष्ण भीष्म को आश्वस्त करते हैं और वर/अनुग्रह देते हैं कि जब-जब वे धर्मयुक्त या अर्थयुक्त विषय का चिन्तन करेंगे, उनकी बुद्धि अग्रगामी और स्पष्ट होगी; तत्पश्चात यदुवृष्णि और पाण्डव नगर में प्रवेश कर यथोचित आवास ग्रहण करते हैं। → ऋषियों तथा पाण्डवों के 'दूसरे दिन' पुनः आगमन/उपस्थित होने का संकेत—आगामी अध्याय में राजधर्म-चिन्तन का क्रम आगे बढ़ने वाला है।
Shlokas
Verse 1
2: <---ऋशऋ- द्विपञज्चाशत्तमो< ध्याय: भीष्मका अपनी असमर्थता प्रकट करना, भगवान्का उन्हें वर देना तथा ऋषियों एवं पाण्डवोंका दूसरे दिन आनेका संकेत करके वहाँसे विदा होकर अपने-अपने स्थानोंको जाना वैशम्पायन उवाच ततः कृष्णस्य तद् वाक््यं धर्मार्थसहितं हितम् । श्रुत्वा शान्तनवो भीष्म: प्रत्युवाच कृताउ्जलि:,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! श्रीकृष्णाका यह धर्म और अर्थसे युक्त हितकर वचन सुनकर शान्तनुनन्दन भीष्मने दोनों हाथ जोड़कर कहा--
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထိုနောက် ဓမ္မနှင့် အರ್ಥတို့နှင့် ကိုက်ညီ၍ အကျိုးရှိသော ကృష్ణ၏ ထိုစကားကို ကြားပြီးနောက်၊ သာန္တနု၏ သား ဘီရှ္မသည် လက်နှစ်ဖက်ကို ဆုပ်ကိုင်၍ ရိုသေစွာ ပြန်လည်ဖြေကြား하였다။
Verse 2
लोकनाथ महाबाहो शिव नारायणाच्युत । तव वाक्यमुपश्रुत्य हर्षेणास्मि परिप्लुत:,“लोकनाथ! महाबाहो! शिव! नारायण! अच्युत! आपका यह वचन सुनकर मैं आनन्दके समुद्रमें निमग्न हो गया हूँ
«လောကနာထ၊ မဟာဗာဟု၊ ရှိဝ၊ နာရာယဏ၊ အချျုတ—သင်၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် ကျွန်ုပ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်းဖြင့် လွှမ်းမိုးခံရကာ ပျော်ရွှင်မှု၏ သမုဒ္ဒရာထဲသို့ နစ်မြုပ်သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်ပါသည်»။
Verse 3
कि चाहमभिधास्यामि वाक्य ते तव संनिधौ । यदा वाचोगतं सर्व तव वाचि समाहितम्,“भला” मैं आपके समीप क्या कह सकूँगा? जब कि वाणीका सारा विषय आपकी वेदमयी वाणीमें प्रतिष्ठित है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြော၏— «သင်၏ရှေ့တော်၌ ငါသည် သင့်အား မည်သို့သော စကားကို ပြောနိုင်မည်နည်း။ စကားဖြင့် ဖော်ပြနိုင်သမျှ အရာအားလုံးသည် သင်၏ ဝေဒသဘောတရားပါဝင်သော အမိန့်တော်အတွင်း၌ စုစည်းတည်မြဲပြီးသား ဖြစ်နေသော်လည်း»။
Verse 4
यच्च किंचित् क्वचिल्लोके कर्ताव्यं क्रियते च यत् । त्वत्तस्तन्नि:सृतं देव लोके बुद्धिमतो हि ते
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြော၏— «ဤလောက၌ မည်သည့်နေရာ၌မဆို လုပ်ဆောင်ရမည့် တာဝန်ဟူသမျှနှင့် အမှန်တကယ် ပြုလုပ်နေသော လုပ်ရပ်ဟူသမျှသည် သင်ထံမှပင် ထွက်ပေါ်လာသည်၊ အို သဗ္ဗသတ္တဝါတို့၏ သာသနာတော်ရှင်။ အကြောင်းမူကား ဤလောက၌ ပညာရှိတို့၏ ဉာဏ်ပင် သင်ထံမှ စီးဆင်းလာသည်»။
Verse 5
“देव! लोकमें कहीं भी जो कुछ कर्तव्य किया जाता है, वह सब आप बुद्धिमान् परमेश्वरसे ही प्रकट हुआ है ।। कथयेद् देवलोक॑ यो देवराजसमीपत: । धर्मकामार्थमोक्षाणां सो<र्थ ब्रूयात् तवाग्रत:,“जो मनुष्य देवराज इन्द्रके निकट देवलोकका वृत्तान्त बतानेका साहस कर सके, वही आपके सामने धर्म, अर्थ, काम और मोक्षकी बात कह सकता है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြော၏— «အို အရှင်! ဤလောက၌ မည်သည့်နေရာ၌မဆို ဆောင်ရွက်သည့် တာဝန်ဟူသမျှသည် အမှန်တကယ် သင်—ပညာရှိ အမြင့်ဆုံး အုပ်စိုးရှင်—ထံမှ ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်ဘုရင် အိန္ဒြာ၏ အနီး၌ ရပ်လျက် ကောင်းကင်ဘုံ၏ အရေးအရာများကို ပြောပြရဲသောသူသာလျှင် သင်၏ရှေ့တော်၌ ဓမ္မ၊ အರ್ಥ၊ ကာမ နှင့် မောက္ခ၏ အဓိပ္ပါယ်မှန်ကို ပြောဆိုရန် သင့်တော်၏»။
Verse 6
शराभितापाद् व्यथितं मनो मे मधुसूदन । गात्राणि चावसीदन्ति न च बुद्धि: प्रसीदति,“मधुसूदन! इन बाणोंके गड़नेसे जो जलन हो रही है, उसके कारण मेरे मनमें बड़ी व्यथा है। सारा शरीर पीड़ाके मारे शिथिल हो गया है और बुद्धि कुछ काम नहीं दे रही है
«အို မဓုသූဒန! ဤမြားတို့၏ လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့သော နာကျင်မှုကြောင့် ငါသည် ပြင်းထန်စွာ ညှဉ်းဆဲခံနေရ၏။ ငါ့စိတ်သည် ဝေဒနာဖြင့် တုန်လှုပ်နေပြီး၊ ကိုယ်အင်္ဂါများလည်း အားလျော့ကျသွားကာ၊ ငါ့ဉာဏ်သည်လည်း မငြိမ်မသက်၊ မရှင်းလင်းနိုင်တော့»။
Verse 7
न च मे प्रतिभा काचिदस्ति किंचित् प्रभाषितुम् । पीड्यमानस्य गोविन्द विषानलसमै: शरै:,“गोविन्द! ये बाण विष और अग्निके समान मुझे निरन्तर पीड़ा दे रहे हैं; अतः मुझमें कुछ भी कहनेकी शक्ति नहीं रह गयी है
«အို ဂိုဝိန္ဒ! ငါ၌ အနည်းငယ်မျှ ပြောဆိုရန်တောင် မရှင်းလင်းမှုလည်း မရှိ၊ အားလည်း မကျန်တော့။ အကြောင်းမူကား အဆိပ်နှင့် မီးကဲ့သို့သော မြားတို့က ငါ့ကို အဆက်မပြတ် ညှဉ်းဆဲနေသောကြောင့်ပင်»။
Verse 8
बल॑ मे प्रजहातीव प्राणा: संत्वरयन्ति च । मर्माणि परितप्यन्ति भ्रान्तचित्तस्तथा हाहम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်— «ငါ့အားအင်က ထွက်ခွာသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေ၏။ အသက်ရှူသံများပင် အလျင်အမြန် ပျောက်ကွယ်သွားလျက်ရှိ၏။ ငါ့၏ အရေးကြီးသော အသက်ချက်များမှာ နာကျင်၍ လောင်ကျွမ်းသကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး စိတ်လည်း မူးဝေရှုပ်ထွေးနေ၏—အလား! ငါသည် ဤသို့သော အခြေအနေသို့ ကျရောက်လာရပြီလား!»
Verse 9
“मेरा बल शरीरको छोड़ता-सा जान पड़ता है। ये प्राण निकलनेको उतावले हो रहे हैं। मेरे मर्मस्थानोंमें बड़ी पीड़ा हो रही है; अतः मेरा चित्त भ्रान्त हो गया है ।। दौर्बल्यात् सज्जते वाड़् मे स कथं वक्तुमुत्सहे । साधु मे त्वं प्रसीदस्व दाशार्हकुलवर्धन,“दुर्बलताके कारण मेरी जीभ तालूमें सट जाती है, ऐसी दशामें मैं कैसे बोल सकता हूँ? दशाहईकुलकी वृद्धि करनेवाले प्रभो! आप मुझपर पूर्णरूपसे प्रसन्न हो जाइये
«ငါ့အားအင်သည် ကိုယ်ခန္ဓာမှ ထွက်ခွာသကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ ဤအသက်များသည် ထွက်ခွာရန် အလွန်အမင်း အလျင်လိုနေကြ၏။ ငါ့၏ အသက်ချက်နေရာများတွင် ပြင်းထန်သော နာကျင်မှု ဖြစ်နေသဖြင့် စိတ်လည်း လွဲမှားမူးဝေသွား၏။ အားနည်းခြင်းကြောင့် စကားသံက တုန့်ဆိုင်း၍ လျှာသည် အာခေါင်နှင့် ကပ်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏—ဤသို့သော အခြေအနေတွင် ငါ မည်သို့ ပြောနိုင်မည်နည်း။ ဒါရှာရ္ဟ မျိုးရိုးကို တိုးပွားစေသူ အရှင်၊ ကျွန်ုပ်အပေါ် ကရုဏာထား၍ အပြည့်အဝ နှစ်သက်ပါစေ»
Verse 10
तत् क्षमस्व महाबाहो न ब्रूयां किंचिदच्युत । त्वत्संनिधौ च सीदेद्धि वाचस्पतिरपि ब्रुवन्,“महाबाहो! क्षमा कीजिये। मैं बोल नहीं सकता। आपके निकट प्रवचन करनेमें बृहस्पतिजी भी शिथिल हो सकते हैं; फिर मेरी क्या बिसात है?
«မဟာဗာဟု အရှင်၊ ခွင့်လွှတ်ပါ။ အကျုတ အရှင်၊ ကျွန်ုပ် မည်သည့်စကားမျှ မပြောနိုင်ပါ။ အမှန်တကယ်တော့ စကား၏အရှင် ဝါစස්ပတိ (ဗြဟ္စပတိ) ပင်လျှင် သင်၏ ရှေ့မှောက်တွင် ဟောပြောနေစဉ် တုန့်ဆိုင်းနိုင်၏—ထိုသို့ဆိုလျှင် ကျွန်ုပ်၏ စွမ်းရည်က ဘာရှိမည်နည်း။»
Verse 11
न दिश: सम्प्रजानामि नाकाशं न च मेदिनीम् । केवलं तव वीर्येण तिष्ठामि मधुसूदन,“मधुसूदन! मुझे न तो दिशाओंका ज्ञान है और न आकाश एवं पृथ्वीका ही भान हो रहा है। केवल आपके प्रभावसे ही जी रहा हूँ
«မဓုသူဒန၊ ကျွန်ုပ်သည် အရပ်မျက်နှာတို့ကို မသိနိုင်တော့ပါ။ ကောင်းကင်ကိုလည်း မမြင်ရှင်း၊ မြေပြင်ကိုလည်း မသိမြင်နိုင်။ သင်၏ ဗီရိယအားတန်ခိုးကြောင့်သာ ကျွန်ုပ် ရပ်တည်ခံနိုင်နေပါသည်။»
Verse 12
स्वयमेव भवांस्तस्माद् धर्मराजस्य यद्धितम् | तद् ब्रवीत्वाशु सर्वेषामागमानां त्वमागम:,“इसलिये आप स्वयं ही जिसमें धर्मराजका हित हो, वह बात शीघ्र बताइये; क्योंकि आप शास्त्रोंके भी शास्त्र हैं
«ထို့ကြောင့် ဓမ္မရာဇ၏ အကျိုးအတွက် အမှန်တကယ် အကျိုးရှိမည့် အရာကို သင်ကိုယ်တိုင် အလျင်အမြန် ကြေညာပါ။ အကြောင်းမူကား သင်သည် သာသနာကျမ်းများ အားလုံး၏ အရင်းအမြစ်နှင့် အာဏာတော်—ကျမ်းတို့၏ ကျမ်း ဖြစ်တော်မူ၏။»
Verse 13
कथं त्वयि स्थिते कृष्णे शाश्वते लोककर्तरि । प्रत्रूयान्मद्विध: कश्चिद् गुरौ शिष्य इव स्थिते,“श्रीकृष्ण! आप जगत्के कर्ता और सनातन पुरुष हैं। आपके रहते हुए मेरे-जैसा कोई भी मनुष्य कैसे उपदेश कर सकता है? क्या गुरुके रहते हुए शिष्य उपदेश देनेका अधिकारी है?”
«အမြဲတည်သော လောကကိုဖန်ဆင်းသူ သခင်ကృష్ణ သင်ရှိနေသေးသော်၊ ကျွန်ုပ်ကဲ့သို့သူတစ်ယောက်က မည်သို့ဟောကြားနိုင်မည်နည်း။ ဆရာရှိနေစဉ် စစ်တပည့်က ဟောကြားခွင့်ရှိသလော?»
Verse 14
वायुदेव उवाच उपपन्नमिदं वाक््यं कौरवाणां धुरन्धरे । महावीर्यें महासत्त्वे स्थिरे सर्वार्थदर्शिनि,भगवान् श्रीकृष्ण बोले--भीष्मजी! आप कुरुकुलका भार वहन करनेवाले, महापराक्रमी, परम धैर्यवान, स्थिर तथा सर्वार्थदर्शी हैं। आपका यह कथन सर्वथा युक्तिसंगत है
ဝါယုဒေဝက ပြောသည်– «ကောရဝတို့၏ တာဝန်ကို ထမ်းဆောင်သူရေ၊ ဤစကားသည် အလွန်သင့်လျော်၏။ မဟာဗီရ၊ မဟာသတ္တဝါ၊ တည်ငြိမ်၍ အရာအားလုံးကို မြင်သိသူရေ—ဘုရားသခင် ශ්ရီကృష్ణ က မိန့်တော်မူသည်– “ဘီရှ္မ၊ သင်သည် ကုရုဝంశ၏ အလေးအနက်ကို ထမ်းသူ၊ အလွန်ရဲရင့်၍ သတ္တိကြီး၊ စိတ်တည်ကြည်၍ အရာအားလုံးကို မြင်သိသူဖြစ်သည်။ သင်၏စကားသည် အပြည့်အဝ သင့်တော်သည်”»
Verse 15
यच्च मामात्थ गाड़ेय बाणघातरुजं प्रति । गृहाणात्र वरं भीष्म मत्प्रसादकृतं प्रभो,गड़ानन्दन भीष्म! प्रभो! बाणोंके आघातसे होनेवाली पीड़ाके विषयमें जो आपने कहा है, उसके लिये आप मेरी प्रसन्नतासे दिये हुए इस “वर” को ग्रहण करें
ဝါယုက ပြောသည်– «ဂါဍီ၏ မျိုးဆက်ရေ၊ မြားထိုးဒဏ်ကြောင့် ဖြစ်သော နာကျင်မှုအကြောင်း သင်ပြောခဲ့သည်ကို ထောက်၍—အို ဘီရှ္မ သခင်ရေ—ကျွန်ုပ်၏ ကျေးဇူးတော်ဖြင့် ပေးအပ်သော ဤ ‘အာသီသ’ ကို လက်ခံပါ»
Verse 16
न ते ग्लानिर्न ते मूर्छा न दाहो न च ते रुजा । प्रभविष्यन्ति गाड़्ेय क्षुत्पिपासे न चाप्युत,गड़ाकुमार! अब आपको न ग्लानि होगी न मूर्छा; न दाह होगा न रोग, भूख और प्यासका कष्ट भी नहीं रहेगा
«အို ဂါဍီယ၊ သင်၌ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း မဖြစ်၊ မူးမေ့ခြင်း မဖြစ်၊ ပူလောင်ခြင်းလည်း မဖြစ်၊ နာကျင်မှုလည်း မပေါ်ပေါက်လိမ့်မည်။ ဆာလောင်ခြင်းနှင့် ရေငတ်ခြင်းတို့လည်း သင့်ကို မနှောင့်ယှက်လိမ့်မည်»
Verse 17
ज्ञानानि च समग्राणि प्रतिभास्यन्ति तेडनघ । नच ते क्वचिदासक्त्तिुद्धेः प्रादुर्भविष्पति,अनघ! आपके अन्तःकरणमें सम्पूर्ण ज्ञान प्रकाशित हो उठेंगे। आपकी बुद्धि किसी भी विषयमें कुण्ठित नहीं होगी
«အပြစ်ကင်းသူရေ၊ ပြည့်စုံသော ဉာဏ်ပညာတို့သည် သင့်အတွင်း၌ ထင်ရှားတောက်ပလာလိမ့်မည်။ သင့်ဉာဏ်သည် မည်သည့်အရာ၌မျှ မကပ်ငြိ၊ မချုပ်ကွက်ဘဲ ဖြစ်လိမ့်မည်»
Verse 18
सत्त्वस्थं च मनो नित्यं तव भीष्म भविष्यति । रजस्तमोभ्यां रहित॑ घनैर्मुक्त इवोडुराट्,भीष्म! आपका मन मेघके आवरणसे मुक्त हुए चन्द्रमाकी भाँति रजोगुण और तमोगुणसे रहित होकर सदा सत्त्वगुणमें स्थित रहेगा
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «အို ဘီရှ္မ၊ သင်၏စိတ်သည် အမြဲတမ်း သတ္တဝ၌ တည်မြဲလိမ့်မည်။ ရဇသနှင့် တမသတို့မှ ကင်းလွတ်၍ ထူထဲသော မိုးတိမ်အုပ်မှ လွတ်မြောက်လာသော လကဲ့သို့ ဖြစ်လိမ့်မည်»။
Verse 19
यद् यच्च धर्मसंयुक्तमर्थयुक्तमथापि च । चिन्तयिष्यसि तत्राग्य्रा बुद्धिस्तव भविष्यति,आप जिस-जिस धर्मयुक्त या अर्थयुक्त विषयका चिन्तन करेंगे, उसमें आपकी बुद्धि सफलतापूर्वक आगे बढ़ती जायगी
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «သင် စဉ်းစားသမျှ အကြောင်းအရာသည် ဓမ္မနှင့် ဆက်စပ်သော်လည်းကောင်း၊ အဓ္ဓ (artha) နှင့် ဆက်စပ်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအရာ၌ သင်၏ဉာဏ်သည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်လိမ့်မည်၊ အောင်မြင်စွာ ရှေ့သို့ တိုးတက်လိမ့်မည်»။
Verse 20
इमं च राजशार्दूल भूतग्रामं चतुर्विधम् । चक्षुर्दिव्यं समाश्रित्य द्रक्ष्यय्यमितविक्रम,अमितपराक्रमी नृपश्रेष्ठी]ी आप दिव्य दृष्टि पाकर स्वेदज, अण्डज, उद्धिज्ज और जरायुज--इन चारों प्रकारके प्राणियोंको देख सकेंगे
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းတို့အနက် ကျားတော်၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုကို အားကိုး၍ သတ္တဝါအစုအဝေး တစ်လောကလုံးကို အမျိုးအစား လေးမျိုးအဖြစ် မြင်ရလိမ့်မည်။ အို အတိုင်းမသိ သတ္တိရှိသူ၊ ချွေးမှ မွေးဖွားသောသူ၊ ဥမှ ပေါက်သောသူ၊ အပင်ပေါက်မှ ဖြစ်သောသူ၊ မိခင်ဝမ်းမှ မွေးသောသူတို့ကို မြင်နိုင်လိမ့်မည်»။
Verse 21
संसरन्तं प्रजाजालं संयुक्तो ज्ञानचक्षुषा | भीष्म द्रक्ष्यसि तत्त्वेन जले मीन इवामले,भीष्म! ज्ञानदृष्टिसे सम्पन्न होकर आप संसारबन्धनमें पड़नेवाले सम्पूर्ण जीवसमुदायको उसी तरह यथार्थ रूपसे देख सकेंगे, जैसे मत्स्य निर्मल जलमें सब कुछ देखता रहता है
အို ဘီရှ္မ၊ ဉာဏစက္ခုနှင့် ပြည့်စုံလာသောအခါ သင်သည် သံသရာ၌ လှည့်လည်နေသော သတ္တဝါအစုအဝေးအားလုံးကို အမှန်တကယ် မြင်ရလိမ့်မည်။ ထိုသည်မှာ သန့်ရှင်းသော ရေထဲ၌ ငါးက အရာအားလုံးကို မြင်သကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။
Verse 22
वैशम्पायन उवाच ततस्ते व्याससहिता: सर्व एव महर्षय: । ऋग्यजुःसामसहितैर्वचोभि: कृष्णमार्चयन्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर व्याससहित सम्पूर्ण महर्षियोंने ऋक्, यजु तथा सामवेदके मन्त्रोंसे भगवान् श्रीकृष्णका पूजन किया
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထို့နောက် ဗျာသနှင့်အတူ မဟာရိရှီတို့အားလုံးသည် ရိဂ္ဝေဒ၊ ယဇုဝေဒ၊ သာမဝေဒ မန္တရများမှ ဆင်းသက်သော ဝါစများဖြင့် သခင် ကృష్ణကို ပူဇော်ကြ၏။
Verse 23
ततः सर्वार्तिवं दिव्यं पुष्पवर्ष नभस्तलात् । पपात यत्र वार्ष्णेय: सगाड़्रेय:ः सपाण्डव:,तत्पश्चात् जहाँ ग्जपुत्र भीष्म और पाण्डुनन्दन युधिष्ठिरके साथ वृष्णिवंशी भगवान् श्रीकृष्ण विराजमान थे, वहाँ आकाशसे सभी ऋतुओंमें खिलनेवाले दिव्य पुष्पोंकी वर्षा होने लगी
ထို့နောက် မိုးကောင်းကင်၏အထက်ကမ္ဘာမှ ရာသီအားလုံးတွင် ပွင့်လန်းသော ပန်းများဖြင့် ပြည့်နှက်သည့် နတ်ဘုရားပန်းမိုးတစ်စင်းသည်၊ ဝೃಷ္ဏိဝంశမှ ကృష్ణ (Janārdana) သည် ဂင်္ဂါ၏သား ဘီရှ္မနှင့် ပाण्डဝ ယုဓိဋ္ဌိရတို့နှင့်အတူ ထိုင်နေသော နေရာပေါ်သို့ ကျလာ၏။ ဤကောင်းကင်ဘုရားပူဇော်သက္ကာသည် ဓမ္မအကြောင်း သန့်ရှင်းသော ဆွေးနွေးပွဲနှင့် ထိုနေရာတွင် စုဝေးသူတို့၏ သီလအာဏာကို လေးစားကြောင်း ပြသသည့် လက္ခဏာဖြစ်သည်။
Verse 24
वादित्राणि च सर्वाणि जगुश्नप्सरसां गणा: । न चाहितमनिष्टं च किज्वित्तत्र प्रदृश्यते,सब प्रकारके बाजे बजने लगे, अप्सराओंके समुदाय गीत गाने लगे। वहाँ कुछ भी ऐसा नहीं देखा जाता था जो अहितकर और अनिष्टकारक हो
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– “တူရိယာအမျိုးမျိုးအားလုံး မြည်ဟည်းလာပြီး၊ အပ္စရာတို့၏ အဖွဲ့များလည်း သီချင်းဆိုကြ၏။ ထိုနေရာ၌ အန္တရာယ်ဖြစ်စေသည့် သို့မဟုတ် မင်္ဂလာမကောင်းသည့် အရာတစ်စုံတစ်ရာမျှ မမြင်ရ” ဟု။
Verse 25
ववौ शिव: सुखो वायु: सर्वगन्धवह: शुचि: । शान्तायां दिशि शान्ताश्च प्रावदन् मृगपक्षिण:,शीतल, सुखद, मन्द, पवित्र एवं सर्वथा सुगन्धयुक्त वायु चल रही थी, सम्पूर्ण दिशाएँ शान्त थीं और उनमें रहनेवाले पशु एवं पक्षी शान्तभावसे मनोहर वचन बोल रहे थे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– သန့်ရှင်း၍ အနံ့သင်းပျံ့စေသော အေးမြ သက်သာကြည်နူးဖွယ် လေညင်းတစ်စင်း တိုက်ခတ်နေ၏။ အရပ်လေးမျက်နှာတို့သည် တိတ်ဆိတ်ငြိမ်သက်ပြီး၊ ထိုငြိမ်သက်မှုအတွင်း တိရစ္ဆာန်နှင့် ငှက်တို့ပါ နူးညံ့လာကာ ချိုသာငြိမ်းချမ်းသော အသံများကို ထုတ်ဖော်ကြ၏။ ဤသည်မှာ အချိန်ကာလသည် မင်္ဂလာရှိ၍ ဓမ္မဆိုင်ရာ အေးချမ်းတည်ငြိမ်သော အကြံပေးချက်များအတွက် သင့်လျော်ကြောင်း ပြသသည့် လက္ခဏာဖြစ်သည်။
Verse 26
ततो मुहूर्ताद् भगवान् सहसारांशुर्दिवाकर: । दहन् वनमिवैकान्ते प्रतीच्यां प्रत्यदृश्यत,इसी समय दो ही घड़ीमें भगवान् सहस्रकिरणमाली दिवाकर पश्चिम दिशाके एकान्त प्रदेशमें वहाँके वनप्रान्तको दग्ध करते हुए-से दिखायी दिये
ထို့နောက် ခဏအကြာတွင် မင်္ဂလာရှိသော နေမင်း—ဒိဝါကရ၊ ရောင်ခြည်တစ်ထောင်ပိုင်ရှင်—သည် အနောက်ဘက်၏ တိတ်ဆိတ်သော တောတန်းအနီးတွင် ပေါ်ထွန်းလာကာ ထိုတောကို မီးလောင်သကဲ့သို့ ထင်မြင်ရ၏။ ဤဖော်ပြချက်သည် အချိန်၏ မလွဲမသွေ ရွေ့လျားမှုနှင့် နေ့ဆုံးခါ၏ အပူပြင်းတင်းမာသည့် လေထုကို ထင်ဟပ်စေ၍၊ ဆက်လက်ဖော်ပြမည့် အဖြစ်အပျက်များအတွက် လေးနက်သော အခြေအနေကို တည်ဆောက်ပေးသည်။
Verse 27
ततो महर्षय: सर्वे समुत्थाय जनार्दनम् । भीष्ममामन्त्रयाज्चक्रू राजानं च युधिष्ठिरम्,तब सभी महर्षियोंने उठकर भगवान् श्रीकृष्ण, भीष्म तथा राजा युधिष्ठिरसे विदा माँगी
ထို့နောက် မဟာရိရှီတို့အားလုံးသည် ထိုင်ရာမှ ထ၍၊ သင့်တော်သော ဂုဏ်ပြုအမူအရာများဖြင့် Janārdana (သီရိကృష్ణ)၊ ဘီရှ္မနှင့် ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရတို့ထံမှ နှုတ်ဆက်ကာ ခွင့်တောင်းထွက်ခွာကြ၏။ ထိုသို့ဖြင့် သူတို့၏ တွေ့ဆုံပွဲသည် ဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီသကဲ့သို့၊ အကြီးအကဲနှင့် ဘုရားသခင်တော်ကို လေးစားသည့် အစဉ်အလာအတိုင်း ပြီးဆုံးသွား၏။
Verse 28
ततः प्रणाममकरोत् केशव: सहपाण्डव: । सात्यकि: संजयश्चैव स च शारद्वत: कृप:,इसके बाद पाण्डवोंसहित श्रीकृष्ण, सात्यकि, संजय तथा शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने उन सबको प्रणाम किया
ထို့နောက် ကေသဝ (ကృష్ణ) သည် ပाण्डဝတို့နှင့်အတူ ရိုသေစွာ ဦးညွှတ်နမസ്കာရ ပြု하였다။ စာတျကိနှင့် စဉ္ဇယတို့လည်း ဦးညွှတ်ကာ၊ ရှာရဒ္ဝတ်၏ သား ကೃပ (ကൃပာචာရ្យ) လည်း ထိုနည်းတူ ဦးညွှတ်하였다။
Verse 29
ततस्ते धर्मनिरता: सम्यक् तैरभिपूजिता: । श्वः समेष्याम इत्युक्त्वा यथेष्टं त्वरिता ययु:,उनके द्वारा भलीभाँति पूजित हुए वे धर्मपरायण महर्षि, 'हमलोग फिर कल सबेरे यहाँ आयाँगे” ऐसा कहकर तुरंत ही अपने-अपने अभीष्ट स्थानको चले गये
ထို့နောက် ဓမ္မ၌ တည်ကြည်သော မဟာရိရှီတို့သည် သူတို့၏ အလေးအနက် ပူဇော်ဂုဏ်ပြုခြင်းကို ခံယူပြီး၊ “မနက်ဖြန် နံနက်ပိုင်းတွင် ဤနေရာသို့ ပြန်လာမည်” ဟု ဆိုကာ၊ ချက်ချင်းပင် မိမိတို့နှစ်သက်ရာ နေရာသို့ အသီးအသီး ထွက်ခွာသွားကြသည်။
Verse 30
तथैवामन्त्रय गाड़ेयं केशव: पाण्डवास्तथा । प्रदक्षिणमुपावृत्य रथानारुरुहु: शुभान्,इसी प्रकार श्रीकृष्ण और पाण्डव भी गड़ानन्दन भीष्मजीसे जानेकी आज्ञा ले उनकी परिक्रमा करके अपने मड़लमय रथोंपर जा बैठे
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ဆိုသည်—ထိုနည်းတူပင် ကေသဝ (ကൃഷ്ണ) နှင့် ပाण्डဝတို့သည် ဂါင်္ဂေယ (ဘီष္မ) ထံမှ ခွင့်တောင်းနှုတ်ဆက်ကာ၊ ရိုသေစွာ ပတ်လည်လှည့်ဝန်း (ပရဒက္ခိဏ) ပြုပြီးနောက် မင်္ဂလာရထားများပေါ်သို့ တက်ရောက်ကြသည်။
Verse 31
सुवर्णनिर्मित विचित्र कूबरोंवाले रथों, पर्वताकार मतवाले हाथियों, गरुड़के समान तीव्रगतिसे चलनेवाले घोड़ों तथा हाथमें धुनष-बाण आदि लिये हुए पैदल सैनिकोंसे युक्त वह विशाल सेना रथोंके आगे और पीछे भी बहुत दूरतक फैलकर वैसी ही शोभा पाने लगी, जैसे ऋक्षवान् पर्वतके पास पहुँचकर पूर्व और पश्चिम दिशामें भी प्रवाहित होनेवाली महानदी नर्मदा सुशोभित होती है
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ဆိုသည်—ရွှေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အလှဆင် ကူဗာ (ယိုက်) များပါသည့် ရထားများ၊ တောင်တန်းသဖွယ် ကြီးမား၍ ရတ်မူးနေသော ဆင်များ၊ ဂရုဍကဲ့သို့ လျင်မြန်စွာ ပြေးသည့် မြင်းများ၊ လက်တွင် လေးမြားနှင့် အခြားလက်နက်များ ကိုင်ဆောင်ထားသော ခြေလျင်စစ်သည်များဖြင့် ပြည့်စုံသော ထိုကြီးမားသည့် စစ်တပ်သည် ရထားတန်း၏ ရှေ့နှင့် နောက်တွင် အလွန်ဝေးဝေးထိ ပြန့်ကားကာ တင့်တယ်လှပလာသည်။ ၎င်းသည် ရိက္ခဝန်တောင်အနီးသို့ ရောက်သော် အရှေ့နှင့် အနောက်သို့ပါ စီးဆင်း၍ ပိုမိုလှပသည့် မဟာနဒီ နර්မဒါ မြစ်ကဲ့သို့ တောက်ပလှသည်။
Verse 32
ययौ रथानां पुरतो हि सा चमू- स्तथैव पश्चादतिमात्रसारिणी | पुरश्न पश्चाच्च यथा महानदी तमृक्षवन्तं गिरिमेत्य नर्मदा,सुवर्णनिर्मित विचित्र कूबरोंवाले रथों, पर्वताकार मतवाले हाथियों, गरुड़के समान तीव्रगतिसे चलनेवाले घोड़ों तथा हाथमें धुनष-बाण आदि लिये हुए पैदल सैनिकोंसे युक्त वह विशाल सेना रथोंके आगे और पीछे भी बहुत दूरतक फैलकर वैसी ही शोभा पाने लगी, जैसे ऋक्षवान् पर्वतके पास पहुँचकर पूर्व और पश्चिम दिशामें भी प्रवाहित होनेवाली महानदी नर्मदा सुशोभित होती है
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ဆိုသည်—ထိုကြီးမားသည့် စစ်တပ်သည် ရထားတန်း၏ ရှေ့ဘက်တွင်လည်း အလွန်ဝေးဝေးထိ ဆက်လက်တိုးတက်သွားပြီး၊ နောက်ဘက်တွင်လည်း ထိုနည်းတူ အလွန်ဝေးဝေးထိ ပြန့်ကားလျက် ရှေ့နောက်နှစ်ဖက်လုံးတွင် တင့်တယ်လှပစွာ ထင်ရှား하였다။ ၎င်းသည် ရိက္ခဝတ်တောင်သို့ ရောက်သော် ရှေ့နောက်အလျားတစ်လျှောက် ကျယ်ပြန့်စွာ စီးဆင်း၍ လှပသည့် မဟာနဒီ နර්မဒါ မြစ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
Verse 33
ततो रथै: काउचनचित्रकूबरै- महीधराभै: समदैश्ष दन्तिभि: | हयै: सुपर्णरिव चाशुगामिभि: पदातिभि क्षात्तशरासनादिशभि:,ततः पुरस्ताद् भगवान् निशाकर: समुत्थितस्तामभिहर्षयं श्षमूम् । दिवाकरापीतरसा महौषधी: पुन: स्वकेनैव गुणेन योजयन् इसके बाद पूर्व दिशाके आकाशमें भगवान् चन्द्रदेवका उदय हुआ, जो उस सेनाका हर्ष बढ़ा रहे थे और सूर्यने जिन बड़ी-बड़ी ओषधियोंका रस पी लिया था, उन सबको अपनी सुधावर्षी किरणों-द्वारा पुनः: उनके स्वाभाविक गुणोंसे सम्पन्न कर रहे थे
ထို့နောက် ရွှေဖြင့်ပြုလုပ်၍ အလှဆင်ကောင်းမွန်သော ယိုက်တံများပါသည့် ရထားများ၊ တောင်တန်းကဲ့သို့ ကြီးမားခိုင်မာ၍ ဂုဏ်မာန်ထောင်သော ဆင်များ၊ ပျံသန်းသည့် ငှက်ကဲ့သို့ လျင်မြန်သွက်လက်သော မြင်းများ၊ မြား၊ လေးနှင့် အခြားလက်နက်များကိုင်ဆောင်ထားသော ခြေလျင်စစ်သည်များ ပေါ်ထွန်းလာ하였다။ ထို့နောက် အရှေ့ကောင်းကင်၌ ကောင်းမြတ်သော လမင်းသည် ထွက်ပေါ်လာ၍ ထိုတပ်ဖွဲ့၏ ဝမ်းမြောက်မှုကို တိုးပွားစေ၏။ လမင်း၏ အမရတရည်ကဲ့သို့သော ရောင်ခြည်များဖြင့် နေရောင်က စုပ်ယူသွားသော ဆေးဖက်ဝင် အပင်ကြီးများ၏ အနှစ်ကို ပြန်လည်ဖြည့်ဆည်းကာ မူလသဘာဝ အာနိသင်သို့ ပြန်လည်ရောက်စေ하였다။
Verse 34
ततः पुरं सुरपुरसम्मितद्युति प्रविश्य ते यदुवृषपाण्डवास्तदा । यथोचितान् भवनवरान् समाविशन् श्रमान्विता मृगपतयो गुहा इव,तदनन्तर वे यदुकुलके श्रेष्ठ वीर तथा पाण्डव सुरपुरके समान शोभा पानेवाले हस्तिनापुरमें प्रवेश करके यथायोग्य श्रेष्ठ महलोंके भीतर चले गये। ठीक उसी तरह, जैसे थके-मादे सिंह विश्रामके लिये पर्वतकी कन्दराओंमें प्रवेश करते हैं
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—ထို့နောက် ယဒုဝంశ၏ အထွဋ်အမြတ် သူရဲကောင်းများနှင့် ပाण्डဝတို့သည် နတ်မြို့နှင့်တူညီသည့် တောက်ပခမ်းနားသော ဟஸ္တိနာပူရမြို့သို့ ဝင်ရောက်ကြ၏။ သင့်လျော်သော အခမ်းအနားနှင့် အစဉ်အလာအတိုင်း ချထားပေးသော အကောင်းဆုံး နန်းတော်များတွင် နေထိုင်ကြရာ၊ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သော ခြင်္သေ့များက တောင်ဂူများထဲသို့ အနားယူရန် ဝင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 51
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजध्मानुशासनपर्वमें श्रीकृष्णवाक्यविषयक इकक््यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် မင်းဓမ္မအနုသာသန ပရဝ် (မင်းတို့၏ တာဝန်ဝတ္တရားကို သင်ကြားသော အခန်း) အတွင်း—သီရိကృష్ణ၏ ဝစန (ဟောပြောချက်) ကို အကြောင်းအရာထားသော အခန်းငါးဆယ်တစ် ပြီးဆုံး၏။
Verse 52
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि युधिष्ठिराद्यागमने द्विपञज्चाशत्तमो5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ မင်းဓမ္မအနုသာသန ပရဝ်အတွင်း၊ ယုဓိဋ္ဌိရနှင့် အခြားသူတို့၏ ရောက်လာခြင်းကို အကြောင်းအရာထားသော အခန်းငါးဆယ်နှစ် ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns authority and speech: whether Bhīṣma should instruct while physically and mentally impaired, and how one ethically speaks on dharma in the presence of a figure presented as the ultimate source of knowledge.
Instruction on dharma is portrayed as requiring inner steadiness (sattva) and epistemic humility; clarity of mind is treated as an ethical precondition for guiding governance and public duty.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter provides meta-legitimation: the boon functions as an authorization mechanism, explaining why Bhīṣma’s subsequent teachings carry epistemic force despite his wounded condition.