Adhyaya 347
Nāga–Nāgabhāryā Saṃvāda: Varṇa-Dharma, Gṛhastha-Discipline, and Mokṣa-Self-Inquiry (Mahābhārata 12.347)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation-oriented Instruction) — Nāga–Nāgabhāryā Dialogue Unit (Chapter 347 context)
Bhīṣma narrates an exemplum in which a nāga returns home after a long period, having completed an assigned task, and is welcomed by his wife. The nāga questions whether she has maintained proper observances—particularly worship of deities and the honoring of guests—according to previously stated discipline. The nāgabhāryā replies with a structured account of duties: students serve the teacher; brāhmaṇas uphold Vedic study; attendants obey the master; kings protect the people; kṣatriya duty is the protection of beings; vaiśyas maintain sacrificial and hospitality obligations; śūdras serve the three higher varṇas. She further frames gṛhastha-dharma as universal beneficence, supported by regulated diet and orderly vow-practice, and links dharma to the governance of the senses. She introduces a mokṣa-oriented reflective inquiry—“Who am I, whose am I?”—as a continuous orientation. She asserts pativratā fidelity as a paramount duty and claims she has not deviated from righteous conduct despite separation. Finally, she reports that a brāhmaṇa has been present for seven or eight days on the Gomati riverbank, engaged in recitation, seeking the nāga’s audience; she requests that the nāga go or grant darśana to the waiting ascetic.
Chapter Arc: वैशम्पायन एक प्राचीन प्रसंग उठाते हैं—भगवान् वराह के द्वारा पितृ-पूजन की मर्यादा (विधि और सीमा) कैसे स्थापित हुई, और किसे वास्तव में ‘पूज्य’ मानकर कर्म किया जाए। → धर्म के ज्येष्ठ पुत्र नर (धर्मात्मा प्रभु) द्विजश्रेष्ठ से प्रश्न करते हैं—दैव और पितृ-यज्ञ में किसकी इज्या होती है, यह कर्म क्यों किया जाता है, और इसका फल क्या है। प्रश्न के भीतर संशय है: क्या पितर स्वतंत्र पूज्य हैं, या किसी परम तत्त्व की ही अभिव्यक्ति? → उपदेश का शिखर यह उद्घोष है कि जो देवता, पितर, गुरु, अतिथि, गौ, श्रेष्ठ ब्राह्मण, पृथ्वी और माता की मन-वचन-कर्म से पूजा करते हैं, वे वास्तव में विष्णु का ही यजन करते हैं—क्योंकि वही भगवान् सर्वसत्त्व-शरीरग, सर्वात्मा, सुख-दुःख के ईश्वर, समभाव से स्थित नारायण हैं। → वराह-प्रसंग के माध्यम से पितृकर्म की विधि (कुश बिछाना, तीन पिण्डों का संकल्प, तिल-स्नेह आदि) और उसका तात्त्विक अर्थ स्पष्ट होता है: पितृ-पूजन लोक-व्यवस्था का धर्म है, पर उसका अन्तिम आश्रय नारायण ही हैं; ब्रह्मा का प्राकट्य भी उन्हीं से माना गया है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन- मा बछ। अप ऋाल पञज्चचत्वारिशर्दाधिकत्रिशततमोब् ध्याय: भगवान् वराहके द्वारा पितरोंके पूजनकी मर्यादाका स्थापित होना वैशमग्पायन उवाच कस्यचित् त्वथ कालस्य नारद: परमेछिज: । दैवं कृत्वा यथान्यायं पित्रयं चक्रे ततः परम्,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! किसी समय ब्रह्मपुत्र नारदजीने शास्त्रीय विधिके अनुसार पहले देवकार्य (हवन-पूजन) करके फिर पितृकार्य (श्राद्ध-तर्पण) किया इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें नारययणकी महिमाविषयक तीन सौ पैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३४५ ॥। ऑपन--माज छा जि ३-यद्यपि नारदजी ब्रह्माजीके ही पुत्र हैं तथापि दक्षके शापवश उन्हें पुन: प्रजापतिसे जन्म ग्रहण करना पड़ा यह कथा हरिवंशमें आयी है। २-अन्निष्वात्त आदि पितृगण देवताओंके ही पुत्र हैं। एक समय देवता दीर्घकालतक असुरोंके साथ युद्धमें लगे रहे, इसलिये उन्हें अपने पढ़े हुए वेद भूल गये। फिर उन पुत्रोंसे ही वेदोंको पढ़कर देवताओंने उनको पितृपदपर प्रतिष्ठित किया। षट्चत्वारिशर्दाधिकत्रिशततमो< ध्याय: नारायणकी महिमासम्बन्धी उपाख्यानका उपसंहार वैशम्पायन उवाच श्र॒ुत्वैतन्नारदो वाक्यं नरनारायणेरितम् । अत्यन्तं भक्तिमान् देवे एकान्तित्वमुपेयिवान्
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– တစ်ခါတစ်ရံ၌ ပရမေဋ္ဌိန် (ဗြဟ္မာ) ၏ သား နာရဒသည်၊ သာသနာတော်အညွှန်းအတိုင်း သင့်လျော်စွာ ပထမဦးစွာ ဒေဝကိစ္စ (ဟောမ၊ ပူဇာ) ကို ဆောင်ရွက်ပြီးနောက်၊ ထို့အပြီးတွင် ပိတೃကိစ္စ (ရှရဒ္ဓ၊ တർပဏ) ကို ဆောင်ရွက်하였다။ ဤကഥာသည် ပူဇာဝတ္တရား၏ စည်းကမ်းတကျ အစီအစဉ်ကို ထင်ဟပ်စေသည်—ဒေဝတို့အပေါ် တာဝန်ကို အရင်ကာ၊ ထို့နောက် ပိတೃတို့အပေါ် တာဝန်ကို ဖြည့်ဆည်းခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 2
ततस्तं वचन प्राह ज्येष्ठो धर्मात्मज: प्रभु: । क इज्यते द्विजश्रेष्ठ दैवे पित्रये च कल्पिते,तब धर्मके ज्येष्ठ पुत्र नरने उनसे इस प्रकार पूछा--'द्विजश्रेष्ठ! तुम बुद्धिमानोंमें अग्रगण्य हो। तुम्हारे द्वारा देवकार्य और पितृकार्यके सम्पादित होनेपर उन कर्मोंस किसकी पूजा सम्पन्न होती है? यह मुझे शास्त्रके अनुसार बताओ। तुम यह कौन-सा कर्म करते हो? और इसके द्वारा किस फलको प्राप्त करना चाहते हो?
ထို့နောက် ဓမ္မ၏ အကြီးဆုံးသား၊ အရှင် ယုဓိဋ္ဌိရက သူ့အား မေးမြန်းသည်– “ဒွိဇအထက်မြတ်၊ ဒေဝကိစ္စနှင့် ပိတೃကိစ္စတို့ကို စည်းကမ်းတကျ ဆောင်ရွက်သောအခါ၊ အမှန်တကယ် ဘယ်သူ့ကို ပူဇာပြုခြင်း ဖြစ်သနည်း။ ဤအကြောင်းကို သာသနာတော်အညွှန်းအတိုင်း ငါ့အား ပြောကြားပါ။ သင် ဆောင်ရွက်သော ရိတုသည် မည်သို့နည်း၊ ထိုကိစ္စမှ မည်သည့် အကျိုးကို မျှော်လင့်သနည်း?”
Verse 3
त्वया मतिमतां श्रेष्ठ तन्मे शंस यथागमम् | किमेतत् क्रियते कर्म फलं वास्य किमिष्यते,तब धर्मके ज्येष्ठ पुत्र नरने उनसे इस प्रकार पूछा--'द्विजश्रेष्ठ! तुम बुद्धिमानोंमें अग्रगण्य हो। तुम्हारे द्वारा देवकार्य और पितृकार्यके सम्पादित होनेपर उन कर्मोंस किसकी पूजा सम्पन्न होती है? यह मुझे शास्त्रके अनुसार बताओ। तुम यह कौन-सा कर्म करते हो? और इसके द्वारा किस फलको प्राप्त करना चाहते हो?
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– “ပညာရှိတို့အနက် အထက်မြတ်သူ၊ သာသနာတော်အစဉ်အလာအတိုင်း ငါ့အား ပြောကြားပါ။ ဤဆောင်ရွက်နေသော ကိစ္စသည် မည်သည့် ရိတုနည်း၊ ထိုမှ မည်သည့် အကျိုးကို မျှော်လင့်သနည်း?”
Verse 4
नारद उवाच त्वयैतत् कथित पूर्वे दैवं कर्तव्यमित्यपि | दैवतं च परो यज्ञ: परमात्मा सनातन:,नारदजीने कहा--प्रभो! आपने ही पहले यह कहा था कि देवकर्म सबके लिये कर्तव्य है; क्योंकि देवकर्म उत्तम यज्ञ है और यज्ञ सनातन परमात्माका स्वरूप है
နာရဒက ပြော၏— «အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားသည် ယခင်ကပင် သင်ကြားခဲ့သည်မှာ၊ သာသနာတော်အမိန့်အာဏာအောက်တွင် နတ်တို့အား အပ်နှံပူဇော်သည့် သာသနာရေးကိစ္စများ (ဒေဝကರ್ಮ) သည် လူအားလုံးအတွက် မဖြစ်မနေ လိုက်နာရမည့် တာဝန်ဖြစ်သည်ဟု ဖြစ်၏။ အကြောင်းမှာ နတ်တို့ကို အကောင်းဆုံး ဂုဏ်ပြုရာမှာ ယဇ္ဈ (ယဇ္ဈကာရ) ဖြင့် ဖြစ်ပြီး၊ ယဇ္ဈ၏ အမြင့်ဆုံးအဓိပ္ပါယ်မှာ အနန္တကာလတည်တံ့သော အမြတ်ဆုံး အတ္တမ (ပရမအာတ္မာ) ကိုယ်တိုင်ပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 5
ततस्तद्धावितो नित्यं यजे वैकुण्ठमव्ययम् । तस्माच्च प्रसृत:ः पूर्व ब्रह्मा लोकपितामह:
နာရဒက ပြော၏— «ထို့နောက် ထို (သိဒ္ဓိတော်) အားဖြင့် အစဉ်မပြတ် လှုံ့ဆော်ခံရသဖြင့် မဖျက်ဆီးနိုင်သော ဝိုင်ကుంఠ (Vaikuṇṭha) ကို ငါ ပူဇော်ယဇ္ဈပြု၏။ ထိုအရှင်ထံမှပင် အစကာလ၌ လောကပိတామဟ ဘြဟ္မာ—လောကတို့၏ အဘိုးကြီး၊ အဖဘုရား—ပေါ်ထွန်းလာခဲ့၏»။
Verse 6
अतः आपके उस उपदेशसे प्रभावित होकर मैं प्रतिदिन अविनाशी भगवान् वैकुण्ठका यजन करता हूँ। उन्हींसे सर्वप्रथम लोकपितामह ब्रह्माजी प्रकट हुए हैं ।। मम वै पितरं प्रीत: परमेष्ठ्यप्पजीजनत् | अहं संकल्पजस्तस्य पुत्र: प्रथमकल्पित:
နာရဒက ပြော၏— «ထိုအရှင်အား ပျော်ရွှင်နှစ်သက်စေသဖြင့် အမြင့်ဆုံးအရှင်သည် အရင်ဆုံး ငါ့အဖ—မြင့်မြတ်သော ပရမေဋ္ဌင် ဘြဟ္မာကို ဖန်ဆင်းထုတ်ပေါ်စေ၏။ ငါသည် ဘြဟ္မာ၏ စိတ်ကူးစံကပ်မှ မွေးဖွားသော သားတော်ဖြစ်ပြီး၊ သူ၏ အစောဆုံး သားသမီးတို့အနက် တစ်ဦးအဖြစ် ခန့်အပ်ထားသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသင်ကြားချက်ကြောင့် လှုံ့ဆော်ခံရ၍ ငါသည် မဖျက်ဆီးနိုင်သော ဝိုင်ကుంఠကို နေ့စဉ် ပူဇော်၏»။
Verse 7
परमेष्ठी ब्रह्माने प्रसन्न होकर मेरे पिता प्रजापतिको उत्पन्न कियाः। मैं उनका संकल्पजनित प्रथम पुत्र हूँ ।। यजामि वै पितृन् साधो नारायणविधीौ कृते । एवं स एव भगवान् पिता माता पितामह:
နာရဒက ပြော၏— «ပရမေဋ္ဌင် အမြင့်ဆုံးအရှင်သည် ပျော်ရွှင်နှစ်သက်သောအခါ ငါ့အဖ ပရဇာပတိကို ဖန်ဆင်းထုတ်ပေါ်စေ၏။ ငါသည် သူ၏ စိတ်ကူးစံကပ်မှ မွေးဖွားသော ပထမသား ဖြစ်၏။ အို သဒ္ဓါရှိသူ၊ နာရာယဏက သတ်မှတ်ထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း အခမ်းအနား ပြုလုပ်သောအခါ ငါသည် ပိတೃများ (ဘိုးဘွားဝိညာဉ်/ဖခင်နတ်များ) ကို ပူဇော်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဘုရားသခင်တော်တည်းဟူသော အရှင်သည် အဖလည်းဖြစ်၊ အမေလည်းဖြစ်၊ အဘိုးလည်းဖြစ်—အရာအားလုံး၏ အရင်းအမြစ်နှင့် အထောက်အပံ့ ဖြစ်၏»။
Verse 8
साधो! मैं पहले नारायणकी आराधनाका कार्य पूर्ण कर लेनेपर पितरोंका पूजन करता हूँ। इस प्रकार वे भगवान् नारायण ही मेरे पिता, माता और पितामह हैं ।। इज्यते पितृयज्ञेषु तथा नित्यं जगत्पति: । श्रुतिश्चाप्पपरा देवी पुत्रानु हि पितरोडयजन्,पितृयज्ञोंमें सदा श्रीहरिकी ही आराधना की जाती है। एक दूसरी श्रुति है कि पिताओं (देवताओं) नें पुत्रों (अग्निष्वात्त- आदि) का पूजन किया
နာရဒက ပြော၏— «အို သီလရှိသူ၊ ငါသည် အရင်ဆုံး နာရာယဏကို ပူဇော်ခြင်းကို ပြီးစီးစေပြီးမှသာ ဘိုးဘွားပိတೃများကို ပူဇော်ကန်တော့၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဘုရား နာရာယဏတော်တည်းဟူသော အရှင်သည် ငါ့အတွက် အဖလည်းဖြစ်၊ အမေလည်းဖြစ်၊ အဘိုးလည်းဖြစ်၏။ အမှန်တကယ် ပိတృယဇ္ဈများတွင် လောကပတိ—လောက၏ အရှင်—ကို အစဉ်မပြတ် ပူဇော်ကြသည်။ ထို့ပြင် အခြားသော သြတ္တိ (Śruti) တစ်ရပ်တွင်လည်း ‘ပိတೃများသည် တစ်ခါတုန်းက မိမိတို့၏ သားများနှင့် ဆက်စပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း ပူဇော်ခဲ့ကြသည်’ ဟု ဆိုထား၏»။
Verse 9
वेदश्रुति: प्रणष्टा च पुनरध्यापिता सुतै: । ततस्ते मन्त्रदा: पुत्रा: पितृत्वमुपपेदिरे,देवताओंका वेदज्ञान भूल गया था; फिर उनके पुत्रोंने ही उन्हें वेदश्रुतियोंको पढ़ाया। इसीसे वे मन्त्रदाता पुत्र पितृभावको प्राप्त हुए
နာရဒက ပြောသည်– ကြားနာ၍ ဆက်လက်ပို့ဆောင်လာသော ဝေဒသဒ္ဓါ (ဝေဒသရုတိ) သည် တစ်ခါ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့ပြီး နောက်တဖန် သူတို့၏ သားများကပင် ပြန်လည် သင်ကြားပေးခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မန္တရပေးသူများဖြစ်လာသော ထိုသားများသည် အဖခန်းကိုပင် ရယူလာကြ၏။ အကြောင်းမှာ သူတို့သည် အကြီးအကဲတို့ထံသို့ ဝေဒပညာကို ပြန်လည် ထူထောင်ပေးခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 10
नूनं पुरैतद् विदितं युवयोर्भावितात्मनो: । पुत्राश्न पितरश्वैव परस्परमपूजयन्,पुत्रों और पिताओंने जो परस्पर एक-दूसरेका पूजन किया, यह बात आप दोनों शुद्धात्मा पुरुषोंको निश्चय ही पहलेसे ही ज्ञात रही होगी
နာရဒက ပြောသည်– စိတ်သန့်ရှင်း၍ ကောင်းစွာ ပြုစုပျိုးထောင်ထားသော သင်တို့နှစ်ဦးအတွက် ဤအရာသည် အရင်ကတည်းက သိပြီးသားဖြစ်မည်။ သားနှင့် အဖတို့သည် အပြန်အလှန် ဂုဏ်ပြုလေးစားကာ တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ပူဇော်ကြသည်ဟူသော အချက်ပင် ဖြစ်၏။
Verse 11
त्रीन् पिण्डान् न्यस्य वै पृथ्व्यां पूर्व दत्त्वा कुशानिति । कथं तु पिण्डसंज्ञां ते पितरो लेभिरे पुरा,देवताओंने पृथ्वीपर पहले कुश बिछाकर उनपर पितरोंके निमित्त तीन पिण्ड रखकर जो उनका पूजन किया था, इसका क्या कारण है? पूर्वकालमें पितरोंने पिण्डनाम कैसे प्राप्त किया?
နာရဒက ပြောသည်– မြေပြင်ပေါ်တွင် ကုရှမြက်ကို အရင်ခင်းပြီးနောက် အဖဘိုးများ (ပိတೃ) အတွက် ပိဏ္ဍ (piṇḍa) သုံးလုံးကို ထားကာ ပူဇော်ကြသည်။ ဤအလေ့အထ၏ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း။ ထို့ပြင် ရှေးကာလ၌ ပိတೃတို့သည် ‘ပိဏ္ဍ’ ဟူသော အမည်ကို မည်သို့ ရရှိခဲ့သနည်း။
Verse 12
नरनारायणावूचत॒ु: इमां हि धरणी पूर्व नष्टां सागरमेखलाम् । गोविन्द उज्जहाराशु वाराहं रूपमास्थित:,नर-नारायण बोले--मुने! यह समुद्रसे घिरी हुई पृथ्वी पहले एकार्णवके जलनमें डूबकर अदृश्य हो गयी थी। उस समय भगवान् गोविन्दने वराहरूप धारण करके शीघ्रतापूर्वक इसका उद्धार किया था
နရနှင့် နာရာယဏက ပြောကြသည်– အို မုနိ၊ သမုဒ္ဒရာဖြင့် ဝိုင်းရံထားသော ဤမြေကြီးသည် ရှေးကာလ၌ တစ်ခုတည်းသော မဟာရေလွှမ်းမိုးမှု၏ ရေထဲ၌ နစ်မြုပ်ကာ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သည်။ ထိုအခါ ဂోవိန္ဒသည် ဝရာဟ (တောဝက်) ရုပ်ကို ခံယူ၍ လျင်မြန်စွာ မြေကြီးကို မြှောက်တင်ကာ ပြန်လည် ထူထောင်ပေးခဲ့သည်။
Verse 13
स्थापयित्वा तु धरणीं स्वे स्थाने पुरुषोत्तम: । जलकर्दमलिप्ताड़ो लोककार्यार्थमुद्यत:,वे पुरुषोत्तम पृथ्वीको अपने स्थानपर स्थापित करके जल और कीचड़से लिपटे अंगोंसे ही लोकहितका कार्य करनेके लिये उद्यत हुए
နာရဒက ပြောသည်– မြေကြီးကို မိမိ၏နေရာ၌ ပြန်လည် တည်စေပြီးနောက် အမြင့်မြတ်ဆုံး ပုရုရှ (ပုရုရှောတ္တမ) သည် ရေနှင့် ရွံ့ကပ်နေသည့် ကိုယ်အင်္ဂါများဖြင့်ပင် လောကအကျိုးအတွက် လုပ်ငန်းကို ချက်ချင်း ဆောင်ရွက်ရန် တက်ကြွစွာ ပြင်ဆင်လေ၏။
Verse 14
प्राप्ते चाह्निककाले तु मध्यदेशगते रवौ । दंष्टाविलग्नांस्त्रीनू पिण्डान् विधाय सहसा प्रभु:,जब सूर्य दिनके मध्य भागमें आ पहुँचे और तत्कालोचित्त नित्यकर्मका समय उपस्थित हुआ, तब भगवानने अपनी दाढ़ोंमें लगी हुई मिट्टीके सहसा तीन पिण्ड बनाये। नारद! फिर पृथ्वीपर कुश बिछाकर उन्होंने उन कुशोंपर ही वे पिण्ड रख दिये। इसके बाद अपने ही उद्देश्यसे उन पिण्डोंपर विधिपूर्वक पितृपूजनका कार्य सम्पन्न किया
နာရဒက ပြောသည်– နေ့လယ်အချိန် နေ့စဉ်ကိစ္စ (အာဟ္နိက) ဆောင်ရွက်ရမည့် အချိန်ရောက်လာ၍ နေမင်းသည် ကောင်းကင်အလယ်ပိုင်း၌ တည်နေစဉ်၊ အရှင်သည် မိမိ၏ ဆင်စွယ်တွင် ကပ်နေသော မြေမှုန့်မှ ပိဏ္ဍ (piṇḍa) သုံးလုံးကို ချက်ချင်း ဖန်တီးတော်မူ၏။ ထို့နောက် မြေပြင်ပေါ်တွင် ကုရှမြက် (kuśa) ကို ခင်း၍ ထိုပိဏ္ဍတို့ကို ထိုကုရှပေါ်တွင် တင်ထားတော်မူပြီး၊ မိမိ၏ ရည်ရွယ်ချက်အတွက် ပိတೃ (Pitṛ) များကို ဂုဏ်ပြုသော ပိတೃပူဇာကို စည်းကမ်းတကျ ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်တော်မူ၏။
Verse 15
स्थापयामास वै पृथ्व्यां कुशानास्तीर्य नारद । स तेष्वात्मानमुद्दिश्य पित्रयं चक्रे यथाविधि,जब सूर्य दिनके मध्य भागमें आ पहुँचे और तत्कालोचित्त नित्यकर्मका समय उपस्थित हुआ, तब भगवानने अपनी दाढ़ोंमें लगी हुई मिट्टीके सहसा तीन पिण्ड बनाये। नारद! फिर पृथ्वीपर कुश बिछाकर उन्होंने उन कुशोंपर ही वे पिण्ड रख दिये। इसके बाद अपने ही उद्देश्यसे उन पिण्डोंपर विधिपूर्वक पितृपूजनका कार्य सम्पन्न किया
နာရဒက ပြောသည်– အို နာရဒ၊ သူသည် မြေပြင်ပေါ်တွင် ကုရှမြက် (kuśa) ကို ခင်း၍ ထိုနေရာ၌ တည်စေ၏။ ထို့နောက် မိမိကိုယ်တိုင်အား ရည်ညွှန်း၍ ထိုကုရှပေါ်တွင် ပိတೃ (Pitṛ) ဆိုင်ရာ အနုသဘောပူဇာကို သတ်မှတ်ထားသည့် နည်းလမ်းအတိုင်း ဆောင်ရွက်လေ၏။
Verse 16
संकल्पयित्वा त्रीन् पिण्डान् स्वेनैव विधिना प्रभु: । आत्मगात्रोष्मसम्भूतै: स्नेहगर्भस्तिलैरपि,अपने ही विधानसे प्रभुने वे तीनों पिण्ड संकल्पित किये। फिर अपने शरीरकी ही गर्मीसे उत्पन्न हुए स्नेहयुक्त तिलों द्वारा अपसव्यभावसे उन पिण्डोंका प्रोक्षण किया। तदनन्तर देवेश्वर श्रीहरिने स्वयं ही पूर्वाभिमुख हो प्रार्थना की और धर्म-मर्यादाकी स्थापनाके लिये यह बात कही
နာရဒက ပြောသည်– အရှင်သည် အရင်ဆုံး သုံးပိဏ္ဍကို စိတ်ကူးသတ်မှတ်၍ မိမိ၏ စည်းကမ်းအတိုင်း ဖန်တီးတော်မူ၏။ ထို့နောက် မိမိခန္ဓာ၏ အပူမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆီပြည့်နှမ်းစေ့ (tila) များကို အသုံးပြု၍ အပသဗျ (apasavya) အနေနှင့်—ပြန်လှည့်သည့် အစဉ်—ဖြင့် ထိုအလှူအတန်းများကို ပက်ဖျန်းသန့်စင်တော်မူ၏။ ထို့နောက် တိရစ္ဆာန်တို့၏ အရှင်၊ သရီဟရီသည် အရှေ့ဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ ဆုတောင်း၍ ဓမ္မ၏ နယ်နိမိတ်ကို တည်ထောင်ရန် ဤစကားများကို မိမိတိုင် ပြောကြားတော်မူ၏။
Verse 17
प्रोक्ष्यापसव्यं देवेश: प्राडुमुख: कृतवान् स्वयम् । मर्यादास्थापनार्थ च ततो वचनमुक्तवान्,अपने ही विधानसे प्रभुने वे तीनों पिण्ड संकल्पित किये। फिर अपने शरीरकी ही गर्मीसे उत्पन्न हुए स्नेहयुक्त तिलों द्वारा अपसव्यभावसे उन पिण्डोंका प्रोक्षण किया। तदनन्तर देवेश्वर श्रीहरिने स्वयं ही पूर्वाभिमुख हो प्रार्थना की और धर्म-मर्यादाकी स्थापनाके लिये यह बात कही
အပသဗျ (apasavya) နည်းဖြင့် ပက်ဖျန်းပြီးနောက်၊ ဒေဝတို့၏ အရှင်သည် မိမိတိုင် အရှေ့ဘက်သို့ မျက်နှာမူလေ၏။ ထို့နောက် ဓမ္မ၏ သင့်လျော်သော နယ်နိမိတ်နှင့် လူမှု-ဘာသာရေး စည်းကမ်းကို တည်ထောင်ရန် အောက်ပါစကားကို ပြောကြားတော်မူ၏။
Verse 18
वृषाकपिरुवाच अहं हि पितर: स्रष्टमुद्यतो लोककृत् स्वयम् | यस्य चिन्तयतः सद्यः पितृकार्यविधीन् परान्,भगवान् वराहने कहा--मैं ही सम्पूर्ण लोकोंका स्रष्टा हूँ। मैं स्वयं ही जब पितरोंकी सृष्टिके लिये उद्यत हो पितृकार्यसम्बन्धी दूसरी विधियोंका चिन्तन करने लगा, उसी क्षण मेरी दो दाढ़ोंसे ये तीन पिण्ड दक्षिण दिशाकी ओर पृथ्वीपर गिर पड़े; अतः ये पिण्ड पितृस्वरूप ही हैं
ဝೃષာကပိက ပြောသည်– “ငါသည် လောကအားလုံး၏ ဖန်ဆင်းရှင်ဖြစ်၏။ ငါကိုယ်တိုင်ပင် ပိတೃ (Pitṛ) များကို ဖန်တီးရန် ထွက်ခွာခဲ့၏။ အဘိုးဘွားပူဇာနှင့် ဆက်စပ်သော ထပ်ဆင့် အခမ်းအနားနည်းလမ်းများကို ငါ စဉ်းစားမိသည့် အခိုက်အတန့်တည်းမှာပင်၊ ငါ၏ ဆင်စွယ်နှစ်ချောင်းမှ ပိဏ္ဍ (piṇḍa) သုံးလုံးသည် တောင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူကာ မြေပြင်ပေါ်သို့ ကျသွားခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ဤပိဏ္ဍတို့သည် ပိတೃတို့၏ သဘာဝကိုယ်တိုင် ဖြစ်ကြ၏။”
Verse 19
देष्टाभ्यां प्रविनिर्धूता ममैते दक्षिणां दिशम् । अश्रिता धरणीं पिण्डास्तस्मात् पितर एव ते,भगवान् वराहने कहा--मैं ही सम्पूर्ण लोकोंका स्रष्टा हूँ। मैं स्वयं ही जब पितरोंकी सृष्टिके लिये उद्यत हो पितृकार्यसम्बन्धी दूसरी विधियोंका चिन्तन करने लगा, उसी क्षण मेरी दो दाढ़ोंसे ये तीन पिण्ड दक्षिण दिशाकी ओर पृथ्वीपर गिर पड़े; अतः ये पिण्ड पितृस्वरूप ही हैं
နာရဒက ပြောသည်– «ငါ၏ ဆင်စွယ်နှစ်ချောင်းမှ လှုပ်ခါ၍ ပြုတ်ကျလာသော ဤပိဏ္ဍများသည် တောင်ဘက်သို့ ကျသွားကာ မြေပြင်ပေါ်တွင် တည်ငြိမ်လေ၏။ ထို့ကြောင့် ဤတို့သည် အမှန်တကယ် ပိတೃ (ဘိုးဘွားဝိညာဉ်) တို့၏ သဘောသဘာဝပင် ဖြစ်ကြသည်»။
Verse 20
त्रयो मूर्तिविहीना वै पिण्डमूर्तिधरास्त्विमे । भवन्तु पितरो लोके मया सृष्टा: सनातना:,तीन पितर मूर्तिहीन या अमूर्त होते हैं, जो पिण्डरूप मूर्ति धारण करके प्रकट हुए हैं, लोकमें मेरे द्वारा उत्पन्न किये गये ये सनातन पितर हों
နာရဒက ပြောသည်– «ဤသုံးပါးသည် အမှန်အားဖြင့် ကိုယ်ထည်ရုပ်သဏ္ဌာန်မရှိသူများပင် ဖြစ်သော်လည်း ပိဏ္ဍ (အလှူအတော်) ၏ ထိတွေ့ရသော ရုပ်ပုံကို ခံယူကာ ပေါ်ထွန်းလာကြ၏။ ငါ၏ ဖန်ဆင်းမှုကြောင့် ပေါ်ပေါက်လာသော အနန္တ ပိတೃများဟု လောက၌ သိမှတ်ကြစေ»။
Verse 21
पिता पितामहश्नैव तथैव प्रपितामह: । अहमेवात्र विज्ञेयस्त्रिषु पिण्डेषु संस्थित:,पिता, पितामह और प्रपितामह--इनके रूपमें मुझे ही इन तीन पिण्डोंमें स्थित जानना चाहिये
နာရဒက ပြောသည်– «အဖေဖြစ်စေ၊ အဘိုးဖြစ်စေ၊ အဘိုးကြီးဖြစ်စေ—ဤနေရာ၌ ပိဏ္ဍသုံးလုံးအတွင်း တည်ရှိနေသူဟူသည် ငါတစ်ဦးတည်းဟု သိမှတ်ရမည်»။
Verse 22
नास्ति मत्तोडधिक: ककश्षित् को वान्यो<र्च्यो मया स्वयम् । को वा मम पिता लोके अहमेव पितामह:,मुझसे श्रेष्ठ कोई नहीं है; फिर दूसरा कौन है जिसका स्वयं मैं पूजन करूँ? संसारमें मेरा पिता कौन है? सबका दादा-बाबा तो मैं ही हूँ
နာရဒက ပြောသည်– «ငါထက် မြင့်မြတ်သူ မရှိ။ ထို့ကြောင့် ငါကိုယ်တိုင် ဘယ်သူကို ပူဇော်ရမည်နည်း။ ဤလောက၌ ငါ၏အဖေဟူ၍ ဘယ်သူရှိမည်နည်း။ ငါတစ်ဦးတည်းပင် အဘိုးကြီး (မဟာဘိုး) ဖြစ်သည်»။
Verse 23
पितामहपिता चैव अहमेवात्र कारणम् | इत्येतदुक्त्वा वचनं देवदेवो वृषाकपि:,पितामहका पिता-परदादा भी मैं ही हूँ। मैं ही इस जगत्का कारण हूँ। विप्रवर! ऐसी बात कहकर देवाधिदेव भगवान् वराहने वराहपर्वतपर विस्तारपूर्वक पिण्डदान दे पितरोंके रूपमें अपने आपका ही पूजन करके वहीं अन्तर्धान हो गये
နာရဒက ပြောသည်– «ဗြဟ္မာ (ပိတామဟ) ၏အဖေသည် ငါပင် ဖြစ်၍ ဤလောက၏ အကြောင်းရင်းလည်း ငါတစ်ဦးတည်းပင် ဖြစ်သည်»။ ထိုစကားကို ဆိုပြီးနောက် နတ်တို့၏နတ် ဝೃṣākapi (ဗိဿနိုး) သည် ဝရာဟတောင်ပေါ်၌ ပိဏ္ဍဒါန (ပိတೃပူဇာအလှူ) ကို အသေးစိတ် ဆောင်ရွက်하였다။ ပိတೃတို့၏ ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို ခံယူကာ မိမိကိုယ်ကိုသာ ပူဇော်ပြီး ထိုနေရာ၌ပင် ပျောက်ကွယ်သွားလေ၏။
Verse 24
वराहपर्वते विप्र दत्त्वा पिण्डान् सविस्तरान् । आत्मानं पूजयित्वैव तत्रैवादर्शनं गत:,पितामहका पिता-परदादा भी मैं ही हूँ। मैं ही इस जगत्का कारण हूँ। विप्रवर! ऐसी बात कहकर देवाधिदेव भगवान् वराहने वराहपर्वतपर विस्तारपूर्वक पिण्डदान दे पितरोंके रूपमें अपने आपका ही पूजन करके वहीं अन्तर्धान हो गये
နာရဒ မဟာရသီက ဆိုသည်– «အို ဗြာဟ္မဏာ၊ ဝရာဟာတောင်ပေါ်၌ သူသည် ပိဏ္ဍ (piṇḍa) အဘိုးအဘွားပူဇော်ပွဲကို စည်းကမ်းပြည့်စုံစွာ ဆောင်ရွက်၍ ပူဇော်တော်မူ၏။ ထို့နောက် ပိတೃတို့၏ ရုပ်သဏ္ဍာန်အဖြစ် မိမိအတ္တကိုပင် ပူဇော်ကာ ထိုနေရာ၌ပင် အန္တရာယ်မရှိ အလင်းပျောက်ကွယ်သွားတော်မူ၏»။
Verse 25
एषा तस्य स्थितिर्विप्र पितर: पिण्डसंज्ञिता: । लभन्ते सततं पूजां वृषाकपिवचो यथा,ब्रह्मन! यह भगवान्की ही नियत की हुई मर्यादा है। इस प्रकार पितरोंको पिण्डसंज्ञा प्राप्त हुई है। भगवान् वराहके कथनानुसार वे पितर सदा सबके द्वारा पूजा प्राप्त करते हैं
နာရဒက ဆိုသည်– «အို ဗြာဟ္မဏာ၊ ဤသည်မှာ သူတော်မူက သတ်မှတ်ထားသော စည်းကမ်းတရားပင် ဖြစ်၏။ ပိတೃတို့ကို ‘ပိဏ္ဍ’ (piṇḍa) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုသတ်မှတ်ထားပြီး၊ ဝೃṣākapi ၏ မိန့်တော်အတိုင်း သူတို့သည် အစဉ်မပြတ် ပူဇော်ခံရကြ၏»။
Verse 26
ये यजन्ति पितृन् देवान् गुरूंश्वैवातिथींस्तथा । गाश्चैव द्विजमुख्यांश्ष पृथिवीं मातरं यथा,जो देवता, पितर, गुरु, अतिथि, गौ, श्रेष्ठ ब्राह्मण, पृथ्वी और माताकी मन, वाणी एवं क्रियाद्वारा पूजा करते हैं, वे वास्तवमें भगवान् विष्णुकी ही आराधना करते हैं; क्योंकि भगवान् विष्णु समस्त प्राणियोंके शरीरमें अन्तरात्मारूपसे विराजमान हैं
နာရဒက ဆိုသည်– ဘုရားများနှင့် ပိတೃတို့ကို ရိုသေစွာ ပူဇော်သူ၊ ဆရာနှင့် ဧည့်သည်ကိုလည်း ဂုဏ်ပြုသူ၊ ထို့ပြင် နွားကိုကာကွယ်ကာ ရိုသေသူ၊ ဒွိဇတို့အထဲမှ အမြတ်ဆုံး ဗြာဟ္မဏာတို့ကို ဂုဏ်ပြုသူ၊ မြေကြီးကို မိခင်ကဲ့သို့ ရိုသေသူ—ထိုသူတို့သည် အမှန်တကယ် ဗိṣ္ဏုကိုသာ ပူဇော်နေကြသည်။ အကြောင်းမူကား ဗိṣ္ဏုသည် သတ္တဝါအားလုံး၏ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း၌ အတွင်းအတ္တအဖြစ် တည်ရှိတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 27
कर्मणा मनसा वाचा विष्णुमेव यजन्ति ते । अन्तर्गत: स भगवान् सर्वसत्त्वशरीरग:,जो देवता, पितर, गुरु, अतिथि, गौ, श्रेष्ठ ब्राह्मण, पृथ्वी और माताकी मन, वाणी एवं क्रियाद्वारा पूजा करते हैं, वे वास्तवमें भगवान् विष्णुकी ही आराधना करते हैं; क्योंकि भगवान् विष्णु समस्त प्राणियोंके शरीरमें अन्तरात्मारूपसे विराजमान हैं
နာရဒက ဆိုသည်– လုပ်ရပ်၊ စိတ်နှင့် စကားဖြင့် ပူဇော်သူတို့သည် အမှန်တကယ် ဗိṣ္ဏုကိုသာ ပူဇော်နေကြသည်။ အကြောင်းမူကား ထိုဘုရားသခင်သည် အတွင်း၌ တည်ရှိကာ သတ္တဝါအားလုံး၏ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်း အတွင်းအတ္တအဖြစ် ရှိနေတော်မူ၏။
Verse 28
सम: सर्वेषु भूतेषु ईश्वर: सुखदुःखयो: । महान् महात्मा सर्वात्मा नारायण इति श्रुति:,सुख और दु:खके स्वामी श्रीहरि समस्त प्राणियोंमें समभावसे स्थित हैं। श्रीनारायण महान् महात्मा एवं सर्वात्मा हैं; ऐसा श्रुतिमें कहा गया है
နာရဒက ကြေညာသည်– သုခနှင့် ဒုက္ခတို့၏ အရှင်ဖြစ်သော ဘုရားသခင်သည် သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် တန်းတူညီမျှစွာ တည်ရှိတော်မူ၏။ ရှရုတိ (śruti) သည် ထိုဘုရားကို နာရာယဏ (Nārāyaṇa) ဟူ၍ အတည်ပြုကာ၊ မဟာသူ၊ မဟာအတ္တရှိသူ၊ အားလုံး၏ အတ္တဖြစ်သူဟု ဆိုထားသည်။
Verse 345
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये पज्चचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो<5 ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မပိုင်း၌—နာရာယဏီယ၌၊ အခန်း ၃၄၇ (သုံးရာလေးဆယ်ခုနစ်) ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
The chapter tests continuity of dharma during separation: whether household obligations (worship, hospitality, disciplined conduct) and marital fidelity remain stable despite the husband’s absence.
Dharma is presented as both social order (role duties and universal beneficence) and inner discipline (regulated living and sense-governance), culminating in self-inquiry (“Who am I?”) aligned with mokṣa orientation.
No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the meta-function is exemplum-based—using a domestic dialogue to encode normative instruction and to transition toward an encounter with a waiting brāhmaṇa seeker.