Adhyaya 314
Adhyāya 314 — हिमवदाश्रमः, शक्तिक्षेपकथा, तथा स्वाध्यायविधिः (Himalayan Hermitage, the Myth of the Thrown Spear, and Rules of Vedic Study)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Mokṣadharma-parvan) — Pedagogy of Self-Knowledge and Transmission of Veda
Bhīṣma continues a didactic narrative that opens with a self-possessed figure departing silently northward toward the wintry mountain, while Nārada simultaneously journeys to Himavat—portrayed as a sacralized landscape resonant with celestial music, apsarās, kiṃnaras, and auspicious birdlife. The chapter then embeds a mythic episode: Skanda (Kumāra) casts a śakti (spear) to the earth, challenging any superior power to lift or even shake it; the worlds are distressed, and Viṣṇu demonstrates strength by shaking the blazing weapon, causing the earth to tremble, yet it remains unlifted—thereby underscoring Skanda’s exceptional potency. Prahlāda attempts to lift it, fails, and falls senseless, after which the narrative shifts to another Himalayan locus where Mahādeva performs severe austerity; the region is guarded by Pāvaka (fire) in an enclosure called Ādityabandhana, inaccessible to hostile beings. The focus then moves to Vyāsa teaching the Vedas in seclusion to his principal disciples (Sumantu, Vaiśaṃpāyana, Jaimini, Paila) and receiving Śuka, who reports his dialogue with King Janaka. After the disciples request a boon concerning the establishment and dissemination of the Vedas, Vyāsa responds with a normative code: sacred knowledge is to be given to a devoted, disciplined, and examined student; instruction must not be granted to the untested, unvowed, or ethically unreliable. The chapter closes by framing Vedic study as a major duty instituted for divine praise and social welfare, warning against disparaging a learned brāhmaṇa and against unethical questioning or teaching, and urging responsible service to students as part of svādhyāya procedure.
Chapter Arc: राजा जनक, मोक्षधर्म के सूक्ष्म पथ पर, याज्ञवल्क्य से पूछते हैं—सत्त्व, रज, तम से युक्त मनुष्यों की गति क्या है और कौन-सा मार्ग अविनाशी पद तक ले जाता है? → याज्ञवल्क्य अव्यक्त-स्वरूप भगवान् के अनेक रूपों में प्राकट्य का संकेत देकर गुणों की त्रिविध सत्ता को जगत-चक्र का आधार बताते हैं; फिर जनक का प्रश्न और तीखा होता है—देह छूटते समय जीव की उत्क्रान्ति किस प्रकार होती है, और कर्म-गुण के अनुसार कौन-सा लोक प्राप्त होता है? → गुण-प्रधानता का निर्णायक विधान उद्घाटित होता है—सात्त्विक का ‘उत्तम स्थान’, राजस का ‘मध्यम’ और तामस का ‘अधोगति’; साथ ही पुण्य-पाप के संयोग-वियोग से मनुष्य-योनि, ऊर्ध्व-लोक, अधः-गति तथा ‘पुण्यपापवियुक्त’ महात्माओं के शाश्वत, अव्यय, अक्षय, अमृत पद का प्रतिपादन। → प्रकृति को अचेतन मानकर भी यह स्पष्ट किया जाता है कि परम-तत्त्व के अधिष्ठान से वही सृष्टि-स्थिति-प्रलय करती है; प्रकृति अपने प्रभाव से जीव को असंख्य रूपों में प्रकट करती है, और गुणों के द्वन्द्व-संनिपात का यथार्थ वर्णन सुनाकर याज्ञवल्क्य जनक के प्रश्नों को क्रमबद्ध उत्तर में बाँध देते हैं।
Shlokas
Verse 1
अपन काता बछ। 2 चतुर्दशाधिकत्रिशततमो< ध्याय: सात्त्विक, राजस और तामस प्रकृतिके मनुष्योंकी गतिका वर्णन तथा राजा जनकके प्रश्न याज़्वल्क्य उवाच एते प्रधानस्य गुणास्त्रय: पुरुषसत्तम । कृत्स्नस्य चैव जगतस्तिष्ठन्त्यनपगा: सदा,याज्ञवल्क्यजी कहते हैं--पुरुषप्रवर! सत्त्व, रज और तम--ये तीन प्रकृतिके गुण हैं, जो सम्पूर्ण जगतमें सदा विद्यमान रहते हैं। कभी उससे अलग नहीं होते हैं
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်ကြားသည်—“လူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ၊ ပရကృతိ၏ မူလအခြေ (ပဓာန) တွင်ရှိသော ဂုဏ်သုံးပါး—သတ္တဝ၊ ရဇ၊ တမ—တို့သည် အမြဲတမ်းတည်ရှိကြ၏။ စကြဝဠာတစ်လျှောက်လုံးကို လွှမ်းမိုးနေပြီး မည်သည့်အခါမျှ မခွာမသွားကြ” ဟု။
Verse 2
अव्यक्तरूपो भगवान् शतथा च सहस्रधा । शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်ကြားသည်—“ဘုရားသခင် (ဘဂဝန်) သည် မမြင်နိုင်သော အဝျက်တရားအဖြစ်ရှိသော်လည်း၊ အမျိုးမျိုးသော ပုံသဏ္ဌာန်များဖြင့် ပေါ်ထွန်းတော်မူ၏—ရာပေါင်းများစွာ၊ ထောင်ပေါင်းများစွာ၊ ထို့ပြင် ရာထောင်ပေါင်းများစွာတိုင်အောင်ပင်” ဟု။
Verse 3
सात््विकस्योत्तमं स्थानं राजसस्येह मध्यमम्
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်ကြားသည်—“သတ္တဝဂုဏ်၌ တည်မြဲသူအတွက် အမြင့်ဆုံးသော အနေအထားကို ရောက်၏။ ရဇဂုဏ်က လွှမ်းမိုးသူအတွက်မူ ဤလောက၌ ရလဒ်သည် အလယ်အလတ် အဆင့်သာ ဖြစ်၏” ဟု။
Verse 4
केवलेनेह पुण्येन गतिमूर्ध्वामवाप्रुयात्
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်ကြားသည်—“ဤလောက၌ ကုသိုလ်ပုဏ္ဏာတရားသာဖြင့်ပင် အထက်သို့ တက်လှမ်းသော လမ်းကြောင်းကို ရနိုင်သည်—အမြင့်သော အရှိန်အဟုန်ရှိသည့် အနေအထားများသို့ တက်ရောက်နိုင်သည်” ဟု။
Verse 5
दन्द्धमेषां त्रयाणां तु संनिपातं च तत्त्वतः
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်– «ဤသုံးပါး၏ ခိုင်မာတိကျသော ပေါင်းဆုံမှုကို သစ္စာအတိုင်း ငါရှင်းပြမည်»။
Verse 6
सत्त्वस्य तु रजो दृष्ट रजसश्न तमस्तथा,सत्त्गगुणके साथ रजोगुण, रजोगुणके साथ तमोगुण, तमोगुणके साथ सत्त्वगुण तथा सत्त्गगुणके साथ अव्यक्त (जीवात्मा)-का सम्मिश्रण देखा जाता है (यह दो तत्त्वोंका संयोग या मेल ही द्वन्द्द है)। जीवात्मा जब सत्त्वगुणसे संयुक्त होता है, तब देवलोकको प्राप्त होता है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်– သတ္တဝ (sattva) နှင့် ရဇ (rajas) ရောနှောနေသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ရဇနှင့် တမ (tamas) ရောနှောနေသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် သတ္တဝနှင့် တမ ရောနှောနေသည်ကိုလည်းကောင်း မြင်ရသည်။ သတ္တဝနှင့်အတူ အဗျက္တ (avyakta) ဟူသော မမြင်နိုင်သည့် သဘောတရား—ဤနေရာတွင် ဇီဝအတ္မာဟု ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည့် သေးသိမ်သော မူလသဘော—၏ ဆက်စပ်မှုလည်း ရှိသည်။ သဘောတရားနှစ်ခု၏ အပြန်အလှန်ပေါင်းဆုံမှုကို «ဒွန္ဒွ» (dvandva) ဟု ခေါ်သည်။ ဇီဝအတ္မာသည် သတ္တဝနှင့် ပေါင်းစည်းလာသောအခါ နတ်လောကသို့ ရောက်သည်။
Verse 7
तमसशक्ष् तथा सत्त्वं सत्त्वस्याव्यक्तमेव च | अव्यक्त: सत्त्वसंयुक्तो देवलोकमवाप्नुयात्,सत्त्गगुणके साथ रजोगुण, रजोगुणके साथ तमोगुण, तमोगुणके साथ सत्त्वगुण तथा सत्त्गगुणके साथ अव्यक्त (जीवात्मा)-का सम्मिश्रण देखा जाता है (यह दो तत्त्वोंका संयोग या मेल ही द्वन्द्द है)। जीवात्मा जब सत्त्वगुणसे संयुक्त होता है, तब देवलोकको प्राप्त होता है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်– ဂုဏ်သုံးပါး၏ အပြန်အလှန်လှုပ်ရှားမှုအတွင်း တမနှင့် ရဇ၊ ရဇနှင့် တမ၊ တမနှင့် သတ္တဝ၊ ထို့ပြင် သတ္တဝနှင့် အဗျက္တ (Avyakta) —ဇီဝအတ္မာ၏ သေးသိမ်သော မမြင်နိုင်သည့် မူလသဘော—တို့၏ ပေါင်းစည်းမှုကို တွေ့ရသည်။ သဘောတရားနှစ်ခု၏ အပြန်အလှန်ပေါင်းဆုံမှုကို «ဒွန္ဒွ» (dvandva) ဟု ခေါ်သည်။ ဇီဝအတ္မာသည် သတ္တဝနှင့် ပေါင်းစည်းလာသောအခါ နတ်လောကသို့ ရောက်သည်။
Verse 8
रज:सत्त्वसमायुक्तो मानुषेषु प्रपद्यते रजस्तमोभ्यां संयुक्तस्तिर्यग्योनिषु जायते,रजोगुण और सत्त्वगुणसे संयुक्ति होनेपर वह मनुष्य-लोकमें जाता है तथा रजोगुण और तमोगुणसे संयुक्त होनेपर वह पशु-पक्षी आदिकी योनियोंमें जन्म ग्रहण करता है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ရှင်းပြသည်– ဂုဏ်သုံးပါး၏ အလွန်အကျွံအာဏာအပေါ် မူတည်၍ နောက်ဘဝအရုပ်ခန္ဓာ ရရှိသည်။ ရဇသည် သတ္တဝနှင့် ပေါင်းစည်းလျှင် လူ့လောက၌ မွေးဖွားရပြီး၊ ရဇသည် တမနှင့် ပေါင်းစည်းလျှင် တိရစ္ဆာန်နှင့် ငှက်တို့၏ ယောနိများ၌ မွေးဖွားရသည်။
Verse 9
राजसैस्तामसै: सत्त्वैर्युक्तो मानुषमाप्तुयात् । पुण्यपापवियुक्तानां स्थानमाहुर्महात्मनाम् । शाश्व॒तं चाव्ययं चैवमक्षयं चामृतं च तत्,राजस, तामस और सात्विक तीनों भावोंसे युक्त होनेपर जीवको मनुष्ययोनिकी प्राप्ति होती है। जो पुण्य और पाप दोनोंसे रहित हैं, उन महात्मा पुरुषोंके लिये सनातन, अविकारी, अक्षय और अमृतपदकी प्राप्ति बतायी गयी है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်– ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါသည် ရဇ၊ တမ၊ သတ္တဝ ဟူသော သဘောထားသုံးပါးနှင့် ပေါင်းစည်းလျှင် လူ့ဘဝကို ရရှိသည်။ သို့သော် ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ် နှစ်ပါးလုံးမှ လွတ်ကင်းသော မဟာအတ္မာတို့အတွက် ပညာရှိတို့က ထာဝရ၊ မပြောင်းလဲ၊ မပျက်စီး၊ မသေမရှင်သော အခြေအနေကို ကြေညာထားသည်။
Verse 10
ज्ञानिनां सम्भवं श्रेष्ठ स्थानमव्रणमच्युतम् । अतीन्द्रियमबीजं च जन्ममृत्युतमोनुदम्,जहाँ किसी प्रकारका कष्ट नहीं है, जहाँसे कभी पतन नहीं होता है, जो इन्द्रियातीत है, जहाँ बन्धनमें डालनेवाला कोई कारण नहीं है तथा जो जन्म, मृत्यु और अज्ञानका विनाश करनेवाला है, वह श्रेष्ठ स्थान (परमपद) ज्ञानियोंको ही प्राप्त हो सकता है
ယာဇ္ဉဝလ္ကယက ပြောသည်– ပညာရှိတို့ ရောက်နိုင်သော အမြင့်ဆုံးပန်းတိုင်မှာ ထိုအမြတ်ဆုံးအခြေအနေဖြစ်၏။ ထိုအခြေအနေသည် အနာမရှိ၊ မပျက်ယွင်း၊ မကျဆင်း၊ အာရုံတို့မလှမ်းမီသော အာရုံလွန်တည်ရာဖြစ်ပြီး၊ ထပ်မံချည်နှောင်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်သော “မျိုးစေ့” မရှိ။ ၎င်းသည် အဝိဇ္ဇာ၏ အမှောင်ကို ဖယ်ရှားကာ မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်း၏ လှည့်ပတ်မှုကို အဆုံးသတ်စေသည်။
Verse 11
अव्यक्तस्थं परं यत् तत् पृष्टस्ते5हं नराधिप । स एष प्रकृतिस्थो हि तत्स्थ इत्यभिधीयते,नरेश्वर! तुमने जो अव्यक्त प्रकृतिमें स्थित परमतत्त्वके विषयमें मुझसे प्रश्न किया था, उसके उत्तरमें यह निवेदन है कि यह परमतत्त्व प्राकृत शरीरमें स्थित होनेसे ही प्रकृतिस्थ कहलाता है
ယာဇ္ဉဝလ္ကယက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ သင်က မဖော်ပြနိုင်သော (အဗျက္တ) အတွင်း၌ တည်နေသော အမြင့်ဆုံးအမှန်တရားအကြောင်း မေးမြန်းခဲ့သည်။ ထိုမေးခွန်းအတွက် ငါဆိုသည်မှာ– ထိုအမြင့်ဆုံးအရာတည်းဟူသော သဘောတရားကို ‘ပရကృతိ၌ တည်သည်’ ဟု ခေါ်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ ၎င်းသည် ပရကృతိအတွင်း၌ ရှိနေ၍ ထိုနေရာ၌ပင် တည်နေသောကြောင့် ဖြစ်၏။»
Verse 12
अचेतना चैव मता प्रकृतिश्वापि पार्थिव | एतेनाधिछिता चैव सृजते संहरत्यपि,पृथ्वीनाथ! प्रकृति अचेतन मानी गयी है। इस परमतत्त्वद्वारा अधिष्ठित होकर ही वह सृष्टि एवं संहार करती है
ယာဇ္ဉဝလ္ကယက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ပရကృతိ (ရုပ်ဝတ္ထုသဘာဝ) ကို အာရုံမရှိသော အစိတ်အပိုင်းဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ သို့သော် ထိုအမြင့်ဆုံးသဘောတရားက အုပ်စိုးကာ အင်အားပေးသည့်အခါ၌ပင် ၎င်းသည် ဖန်ဆင်းခြင်းကို ဖြစ်စေပြီး ပျက်သိမ်းခြင်း၌လည်း ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် လောက၏ လှုပ်ရှားမှုသည် မတော်တဆမဟုတ်—အင်အားမဲ့သဘာဝသည် အမြင့်ဆုံးအမှန်တရား၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင်သာ လုပ်ဆောင်သည်။»
Verse 13
जनक उवाच अनादिनिधनावेतावुभावेव महामते । अमूर्तिमन्तावचलावप्रकम्प्यगुणागुणौ
ဇနကက ပြောသည်– «အို မဟာဉာဏ်ရှိသူ၊ ဤနှစ်ပါးသည် အစမရှိ အဆုံးမရှိသော အရာများပင် ဖြစ်ကြ၏—ရုပ်မရှိ၊ မလှုပ်ရှား၊ မတုန်လှုပ်နိုင်၊ ‘ဂုဏ်ရှိ’ နှင့် ‘ဂုဏ်မရှိ’ ဟူသော နှစ်ဖက်လွန်ကဲသော အခြေအနေ၌ တည်၏။»
Verse 14
जनकने पूछा--महामते! प्रकृति और पुरुष दोनों आदि-अन्तसे रहित, मूर्तिहीन और अचल हैं। दोनों अपने-अपने गुणमें स्थिर रहनेवाले और दोनों ही निर्गुण हैं ।। अग्राह्मावृषिशार्दटूल कथमेको हाचेतन: । चेतनावांस्तथा चैक: क्षेत्रज्ञ इति भाषितः,मुनिश्रेष्ठ! वे दोनों ही बुद्धि-अगोचर हैं। फिर इन दोनोंमेंसे एक प्रकृतिको आपने अचेतन क्यों बताया है? तथा दूसरेको चेतन एवं क्षेत्रज्ञ कैसे कहा है?
ဇနကက မေးသည်– «အို မဟာဉာဏ်ရှိသူ၊ ပရကృతိနှင့် ပုရုಷတို့ နှစ်ပါးလုံးသည် အစမရှိ အဆုံးမရှိ၊ ရုပ်မရှိ၊ မလှုပ်ရှားကြပါသည်။ တစ်ပါးစီသည် မိမိသဘာဝ၌ တည်ကြပြီး၊ ထို့ပြင် နှစ်ပါးလုံးကို ဂုဏ်တို့လွန်ကဲ (နိရ္ဂုဏ) ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ အို ရှင်တော်တို့အနက် ကျားတော်တစ်ပါး၊ ဤနှစ်ပါးလုံးသည် ဖမ်းမမိ၊ ဉာဏ်မမီ ဖြစ်လျှင်၊ အဘယ်ကြောင့် တစ်ပါး—ပရကృతိ—ကို အာရုံမရှိသော အစိတ်အပိုင်းဟု သင်ခေါ်သနည်း။ ထို့ပြင် အခြားတစ်ပါးကို အာရုံရှိသူ၊ ‘ကွင်း၏သိသူ’ (kṣetrajña) ဟု မည်သို့ ခေါ်သနည်း။ အို မုနိအထွတ်အမြတ်၊ ဤခွဲခြားချက်ကို မည်သို့ နားလည်ရမည်ကို ရှင်းပြပါ။»
Verse 15
त्वं हि विप्रेन्द्र कार्त्स्न्येन मोक्षधर्ममुपाससे । साकलल्यं मोक्षधर्मस्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः,विप्रवर! आप पूर्णरूपसे मोक्षधर्मका सेवन करते हैं, इसलिये आपहीके मुँहसे मैं सम्पूर्ण मोक्ष-धर्मका यथावत् रूपसे श्रवण करना चाहता हूँ
ဇနကမင်းက ဆိုသည်– «အို ဗြာဟ္မဏတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ၊ သင်သည် မောက္ခဓမ္မ (လွတ်မြောက်ခြင်း၏ ဓမ္မ) ကို အပြည့်အဝ ကျင့်သုံးသူဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သင်၏ကိုယ်ပိုင်နှုတ်မှပင် မောက္ခဓမ္မ၏ သင်ခန်းစာအပြည့်အစုံကို အမှန်တကယ်ဖြစ်သကဲ့သို့ ပြည့်စုံစွာ ကြားလို၏»။
Verse 16
अस्तित्वं केवलत्वं च विनाभावं तथैव च । दैवतानि च मे ब्रूहि देहं यान्याश्रितानि वै,आप पुरुषके अस्तित्व, केवलत्व और प्रकृतिसे पृथक सत्ताका स्पष्टीकरण कीजिये और देहका आश्रय ग्रहण करनेवाले जो देवता हैं, उनका तत्त्व भी मुझे समझाइये
ဇနကမင်းက ဆိုသည်– «တည်ရှိခြင်း၏ အဓိပ္ပါယ်၊ အပြတ်အသတ် တစ်ဦးတည်းဖြစ်ခြင်း (ကေဝလත්ව) ၏ အဓိပ္ပါယ်၊ ထို့အတူ မတည်ရှိခြင်း၏ အဓိပ္ပါယ်ကိုလည်း ငါ့အားရှင်းပြပါ။ ထို့ပြင် ကိုယ်ခန္ဓာကို အားကိုးတည်မှီနေသော ဒေဝတားတို့၏ သဘောတရားအမှန်ကိုလည်း ငါ့အားပြောပြပါ»။
Verse 17
तथैवोत्क्रामिण: स्थान देहिनो वै विपद्यत: । कालेन यद्धि प्राप्रोति स्थानं तत् प्रतब्रवीहि मे,तथा मरनेवाले जीवके प्राणोंका जब उत्क्रमण होता है, उस समय उसे समयानुसार किस स्थानकी प्राप्ति होती है? इसपर भी प्रकाश डालिये
ဇနကမင်းက ဆိုသည်– «ထို့အတူ ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါ ပျက်စီးသေဆုံးချိန်၌ အသက်ရှု (ပရာဏ) ထွက်ခွာသွားသောအခါ၊ အချိန်နှင့် အခြေအနေအလိုက် မည်သည့်နေရာသို့ ရောက်သနည်း။ သေချိန်၌ ရောက်သည့် ‘နေရာ’ ကို ငါ့အားရှင်းလင်းစွာ ပြောပြပါ»။
Verse 18
सांख्यज्ञानं च तत्त्वेन पृथग्योगं तथैव च । अरिष्टानि च तत्त्वानि वक्तुमरहसि सत्तम । विदितं सर्वमेतत् ते पाणावामलकं यथा,साधुशिरोमणे! साथ ही पृथक्-पृथक् सांख्य और योगके ज्ञानका तथा मृत्युसूचक लक्षणोंका यथार्थरूपसे वर्णन कीजिये; क्योंकि ये सारी बातें आपको हाथपर रखे हुए आँवलेके समान ज्ञात हैं
ဇနကမင်းက ဆိုသည်– «သင်္ချာ (Sāṅkhya) ၏ ဉာဏ်ကို အမှန်တရားအတိုင်းလည်းကောင်း၊ ယောဂ (Yoga) ၏ လေ့ကျင့်ခန်းကို သီးခြားလည်းကောင်း ငါ့အားရှင်းပြပါ။ ထို့ပြင် သေမင်းကို ကြိုတင်ညွှန်ပြသော အမင်္ဂလာလက္ခဏာများကိုလည်း တိတိကျကျ ဖော်ပြပါ။ အို သုခသဒ္ဓါတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ၊ ဤအရာများကို သင်ပြောဆိုရန် သင့်တော်၏—သင့်အတွက် အားလုံးသည် လက်ဖဝါးပေါ်ရှိ အာမလကသီးကဲ့သို့ ထင်ရှားလှ၏»။
Verse 26
कोटिशकक्ष करोत्येष प्रत्यगात्मानमात्मना । यह ऐश्वर्यशालिनी प्रकृति अपने ही प्रभावसे जीवको सैकड़ों, हजारों, लाखों और करोड़ों रूपोंमें प्रकट कर देती है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ဆိုသည်– «ဤအာဏာရှင်သဘောရှိသော စွမ်းအား—ပရကృతိ (Prakṛti)—သည် မိမိ၏ မွေးရာပါ အာနိသင်ဖြင့် အတွင်းနေ အတ္တ (pratyag-ātman) တစ်ခုတည်းကို မရေတွက်နိုင်သော ပုံသဏ္ဍာန်များအဖြစ် ဖန်ဆင်းတတ်၏—ရာပေါင်း၊ ထောင်ပေါင်း၊ သိန်းပေါင်း၊ ကုဋေပေါင်းတိုင်အောင်—ထို့ကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အသက်သဘောသည် များစွာကဲ့သို့ ထင်မြင်ရ၏»။
Verse 33
तामसस्याधरमं स्थान प्राहुरध्यात्मचिन्तका: । अध्यात्म-शास्त्रका चिन्तन करनेवाले विद्वान् कहते हैं कि सात््विक पुरुषको उत्तम, रजोगुणीको मध्यम और तमोगुणीको अधम स्थानकी प्राप्ति होती है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်တော်မူသည်– အတွင်းအတ္တကို ဆင်ခြင်၍ အဓျာတ္မ-သတ္တဗေဒ၏ သင်ခန်းစာများကို စူးစမ်းသူ ပညာရှိတို့က ကြေညာကြသည်မှာ– သတ္တဝ (sattva) အင်အားကြီးသူသည် အမြင့်ဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်၏၊ ရဇ (rajas) အုပ်စိုးသူသည် အလယ်အလတ် အခြေအနေသို့ ရောက်၏၊ တမ (tamas) လွှမ်းမိုးသူသည် အနိမ့်ဆုံး အခြေအနေသို့ ကျရောက်၏။ ဤကဗျာသည် ကံကြမ္မာကို ကျပန်းမဟုတ်ဘဲ မိမိ၏ အဓိကဂုဏ်သဘောနှင့် အတွင်းစည်းကမ်း၏ သီလကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ အကျိုးဆက်ဟု ဖော်ပြသည်။
Verse 46
पुण्यपापेन मानुष्यमधर्मेणाप्यधोगतिम् । केवल पुण्य करनेसे मनुष्य ऊर्ध्वलोकमें गमन करता है, पुण्य और पाप दोनोंके अनुष्ठानसे मर्त्यलोकमें जन्म लेता है तथा केवल पापाचार करनेपर उसे अधोगतिमें गिरना पड़ता है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်တော်မူသည်– ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ် ရောနှောခြင်းကြောင့် သတ္တဝါသည် လူဘဝကို ရရှိ၏။ အဓမ္မကို ကျင့်လျှင်—ထို့ထက်ပင်—အနိမ့်အခြေအနေများသို့ ကျရောက်၏။ ဤသင်ခန်းစာသည် ကမ္မအကြောင်းအကျိုးကို ပြသည်– ကုသိုလ်သက်သက်က မြင့်တင်ပေးသည်၊ ရောနှောသော အလုပ်က လူ့လောက၌ ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်းကို ချည်နှောင်သည်၊ အပြစ်ကျင့်မှုကို ဆက်တိုက်ပြုလျှင် အောက်သို့ ဆင်းကျစေသည်။
Verse 53
सत्त्वस्य रजसश्वैव तमसश्न शृणुष्व मे । अब मैं सत्त्व, रज और तम--इन तीनों गुणोंके द्वन्द्र और संनिपात-का यथार्थरूपसे वर्णन करता हूँ, सुनो
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်တော်မူသည်– ငါ့စကားကို နားထောင်လော့။ ယခု ငါသည် ဂုဏ်သုံးပါးဖြစ်သော သတ္တဝ (sattva)၊ ရဇ (rajas)၊ တမ (tamas) တို့၏ အမှန်တကယ် သဘောသဘာဝကို ဖော်ပြမည်။ ၎င်းတို့ အပြန်အလှန် ဆန့်ကျင်ပုံနှင့် အမျိုးမျိုး ရောနှောပေါင်းစည်းပုံကိုလည်း ရှင်းလင်းမည်။
Verse 314
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवादे चतुर्दशाधिकत्रिशततमो<5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မ ပိုင်း၌—ယာဇ္ဉဝလ္က്യနှင့် မင်းကြီး ဇနကတို့၏ ဆွေးနွေးပွဲသည် အဆုံးသတ်၍ သုံးရာတစ်ဆယ့်လေးမြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
The chapter frames the dilemma of access versus protection in sacred learning: whether knowledge should be widely spread for welfare, yet restricted to qualified students to prevent misuse, distortion, or social harm.
Vedic instruction is a disciplined trust: a teacher should examine character and vows as gold is tested, teach according to a student’s capacity and correct recitation, and treat learning as service-oriented rather than indiscriminate or coercive.
Yes: the text explicitly positions the Vedas as instituted by Svayaṃbhū for divine praise and public good, warns that disrespecting a Veda-knowing brāhmaṇa leads to decline, and states that unethical teaching or questioning results in hostility or adverse outcomes—thereby giving a normative consequence-structure to the discourse.