Adhyaya 50
Bhīṣma on the Śara-Śayyā: Yudhiṣṭhira and Kṛṣṇa Approach the Eldest for Śānti
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Kingship and Governance Instruction)
Vaiśaṃpāyana narrates Yudhiṣṭhira’s astonishment upon hearing of Rāma’s extraordinary deed of rendering the earth ‘niḥkṣatriyā’ (devoid of kṣatriyas) through wrath—an episode referenced as a comparative measure of martial potency and dharmic complexity. Yudhiṣṭhira then proceeds with Kṛṣṇa to the place where Bhīṣma (Gāṅgeya) lies upon a bed of arrows, described through luminous imagery (like the setting sun, encircled by rays), attended by sages and revered as a sacrificial focal point of counsel. The arriving party dismounts, composes the mind and senses, offers salutations to Govinda’s companions and to ṛṣis (including Vyāsa), and then sits around Bhīṣma. Kṛṣṇa addresses Bhīṣma with solicitude and doctrinal praise: he inquires about Bhīṣma’s clarity of knowledge and steadiness of intellect despite bodily pain, notes the boon of icchā-mṛtyu, and emphasises that Bhīṣma’s insight encompasses past, present, and future. Kṛṣṇa extols Bhīṣma’s unmatched virtues—truth, tapas, dāna, Vedic learning, dhanurveda mastery, compassion, purity, restraint, and universal beneficence—positioning him as uniquely capable of resolving doubts in dharma and alleviating Yudhiṣṭhira’s grief through instruction. The chapter thus functions as a formal threshold: establishing Bhīṣma’s epistemic authority and the ethical purpose of the ensuing rājadharma discourse, namely to convert post-war confusion into pacified governance and reflective order.
Chapter Arc: वैशम्पायन युधिष्ठिर को उस प्रसंग में ले जाते हैं जहाँ श्रीकृष्ण, परशुराम के अद्भुत पराक्रम का स्मरण कराते हुए भीष्म के गुण-प्रभाव का सविस्तर वर्णन आरम्भ करते हैं—मानो शोकग्रस्त राजा के सामने धर्म का दीपक फिर से प्रज्वलित हो उठे। → कृष्ण परशुराम के क्रोध-जनित क्षत्रिय-संहार, पृथ्वी के भयाक्रान्त होने, और मुनियों-देवताओं द्वारा उनकी उपासना जैसे चित्र खींचते हैं; फिर उसी पृष्ठभूमि पर भीष्म की तपस्या, शरशय्या पर स्थित होकर भी मृत्यु को तप से रोक लेने की क्षमता, तथा उनके ज्ञान की सीमा—वर्णसंकर-धर्म, देश-जाति-कुल-धर्म तक—को सामने रखते हैं, जिससे युधिष्ठिर के भीतर प्रश्न और भी तीखे हो उठते हैं: क्या ऐसा महापुरुष भी नियति के आगे विवश है? → कृष्ण का निर्णायक प्रतिपादन कि भीष्म केवल राजधर्म के उपदेशक नहीं, बल्कि प्राणियों के प्रभव-अप्यय (उत्पत्ति-लय) जैसे गूढ़ विषयों के भी समर्थ उपदेष्टा हैं—देवताओं के लिए भी दुर्लभ—और उनका तप-बल मृत्यु तक को स्थगित कर सकता है; इसी क्षण भीष्म की महत्ता युधिष्ठिर के शोक पर विजय पाने का साधन बनती है। → कृष्ण के वचनों से युधिष्ठिर का शोक शिथिल होता है और उनका मन भीष्म के उपदेश को ग्रहण करने हेतु स्थिर होता है—राजधर्म, वर्णधर्म और सनातन योग-सांख्य-समन्वित मर्यादा की ओर कथा का प्रवाह व्यवस्थित हो जाता है। → भीष्म के सर्वज्ञ-सम उपदेश की भूमिका बन चुकी है—अब अगला चरण यह है कि वे स्वयं धर्म के सूक्ष्मतम प्रश्नों पर क्या निर्णयात्मक वचन देते हैं।
Shlokas
Verse 1
अपन क्रात बछ। अर: पज्चाशत्तमो<्ध्याय: श्रीकृष्णद्वारा भीष्मजीके गुण-प्रभावका सविस्तर वर्णन वैशम्पायन उवाच ततो रामस्य तत् कर्म श्रुत्वा राजा युधिष्ठिर: । विस्मयं परमं गत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထို့နောက် ရာမ (ပရရှုရာမ) ၏ ထူးကဲလွန်ကဲသော လုပ်ရပ်ကို ကြားသိပြီးနောက် ဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရသည် အံ့ဩခြင်းအမြင့်ဆုံးသို့ ရောက်ကာ ဇနာရ္ဒန (သရီကృష్ణ) ထံ ပြန်လည်မေးမြန်း၍ ပြောဆို하였다။ ဤပိုဒ်သည် သီလဓမ္မဆိုင်ရာ ဇာတ်ကြောင်းအခိုက်အတန့်ကို ဖွင့်ပေးသည်—ထူးခြားသော အင်အားကို အံ့ဩခြင်းက ဂုဏ်သတ္တိ၊ သက်ရောက်မှုနှင့် “ကြီးမြတ်မှု” ကို မှန်ကန်စွာ နားလည်ရန် မေးခွန်းထုတ်ရာ အခွင့်အရေး ဖြစ်လာသည်။
Verse 2
अहो रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मन: । विक्रमो वसुधा येन क्रोधान्नरि:क्षत्रिया कृता
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို ဝೃષ္ဏိမျိုးဆက်၊ မဟာအတ္တမ ရာမ (ပရရှုရာမ) ၏ သတ္တိဗလသည် အင်္ဒြာကဲ့သို့ အံ့ဖွယ်လှ၏—သူ၏ ဒေါသကြောင့် မြေကြီးတစ်ပြင်လုံးသည် က္ෂတ္တရိယများ မရှိတော့အောင် ဖြစ်သွားခဲ့၏»။
Verse 3
गोभि: समुद्रेण तथा गोलाड्गुलर्क्षवानरै: । गुप्ता रामभयोद्विगग्ना: क्षत्रियाणां कुलोद्स्वहा:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– က္ෂတ္တရိယ မျိုးရိုး၏ အလေးချိန်ကို ထမ်းဆောင်သော အထက်မြတ်သူတို့သည် ရာမ (ပရရှုရာမ) ကို ကြောက်ရွံ့၍ ပုန်းကွယ်နေကြပြီး—နွားများ၊ သမုဒ္ဒရာ၊ ထို့အပြင် လန်ဂူးများ၊ ဝက်ဝံများနှင့် မျောက်များက ကာကွယ်ပေးခဲ့ကြ၏။
Verse 4
अहो धन्यो नूलोको<यं सभाग्याश्च नरा भुवि | यत्र कर्मेदृशं धर्म्य द्विजेन कृतमित्युत,“अहो! यह मनुष्यलोक धन्य है और इस भूतलके मनुष्य बड़े भाग्यवान् हैं, जहाँ द्विजवर परशुरामजीने ऐसा धर्मसंगत कार्य किया”
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အဟို၊ လူ့လောကဤလောကသည် ကောင်းချီးမင်္ဂလာပြည့်စုံလှ၏၊ မြေပြင်ပေါ်ရှိ လူတို့လည်း အလွန်ကံကောင်းကြ၏—ဤနေရာတွင် ဒွိဇ (ဗြာဟ္မဏ) တစ်ဦးက ဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီသော လုပ်ရပ်မျိုးကို ပြုလုပ်ခဲ့သောကြောင့်ပင်»။
Verse 5
तथावृत्तौ कथां तात तावच्युतयुधिष्ठिरौ । जम्मतुर्यत्र गाड़ेयः शरतल्पगत: प्रभु:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «ချစ်သားရေ၊ ဤသို့ စကားပြောဆိုမှု ဆက်လက်ဖြစ်နေစဉ် ယုဓိဋ္ဌိရနှင့် အချျူတ (ကృష్ణ) တို့သည် ဂင်္ဂါ၏သား မဟာဗလရှိသော ဘီရှ္မက မြားခင်းပေါ်တွင် လဲလျောင်းနေသည့် နေရာသို့ ရောက်ရှိသွားကြသည်»။
Verse 6
ततस्ते ददृशुर्भीष्मं शरप्रस्तरशायिनम् । स्वरश्मिजालसंवीतं सायंसूर्यसमप्रभम्,उन्होंने देखा कि भीष्मजी शरशय्यापर सो रहे हैं और अपनी किरणोंसे घिरे हुए सायंकालिक सूर्यके समान प्रकाशित होते हैं
ထို့နောက် သူတို့သည် မြားများကို ထူထပ်စွာ ခင်းထားသော မြားခင်းပေါ်တွင် လဲလျောင်းနေသည့် ဘီရှ္မကို မြင်ကြ၏။ သူ၏ကိုယ်ပိုင်ရောင်ခြည်ကွန်ယက်ဖြင့် ဝန်းရံလျက် ညနေခင်းနေမင်းကဲ့သို့ တောက်ပလင်းလက်နေ၏။
Verse 7
उपास्यमान मुनिभिद्देवैरिव शतक्रतुम् । देशे परमधर्मिष्ठे नदीमोघवतीमनु,जैसे देवता इन्द्रकी उपासना करते हैं, उसी प्रकार बहुत-से महर्षि ओघवती नदीके तटपर परम धर्ममय स्थानमें उनके पास बैठे हुए थे
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «နတ်တို့က သတကရတု (အိန္ဒြာ) ကို ဝတ်ပြုစောင့်ရှောက်သကဲ့သို့ပင်၊ အိုဃဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ရှိ အမြင့်မြတ်ဆုံး ဓမ္မတရားဖြင့် ထင်ရှားသော နေရာ၌ မဟာရိသီများစွာက သူ့အနားတွင် ထိုင်၍ စောင့်ရှောက်နေကြသည်»။
Verse 8
दूरादेव तमालोक्य कृष्णो राजा च धर्मज: । चत्वार: पाण्डवाश्वैव ते च शारद्वतादय:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အဝေးမှ သူ့ကို မြင်သည်နှင့် ကృష్ణနှင့် ဓမ္မရာဇ (ယုဓိဋ္ဌိရ) တို့သည် အခြား ပாண்டဝလေးဦးနှင့်အတူ၊ ရှာရဒ္ဝတ (ကೃပ) ကဲ့သို့ အကြီးအကဲများပါ တစ်ပြိုင်နက် ရထားများမှ ဆင်းကြသည်။ စိတ်၏ လှုပ်ရှားမှုကို ထိန်းချုပ်၍ အာရုံခံအင်္ဂါအားလုံးကို တစ်ချက်တည်းသို့ စုစည်းကာ၊ ထိုနေရာ၌ ထိုင်နေသော မဟာရိသီတို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ ဝတ်ပြုစောင့်ရှောက်ရန် ထိုင်ကြသည်»။
Verse 9
अवस्कन्द्याथ वाहेभ्य: संयम्य प्रचल॑ मन: । एकीकृत्येन्द्रियग्राममुपतस्थुर्महामुनीन्
ထို့နောက် သူတို့သည် ရထားများမှ ဆင်း၍ စိတ်၏ လှုပ်ရှားမှုကို ထိန်းချုပ်ကြသည်။ အာရုံခံအင်္ဂါအစုအဝေးအားလုံးကို တစ်ချက်တည်းသို့ စုစည်းကာ မဟာရိသီတို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ ဝတ်ပြုစောင့်ရှောက်ကြသည်။
Verse 10
अभिवाद्य तु गोविन्द: सात्यकिस्ते च पार्थिवा: । व्यासादीनृषिमुख्यांश्व गाज़्ेयमुपतस्थिरे,श्रीकृष्ण, सात्यकि तथा अन्य राजाओंने व्यास आदि महर्षियोंको प्रणाम करके गड़ानन्दन भीष्मको मस्तक झुकाया
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ဂိုဝိန္ဒ (ကృష్ణ)၊ စာတ်ယကိ နှင့် ထိုဘုရင်တို့သည် ဗျာသနှင့် အထွတ်အမြတ် ရှင်ရသေ့တို့အား အရင်ဦးစွာ ဂါရဝပြု၍ နမസ്കာရတင်ပြီးနောက် ဂင်္ဂါ၏ သား ဘီရှ္မထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ စောင့်ရှောက်ဝတ်ပြုကြ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် စစ်ပြီးနောက် ဓမ္မသို့ ပြန်လည်ရောက်ခြင်းကို နှိမ့်ချမှုဖြင့် ထင်ဟပ်စေသည်– အောင်မြင်သော အုပ်ချုပ်သူများပင် ဝိညာဉ်ရေး အာဏာကို လေးစားကာ သမာဓိရှိသော အကြီးအကဲထံမှ လမ်းညွှန်မှုကို ရှာဖွေကြသည်။
Verse 11
ततो वृद्ध॑ तथा दृष्टवा गाज़ेयं यदुकौरवा: । परिवार्य ततः सर्वे निषेदु: पुरुषर्षभा:,तदनन्तर वे सभी यदुवंशी और कौरव नरश्रेष्ठ बूढ़े गड़ानन्दन भीष्मजीका दर्शन करके उन्हें चारों ओरसे घेरकर बैठ गये
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထို့နောက် ဂင်္ဂါ၏ သား အိုမင်းသော ဘီရှ္မကို မြင်ကြသော် ယာဒဝများနှင့် ကုရုဝংশသားများ အားလုံးသည် သူ့ကို အရပ်ရပ်မှ ဝိုင်းရံကာ ထိုင်ချကြ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် အကြီးအကဲနှင့် မဟာစစ်သူရဲ-ဆရာတစ်ဦးအပေါ် ထိုက်တန်သော လေးစားမှုကို ထင်ဟပ်စေပြီး၊ စုဝေးလာသော မင်းမတ်တို့သည် အတွေ့အကြုံနှင့် ဓမ္မကို ကိုယ်စားပြုသူထံမှ နားထောင်သင်ယူရန် ပြင်ဆင်ကြသည်။
Verse 12
ततो निशाम्य गाड़ेयं शाम्यमानमिवानलम् । किंचिद् दीनमना भीष्ममिति होवाच केशव:
ထို့နောက် ဂင်္ဂါ၏ သား ဘီရှ္မသည် စိတ်ဓာတ်အနည်းငယ် ညှိုးနွမ်းကာ မီးလျော့သွားသကဲ့သို့ မြင်ရသည်ကို တွေ့မြင်ပြီး ကေရှဝ (ကృష్ణ) သည် ဤစကားများဖြင့် သူ့ကို မိန့်ကြား하였다။ ဤသည်မှာ ဓမ္မကို လိုက်လံရှာဖွေရာ၌ စိတ်ကို တည်ငြိမ်စေကာ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြန်လည်နိုးထစေမည့် အကြံဉာဏ်အတွက် အစပြုခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 13
कच्चिज्ज्ञानानि सर्वाणि प्रसन्नानि यथा पुरा । कच्चिन्न व्याकुला चैव बुद्धिस्ते वदतां वर
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– “ဟော ပြောဆိုသူတို့တွင် အမြတ်ဆုံး ဘီရှ္မရေ၊ သင်၏ သိမြင်နိုင်စွမ်းတို့သည် ယခင်ကကဲ့သို့ ကြည်လင်တည်ငြိမ်နေသေးသလော။ သင်၏ ဉာဏ်ပညာသည် မရှုပ်ထွေး မလှုပ်ရှားဘဲ ရှိနေသလော။” ရှာန္တိသင်ခန်းစာ၏ သီလဘက်ဆိုင်ရာ အခြေအနေတွင် ဤမေးခွန်းသည် သင်ကြားချက်၏ ယုံကြည်ထိုက်မှုကို ကာကွယ်သည်– ဓမ္မအကြံဉာဏ်သည် စိတ်တည်ငြိမ်မှုနှင့် မပျက်စီးသော ခွဲခြားသိမြင်မှုမှသာ ထွက်ပေါ်ရမည်။
Verse 14
शराभिघातदु:खात् ते कच्चिद् गात्रं न दूयते । मानसादपि दु:खाद्धि शारीरं बलवत्तरम्
“မြားထိခိုက်ဒဏ်ကြောင့် ဖြစ်သော နာကျင်မှုကြောင့် သင်၏ ကိုယ်ခန္ဓာ မလောင်ကျွမ်းမနာကျင်ဘူးလား။ အကြောင်းမူ စိတ်ဒုက္ခထက် ကိုယ်ဒုက္ခက ပိုမိုပြင်းထန်၍ ခံနိုင်ရန် ခက်ခဲတတ်သည်။”
Verse 15
वरदानात् पितु: काम॑ छन््दमृत्युरसि प्रभो । शान्तनोर्ध्मनित्यस्य न त्वेतन््मम कारणम्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အရှင်ဘုရား၊ အဖခင်၏ ကောင်းချီးတော်ကြောင့် သင်သည် မိမိဆန္ဒရှိသည့်အခါ မရဏကို အုပ်စိုးနိုင်သော အခွင့်ကို ရရှိခဲ့သည်။ ဓမ္မ၌ အမြဲတည်ကြည်သော ရှာန္တနု၏ ပေးအပ်မှုကြောင့်သာ မရဏသည် သင်ရွေးချယ်သည့်အခါမှသာ လာရောက်သည်။ ဤသည်မှာ ကျွန်ုပ်၏ အာဏာကြောင့် မဟုတ်»။
Verse 16
सुसूक्ष्मोडपि तु देहे वै शल्यो जनयते रुजम् । कि पुन: शरसंघातैश्षित्तस्य तव पार्थिव
«မင်းကြီး၊ ကိုယ်ခန္ဓာထဲသို့ အလွန်သေးငယ်သော ဆူးတစ်ချောင်းပင် စိုက်ဝင်လျှင်လည်း ပြင်းထန်သော နာကျင်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြားအစုအဝေးဖြင့် ထိုးနှက်ခံထားရသော သင်၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ဝေဒနာကိုတော့ မည်မျှကြီးမားမည်ကို ပြောစရာမလိုတော့»။
Verse 17
काम॑ नैतत् तवाख्येयं प्राणिनां प्रभवाप्ययौ । उपदेष्टूं भवान् शक्तो देवानामपि भारत
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ဘာရတဝంశ၏ သားတော်၊ ‘သတ္တဝါတို့၏ မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်းသည် ကံကြမ္မာက သတ်မှတ်ထားသည်’ ဟု သင့်ရှေ့တွင် ပြောဆိုခြင်းသည် မသင့်တော်။ သင်ကို ဘယ်သူက သင်ကြားနိုင်မည်နည်း။ အို ဘာရတ၊ သင်သည် နတ်တို့ကိုပင် သင်ကြားနိုင်သူ ဖြစ်သည်»။
Verse 18
यच्च भूतं भविष्यं च भवच्च पुरुषर्षभ । सर्व तज्ज्ञानवृद्धस्य तव भीष्म प्रतिष्ठितम्,'पुरुषप्रवर भीष्म! आप ज्ञानमें सबसे बढ़े-चढ़े हैं। आपकी बुद्धिमें भूत, भविष्य और वर्तमान सब कुछ प्रतिष्ठित है
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «လူတို့အနက် နွားထီးကဲ့သို့ အထက်မြတ်သူ၊ ပုရုရှတို့အနက် အရှေ့ဆုံးဖြစ်သော ဘီရှ္မ၊ သင်သည် ဉာဏ်ပညာ၌ အလွန်တိုးတက်သူဖြစ်သဖြင့် အတိတ်၊ အနာဂတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန် အရာအားလုံးသည် သင်၏ ဉာဏ်အတွင်း၌ တည်မြဲစွာ တည်ရှိနေသည်»။
Verse 19
संहारश्वैव भूतानां धर्मस्य च फलोदय: । विदितस्ते महाप्राज्ञ त्वं हि धर्ममयो निधि:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အလွန်ပညာကြီးသောသူ၊ သတ္တဝါတို့၏ ပျက်စီးခြင်းသည် မည်သည့်အခါ ဖြစ်ပေါ်သနည်း၊ ဓမ္မ၏ အကျိုးသည် အဘယ်နည်း၊ ထိုအကျိုးသည် မည်သည့်အခါ ပွင့်ထွန်းသနည်း—ဤအရာအားလုံးကို သင်သိပြီးသားဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူ သင်သည် ဓမ္မဖြင့် ပြည့်ဝသော خز خز خز (ဘဏ္ဍာတိုက်) ဖြစ်သောကြောင့်ပင်»။
Verse 20
त्वां हि राज्ये स्थितं स्फीते समग्राड्रमरोगिणम् । स्त्रीसहस्रै: परिवृतं पश्यामीवोर्ध्वरेतसम्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «သင်သည် စည်ပင်ဝပြောသော နိုင်ငံတော်၌ အာဏာတည်မြဲ၍ ကိုယ်ခန္ဓာလည်း ပြည့်စုံကောင်းမွန်၊ ရောဂါကင်းစင်ကာ မိန်းမထောင်ပေါင်းများစွာ ဝန်းရံနေသော်လည်း၊ ငါသည် သင်ကို “ဩဓ္ဝရေတသ” — မပျက်မကွဲသော ဗြဟ္မစရိယ၌ တည်ကြည်သူဟူ၍ပင် မြင်ရသည်»။
Verse 21
ऋते शान्तनवाद् भीष्मात् त्रिषु लोकेषु पार्थिव । सत्यधर्मान्महावीर्याच्छूराद् धर्मेकतत्परात्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ သုံးလောက၌ သာန္တနု၏သား ဘီရှ္မမှတပါး—သစ္စာပြောသူ၊ ဓမ္မ၌ တည်ကြည်သူ၊ မဟာဗီရ၊ သတ္တိကြီးသော စစ်သူရဲကောင်း၊ ဓမ္မတစ်ခုတည်း၌ အပြည့်အဝ အာရုံစိုက်သူ—မည်သူမျှ မိမိ၏ တပဿာနှင့် သစ္စာကတိ၏ အင်အားဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာအတွက် သဘာဝအတိုင်း ရောက်လာသော သေခြင်းကို တားဆီးထားနိုင်သည်ဟု ငါမကြားဖူး»။
Verse 22
मृत्युमावार्य तपसा शरसंस्तरशायिन: । निसर्गप्रभवं किंचिन्न च तातानुशुश्रुम
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «အို ချစ်ခင်ရသူ၊ မြားခင်းပေါ်၌ လဲလျောင်းနေစဉ် တပဿာ၏ အင်အားဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာအတွက် သဘာဝအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော သေခြင်းကို တားဆီးထားနိုင်သူကို ငါတို့ မကြားဖူး။ ထိုအံ့ဩဖွယ်ကိစ္စသည် သာန္တနု၏သား ဘီရှ္မ၌သာ သိရှိရသည်»။
Verse 23
सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा । धनुर्वेदे च वेदे च नीत्यां चैवानुरक्षणे
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «သစ္စာတရား၊ တပဿာ၊ ဒါန၌လည်းကောင်း၊ ယဇ္ဉ၏ အစီအစဉ်နှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု၌လည်းကောင်း၊ မြားပစ်ပညာ (ဓနုर्वေဒ) နှင့် ဝေဒ၌လည်းကောင်း၊ နိုင်ငံရေးနီတိနှင့် ပြည်သူကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်း၌လည်းကောင်း—ဤအရာအားလုံးတွင် သင်နှင့် တူညီသော မဟာရထီကို ငါမကြားဖူး»။
Verse 24
अनृशंस शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम् । महारथं त्वत्सदृशं न कंचिदनुशुश्रुम
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «သင်ကဲ့သို့ မဟာရထီ—ရက်စက်မှုကင်း၍ သန့်ရှင်းသော အကျင့်ရှိသူ၊ ကိုယ်ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သူ၊ သတ္တဝါအားလုံး၏ အကျိုးချမ်းသာအတွက် အမြဲတမ်း အားထုတ်သူ—ကို ငါမကြားဖူး»။
Verse 25
त्वं हि देवान् सगन्धर्वानसुरान् यक्षराक्षसान् | शक्तस्त्वेकरथेनैव विजेतुं नात्र संशय:,आप सम्पूर्ण देवता, गन्धर्व, असुर, यक्ष और राक्षसोंको एकमात्र रथके द्वारा ही जीत सकते थे, इसमें संशय नहीं है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြော၏— «အမှန်တကယ်ပင် သင်သည် ရထားတစ်စီးတည်းပေါ်၌ တစ်ယောက်တည်းရပ်ကာ ဒေဝတားတို့ကိုပင် ဂန္ဓဗ္ဗ၊ အသူရ၊ ယက္ခ၊ ရာက္ခသတို့နှင့်တကွ အနိုင်ယူနိုင်သူ ဖြစ်သည်။ ဤအပေါ် သံသယမရှိ»။
Verse 26
स त्वं भीष्म महाबाहो वसूनां वासवोपम: । नित्यं विप्रै: समाख्यातों नवमो5नवमो गुणै:
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြော၏— «ထို့ကြောင့် မဟာဗာဟု ဘီရှ္မ၊ သင်သည် ဝသုတို့အနက် ဝာသဝ (အိန္ဒြာ) ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဗြာဟ္မဏတို့သည် သင့်ကို ဝသုရှစ်ပါး၏ အစိတ်အပိုင်းမှ မွေးဖွားလာသော ကိုးမြောက်ဝသုဟု အစဉ်အမြဲ ကြေညာခဲ့ကြပြီး၊ သင်၏ ဂုဏ်သတ္တိသည် မယှဉ်နိုင်အောင် ထူးကဲ၏»။
Verse 27
अहं च त्वाभिजानामि यस्त्वं पुरुषसत्तम । त्रिदशेष्वपि विख्यातस्त्वं शक््त्या पुरुषोत्तम:
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြော၏— «အို လူတို့အနက် အကောင်းဆုံး၊ သင်သည် မည်သူဖြစ်သည်ကို ငါလည်း သိ၏။ အို ပုရုရှိုတ္တမ၊ သင်၏ အင်အားကြောင့် သင်သည် ဒေဝတားတို့အကြား၌ပင် ကျော်ကြား၏»။
Verse 28
मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टो न च मे श्रुत: । भवतो वा गुणैर्युक्त: पृथिव्यां पुरुष: क्वचित्,“नरेन्द्र! मनुष्योंमें आपके समान गुणोंसे युक्त पुरुष इस पृथ्वीपर न तो मैंने कहीं देखा है और न सुना ही है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြော၏— «အို လူတို့၏ အရှင်၊ လူသားတို့အနက် သင်၏ ဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသကဲ့သို့သော လူတစ်ယောက်ကို ဤမြေပြင်ပေါ်၌ ငါ မမြင်ဖူးသလို မကြားဖူးလည်း မရှိ»။
Verse 29
त्वं हि सर्वगुणै राजन् देवानप्यतिरिच्यसे । तपसा हि भवान् शक्तः स्रष्टें लोकां क्षराचरान्
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြော၏— «အို မင်းကြီး၊ သင်၏ ဂုဏ်သတ္တိအပြည့်အစုံကြောင့် သင်သည် ဒေဝတားတို့ကိုပင် ကျော်လွန်၏။ ထို့ပြင် တပဿ (တပသ) ၏ အင်အားကြောင့် လှုပ်ရှားသောလောကနှင့် မလှုပ်ရှားသောလောကတို့ကိုပင် ဖန်ဆင်းနိုင်သူ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ကိုယ်ကိုထိန်းသိမ်းခြင်းနှင့် စည်းကမ်းတကျ ကျင့်ကြံခြင်း၏ ဓမ္မဘလ (မောရယ်အင်အား) ဖြစ်သည်»။
Verse 30
कि पुनश्नात्मनो लोकानुत्तमानुत्तमैर्गुणै: । तदस्य तप्यमानस्य ज्ञातीनां संक्षयेन वै
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြော၏— «ထို့နောက် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ဂုဏ်သတ္တိများဖြင့် မိမိအတွက် ရယူနိုင်သည့် အထွတ်အထိပ် လောကများအကြောင်းကော မည်သို့နည်း။ သို့ရာတွင် သူသည် နောင်တ၏ မီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းနေစဉ်၊ မိမိ၏ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့ ပျက်စီးသွားခြင်းတစ်ခုတည်းကသာ သူ၏ ဝေဒနာ၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်လာ하였다။»
Verse 31
ये हि धर्मा: समाख्याताश्षातुर्वर्ण्यस्य भारत
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြော၏— «အို ဘာရတ၊ သာသနာကျမ်းတို့၌ စတုဝဏ္ဏ (ဗြာဟ္မဏ၊ က္ෂတ္တရိယ၊ ဝိုင်ရှ၊ သုဒ္ဒ) နှင့် အာရှရမ် လေးပါးအတွက် ဖော်ပြထားသော ဓမ္မများအားလုံးကို သင်သည် သိနှင့်ပြီးသားဖြစ်သည်။»
Verse 32
चातुराश्रम्यसंयुक्ता: सर्वे ते विदितास्तव । चातुर्विद्यि च ये प्रोक्ता श्चातुर्होत्रे च भारत
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြော၏— «အို ဘာရတ၊ အာရှရမ် လေးပါးနှင့် ဝဏ္ဏ လေးပါးနှင့် ဆက်စပ်သော တာဝန်ဓမ္မများအားလုံးကို သင်သည် သိနှင့်ပြီးသားဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် သာသနာပညာ လေးမျိုး၌ သင်ကြားထားသော အယူဝါဒများနှင့် ယဇ္ဉပူဇော်ပွဲတွင် ရှိသော ဟောတာ (ယဇ္ဉပုရောဟိတ်) လေးဦး၏ တာဝန်များကိုလည်း သင် သိနှင့်ပြီးသားဖြစ်သည်။»
Verse 33
योगे सांख्ये च नियता ये च धर्मा: सनातना: । चातुर्वर्ण्यस्य यश्नोक्तो धर्मो न सम विरुध्यते
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြော၏— «ယောဂနှင့် သာင်ခယ၌ သတ်မှတ်ထားသော အနန္တကာလ ဓမ္မများနှင့် စတုဝဏ္ဏအတွက် သင်ကြားထားသော ဓမ္မ—ဤတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မဆန့်ကျင်ကြ။ မှန်ကန်စွာ နားလည်လျှင် အတွင်းသိမြင်မှု၏ စည်းကမ်းနှင့် လူမှု-ကျင့်ဝတ်ဘဝ၏ တာဝန်တို့သည် မကွဲမပြားဘဲ အတူတကွ တည်နိုင်သည်။»
Verse 34
प्रतिलोमप्रसूतानां वर्णानां चैव य: स्मृत:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြော၏— «အစဉ်အလာအတိုင်း မဟုတ်သော ပေါင်းသင်းမှုများမှ မွေးဖွားသူတို့နှင့် ထိုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မျိုးရောဝဏ္ဏများအတွက် သတ်မှတ်ထားသော အကျင့်စည်းကမ်းများကိုပင် သင် မသိမဖြစ် မဟုတ်။ ဒေသ၊ လူမျိုး/အသိုင်းအဝိုင်း၊ မျိုးရိုးတို့၏ ဓမ္မများကို ခွဲခြားသိမြင်စေသော လက္ခဏာများကို သင် ထင်ရှားစွာ သိသည်။ ထို့ပြင် ဝေဒများ၌ သင်ကြားထားပြီး ယဉ်ကျေးသိပ္ပံပညာရှိသူတို့၏ စကားနှင့် အကျင့်အထုံးက အတည်ပြုထားသော ဓမ္မများကိုလည်း သင်သည် ရှေးကတည်းက ကျွမ်းကျင်နှံ့စပ်ခဲ့သည်။»
Verse 35
देशजातिकुलानां च जानीषे धर्मलक्षणम् | वेदोक्तो यश्च शिष्टोक्त: सदैव विदितस्तव
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်။ “ဒေသ၊ လူမျိုး/အသိုင်းအဝိုင်း၊ မျိုးရိုးအလိုက် သက်ဆိုင်သည့် ဓမ္မ၏ လက္ခဏာများကို သင်ကောင်းစွာ သိနားလည်ထားသည်။ ထို့ပြင် ဝေဒများတွင် သင်ကြားထားသော ဓမ္မနှင့် ယဉ်ကျေးသိပ္ပံရှိသော ပညာရှိအကြီးအကဲများက အတည်ပြုထားသော ဓမ္မကိုလည်း သင်သည် ရှေးကတည်းက သိရှိပြီးသားဖြစ်သည်။”
Verse 36
इतिहासपुराणार्था: कार्त्स्न्येन विदितास्तव | धर्मशास्त्रं च सकल॑ नित्यं मनसि ते स्थितम्,“इतिहास और पुराणोंके अर्थ आपको पूर्णरूपसे ज्ञात हैं। सारा धर्मशास्त्र सदा आपके मनमें स्थित है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်။ “အိတိဟာသနှင့် ပုရာဏတို့၏ အဓိပ္ပါယ်ကို သင် အပြည့်အစုံ သိရှိထားသည်။ ထို့ပြင် ဓမ္မရှာစတြာ အလုံးစုံသည် သင်၏ စိတ်ထဲ၌ အမြဲတမ်း တည်မြဲနေသည်။”
Verse 37
ये च केचन लोके<स्मिन्नर्था: संशयकारका: । तेषां छेत्ता नास्ति लोके त्वदन्य: पुरुषर्षभ,'पुरुषप्रवर! संसारमें जो कोई संदेहग्रस्त विषय हैं, उनका समाधान करनेवाला आपके सिवा दूसरा कोई नहीं है
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်။ “ဤလောက၌ သံသယနှင့် မသေချာမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော အရာအလုံးစုံအတွက်—သင်မှတပါး ဖြတ်တောက်၍ ဖြေရှင်းပေးနိုင်သူ မရှိပါ၊ လူတို့အနက် နွားထီးကဲ့သို့ အထက်မြတ်သူရေ။”
Verse 38
स पाण्डवेयस्य मन:समुत्थितं नरेन्द्र शोक॑ व्यपकर्ष मेधया । भवद्विधा हुत्तमबुद्धिविस्तरा विमुह्यमानस्य नरस्य शान्तये
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်။ “အို မင်းကြီး၊ ပဏ္ဍု၏သား ယုဓိဋ္ဌိရ၏ နှလုံးသားထဲ၌ လှိုင်းထသကဲ့သို့ ပေါက်ဖွားလာသော ဝမ်းနည်းခြင်းကို သင်၏ ခွဲခြားသိမြင်သော ဉာဏ်ပညာဖြင့် ဖယ်ရှားပေးပါ။ သင်ကဲ့သို့ ဉာဏ်အကျယ်အဝန်းနှင့် အထူးကောင်းမွန်သော ပညာရှိတို့သာ မောဟကြောင့် လမ်းလွဲနေသူ၏ ဝမ်းနည်းပူလောင်မှုကို ဖယ်ရှား၍ သူ့အား ငြိမ်းချမ်းမှုသို့ ပြန်လည်ရောက်စေနိုင်သည်။”
Verse 49
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें परशुरामोपाख्यानविषयक उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သန့်တိပရဝ၌ ပါဝင်သော မဟာဘာရတ မြတ်ဂုဏ်တော်အတွင်း—မင်းဓမ္မကို သင်ကြားညွှန်ပြသော အခန်းကဏ္ဍ၌—ပရရှုရာမ အုပ်ပါချာန်ကို ဆိုင်သော အခန်း ၄၉ သည် ပြီးဆုံးလေ၏။
Verse 50
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि कृष्णवाक्ये पज्चाशत्तमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝအတွင်း—အထူးသဖြင့် မင်းတို့၏တာဝန် (ရာဇဓမ္မ) ကို သင်ကြားညွှန်ကြားသော အခန်း၌—ကృష్ణ၏ဝစနအဖြစ် ဖော်ပြထားသော အခန်းငါးဆယ်မြောက်သည် အဆုံးသတ်လေ၏။ ဤအဆုံးသတ်ကော်လိုဖွန်သည် စစ်ပွဲ၏ပျက်စီးမှုနောက်တွင် တရားမျှတသောအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အာဏာကို သီလဓမ္မဖြင့် စီမံခန့်ခွဲရမည့် လမ်းညွှန်အဖြစ် သင်ကြားချက်ကို ချမှတ်ပေးသည်။
Verse 306
ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शोकं भीष्म व्यपानुद । 'फिर अपने लिये उत्तम गुणसम्पन्न लोकोंकी सृष्टि करना आपके लिये कौन बड़ी बात है? अतः भीष्म! आपसे यह निवेदन है कि ये ज्येष्ठ पाण्डव अपने कुटुम्बीजनोंके वधसे बहुत संतप्त हो रहे हैं। आप इनका शोक दूर करें
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်—«အို ဘီရှ္မ၊ ပाण्डု၏ အကြီးဆုံးသား၏ ဝမ်းနည်းမှုကို ဖယ်ရှားပေးပါ။ မိမိ၏ ဆွေမျိုးသားချင်းတို့ သတ်ဖြတ်ခံရခြင်းကြောင့် သူသည် အလွန်အမင်း စိတ်နာကျင်ဝမ်းနည်းလျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဘီရှ္မ၊ သူ၏ ပူပန်မှုကို သင် ဖယ်ရှားပေးပါရန် မေတ္တာရပ်ခံပါသည်»။
Verse 336
सेव्यमान: सवैयाख्यो गाड़ेय विदितस्तव । “गड़ानन्दन! योग और सांख्यमें जो सनातन धर्म नियत हैं तथा चारों वर्णोंके लिये जो अविरोधी धर्म बताया गया है
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်—«အို ဂဍာ၏သား၊ သင်သည် ကောင်းစွာရှင်းလင်းဖော်ပြတတ်သူဟု ကျော်ကြား၏။ ယောဂနှင့် သာင်ခယ၌ သတ်မှတ်ထားသော ထာဝရဓမ္မနှင့်၊ ဝဏ္ဏလေးပါးအတွက် အပြန်အလှန်မဆန့်ကျင်သော တာဝန်ဓမ္မ—လူအများ လိုက်နာကျင့်သုံးကြသည့် ထိုအရာအားလုံးကို သင်သည် သင့်လျော်သော အနက်ဖွင့်ဆိုချက်နှင့်တကွ သိရှိထား၏»။
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a victorious ruler should ethically reconstitute order after large-scale loss: Yudhiṣṭhira’s grief and uncertainty require a dharmic method for ruling that does not merely follow force or precedent but seeks principled guidance.
The text signals that legitimate governance begins with self-regulation (composed senses and mind) and with deference to verified sources of dharma—elders, sages, and disciplined knowledge—before policy or judgment is enacted.
No explicit phalaśruti is stated here; instead, the meta-function is architectural: it authorises Bhīṣma as the decisive resolver of dharma-doubts and frames the forthcoming teachings as therapeutics for śoka (grief) and instruments for śānti (pacification).