Adhyaya 310
Śukasya Janma-yoga-phalaṁ — Vyāsasya Tapasā Putrārthaḥ (Śānti-parva 310)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation-Oriented Instruction) — Śuka-Upākhyāna Context
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma for a detailed account of Śuka: how Vyāsa’s son was born, who his mother was, how a child attained subtle knowledge unmatched by others, and what constituted Śuka’s greatness, self-yoga, and realization (Ślokas 1–5). Bhīṣma begins by redefining greatness as grounded in learning and dharma rather than age, grey hair, wealth, or relatives, and identifies tapas—specifically sense-restraint—as the root mechanism of attainment (6–8). A comparative valuation follows: yogic practice is described as yielding results not equaled by massive accumulations of high ritual sacrifices (9). Bhīṣma then signals a narrative explanation of Śuka’s birth and yogic fruit (10), situating Vyāsa’s austerities on Meru amid divine assemblies and under Mahādeva’s presence (11–21). Vyāsa’s sustained ascetic absorption is portrayed as physically undiminished and radiant, with fiery matted locks as an emblem of concentrated power (22–25). Mahādeva, pleased by devotion and tapas, grants a boon: Vyāsa will have a son purified like the elements—fire, wind, earth, water, and space—whose fame will pervade the three worlds (26–29). The chapter thus establishes the causal chain: disciplined yoga and divine sanction leading to Śuka’s exceptional purity and later attainment.
Chapter Arc: युधिष्ठिर उस परम कल्याणकारी तत्त्व के विषय में पूछते हैं जो नित्य, अभय, अक्षर, अव्यय और अनायास है—धर्म-अधर्म के बन्धनों से परे कौन-सा सत्य है? → भीष्म उत्तर को ‘पुरातन इतिहास’ का रूप देते हैं और जनक–याज्ञवल्क्य संवाद आरम्भ कराते हैं। जनक क्रमशः इन्द्रियों, प्रकृतियों, अव्यक्त ब्रह्म और उससे परे के प्रश्न उठाकर ज्ञान को सूक्ष्म से सूक्ष्मतर स्तरों तक ले जाते हैं; याज्ञवल्क्य प्रकृतियों (आठ) और विकारों (सोलह), महाभूतों, इन्द्रियों-विषयों के ‘विशेष’ तथा गुणमयी सृष्टि की काल-संख्या/क्रम-व्यवस्था का निरूपण करते हैं। → तत्त्व-गणना और तत्त्व-भेद का शिखर तब आता है जब इन्द्रिय-समूह, विषय-विशेष और सृष्टि-क्रम को एक समग्र अध्यात्म-मानचित्र की तरह रखकर यह संकेत दिया जाता है कि ‘अव्यक्त’ और ‘परं ब्रह्म’ को जानना केवल सूची नहीं, प्रत्याहार/विवेक द्वारा बन्धन-छेदन का उपाय है। → अध्याय संवाद-परम्परा को स्थिर करता है: जनक का प्रश्न-क्रम और याज्ञवल्क्य का तत्त्व-निरूपण यह स्पष्ट करता है कि मोक्ष-मार्ग में पहले उपकरण (इन्द्रियाँ), क्षेत्र (भूत-विषय), कारण-समूह (प्रकृति-विकार) और गुण-प्रवाह को समझना आवश्यक है—तभी नित्य, अभय, अक्षर तत्त्व की ओर बुद्धि उन्मुख होती है। → संवाद आगे भी चलता है—तत्त्व-गणना के बाद ‘अव्यक्त’ और ‘परतस्तु किम्’ (उससे परे क्या) की निर्णायक व्याख्या अगले खण्ड में और गहन होने का संकेत देती है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें जनकवंशी वयुमान्की उपदेशविषयक तीन सौ नवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३०९ ॥/ अपन करा बछ। अ--छकऋाञजज दशाधिकत्रिशततमोब& ध्याय: याज्ञवल्क्थका राजा जनकको उपदेश---सांख्यमतके अनुसार चौबीस तत्त्वों और नौ प्रकारके सर्गोंका निरूपण युधिछिर उवाच धर्माधर्मविमुक्तं यद् विमुक्त सर्वसंशयात् । जन्ममृत्युविमुक्तं च विमुक्त पुण्यपापयो:,युधिष्ठिरने कहा--पितामह! जो धर्म और अधर्मके बन्धनसे मुक्त, सम्पूर्ण संशयोंसे रहित, जन्म और मृत्युसे रहित, पुण्य और पापसे मुक्त, नित्य, निर्भय, कल्याणमय, अक्षर, अव्यय (अविकारी), पवित्र एवं क्लेशरहित तत्त्व है, उसका आप हमें उपदेश कीजिये
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အဘိုးတော်၊ ဓမ္မနှင့် အဓမ္မ၏ ချည်နှောင်မှုတို့မှ လွတ်မြောက်ပြီး၊ သံသယအားလုံးမှ ကင်းလွတ်ကာ၊ မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်းကို ကျော်လွန်၍၊ ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်တို့မှ မထိခိုက်သော ထိုအမှန်တရားကို ကျွန်ုပ်တို့အား သင်ကြားပေးပါ»။
Verse 2
यच्छिवं नित्यमभयं नित्यमक्षरमव्ययम् । शुचि नित्यमनायासं तद् भवान् वक्तुमहति,युधिष्ठिरने कहा--पितामह! जो धर्म और अधर्मके बन्धनसे मुक्त, सम्पूर्ण संशयोंसे रहित, जन्म और मृत्युसे रहित, पुण्य और पापसे मुक्त, नित्य, निर्भय, कल्याणमय, अक्षर, अव्यय (अविकारी), पवित्र एवं क्लेशरहित तत्त्व है, उसका आप हमें उपदेश कीजिये
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အဘိုးတော်၊ မင်္ဂလာရှိ၍ အမြဲမကြောက်ရွံ့သော—အနန္တ၊ မပျက်စီး၊ မပြောင်းလဲသော၊ သန့်ရှင်း၍ အမြဲတည်တံ့ကာ ဒုက္ခပင်ပန်းမှုမရှိသော ထိုအမှန်တရားကို ကျွန်ုပ်တို့အား သင်ကြားပေးပါ။ ဓမ္မနှင့် အဓမ္မ၏ ဆန့်ကျင်ချည်နှောင်မှုကို ကျော်လွန်၍၊ သံသယကို ကျော်လွန်၍၊ မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်းကို ကျော်လွန်၍၊ ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်ကို ကျော်လွန်သော အမြင့်ဆုံးသဘောတရားကို ပြောပြပါ»။
Verse 3
भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । याज्ञवल्क्यस्य संवादं जनकस्य च भारत,भीष्मजी बोले--भरतनन्दन! इस विषयमें मैं तुम्हें जनक और याज्ञवल्क्यका संवादरूप एक प्राचीन इतिहास सुनाऊँगा
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို ဘာရတဝంశသား၊ ဤအကြောင်း၌ ငါသည် ရှေးဟောင်းအစဉ်အလာတစ်ရပ်ကို သင့်အား ပြန်လည်ပြောကြားမည်—ယာဇ္ဉဝလ္က്യနှင့် ဘုရင် ဇနကတို့၏ ဆွေးနွေးပွဲဖြစ်သည်»။
Verse 4
याज्ञवल्क्यमृषिश्रेष्ठ॑ दैवरातिर्महायशा: । पप्रच्छ जनको राजा प्रश्न॑ प्रश्नविदां वरम्,एक बार देवरातके महायशस्वी पुत्र राजा जनकने प्रश्नबका रहस्य समझनेवालोंमें श्रेष्ठ मुनिवर याज्ञवल्क्यजीसे पूछा
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ဒေဝရာတ၏ သားတော်၊ ဂုဏ်သတင်းကြီးသော ဘုရင် ဇနကသည် မေးခွန်း၏ အနက်ကို နားလည်သူတို့အနက် အကောင်းဆုံးဖြစ်သော မဟာဋ္ဌာနရှင် ရှင်ယာဇ္ဉဝလ္က്യကို မေးမြန်းခဲ့သည်—နူးညံ့သိမ်မွေ့သော အမှန်တရားကို သိမြင်လို၍။
Verse 5
जनक उवाच कतीन्द्रियाणि विप्रर्षे कति प्रकृतय: स्मृता: । किमव्यक्तं परं ब्रह्म तस्माच्च परतस्तु किम्,जनक बोले--ब्रह्मर्षे! इन्द्रियाँ कितनी हैं? प्रकृतिके कितने भेद माने गये हैं? अव्यक्त क्या है? और उससे परे परब्रह्म परमात्माका क्या स्वरूप है? सृष्टि और प्रलय क्या है? और कालकी गणना कैसे की जाती है? विप्रेन्द्र! ये सब बतानेकी कृपा करें; क्योंकि हमलोग आपकी कृपाके अभिलाषी हैं
ဇနကက ပြောသည်– «အို ဗြဟ္မဏရသီ၊ အင်္ဒြိယများသည် မည်မျှရှိသနည်း။ ပရကృతိ၏ အမျိုးအစားများကို မည်မျှဟု သင်ကြားထားသနည်း။ အဗျက္တ (မထင်ရှားသောအရာ) သည် အဘယ်နည်း။ ထိုအရာကို ကျော်လွန်သော အမြင့်ဆုံး ဗြဟ္မန်၏ သဘောသဏ္ဌာန်သည် မည်သို့နည်း။ ဖန်ဆင်းခြင်းနှင့် ပျက်လဲခြင်း (ပရလယ) သည် အဘယ်နည်း။ အချိန်ကို မည်သို့တွက်ချက်ရသနည်း။ အို ဗြဟ္မဏတို့အနက် အကောင်းဆုံး၊ ဤအရာအားလုံးကို ကျွန်ုပ်တို့အား ရှင်းပြပေးပါ။ ကျွန်ုပ်တို့သည် သင်၏ သင်ကြားပေးမှု၏ ကရုဏာကို လိုလားသူများဖြစ်သည်»။
Verse 6
प्रभवं चाप्ययं चैव कालसंख्यां तथैव च । वक्तुमर्हसि विप्रेन्द्र त्वदनुग्रहकाड्क्षिण:,जनक बोले--ब्रह्मर्षे! इन्द्रियाँ कितनी हैं? प्रकृतिके कितने भेद माने गये हैं? अव्यक्त क्या है? और उससे परे परब्रह्म परमात्माका क्या स्वरूप है? सृष्टि और प्रलय क्या है? और कालकी गणना कैसे की जाती है? विप्रेन्द्र! ये सब बतानेकी कृपा करें; क्योंकि हमलोग आपकी कृपाके अभिलाषी हैं
ဇနက မင်းကြီးက ပြောသည်— «အို ဗြာဟ္မဏတို့အထဲ၌ အမြတ်ဆုံးသောသူ၊ ကမ္ဘာလောက၏ ပေါ်ပေါက်ခြင်းနှင့် ပျက်ကွယ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အချိန်ကာလကို ရေတွက်သတ်မှတ်ပုံကိုလည်းကောင်း ကျွန်ုပ်တို့အား မေတ္တာဖြင့် ရှင်းလင်းပေးပါ။ ကျွန်ုပ်တို့သည် သင်၏ ကျေးဇူးတော်နှင့် သင်ကြားမှုကို တောင်းခံလိုပါသည်»။
Verse 7
अज्ञानात् परिपृच्छामि त्वं हि ज्ञानमयो निधि: । तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वमेतदसंशयम्,मैं इन बातोंको नहीं जानता, इसलिये पूछ रहा हूँ। आप ज्ञानके भण्डार हैं, इसलिये आपहीसे इन सब विषयोंको सुननेकी इच्छा हो रही है; जिससे सारा संदेह दूर हो जाय
ဇနက မင်းကြီးက ပြောသည်— «မသိမှုကြောင့်ပင် မေးမြန်းပါသည်။ သင်သည် အမှန်တကယ် ဉာဏ်ပညာ၏ خز خز (ဘဏ္ဍာ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရာအားလုံးကို သင်ထံမှ မသံသယဘဲ ကြားနာလိုပါသည်—သံသယအားလုံး အစအဆုံး ပျောက်ကင်းစေရန်»။
Verse 8
याज़्ञवल्क्य उवाच श्रूयतामवनीपाल यदेतदनुपृच्छसि । योगानां परमं ज्ञानं सांख्यानां च विशेषत:,याज्ञवल्क्थजीने कहा--भूपाल! सुनो, तुम जो कुछ पूछते हो, वह योग और विशेषत: सांख्यका परम रहस्यमय ज्ञान तुम्हें बताता हूँ
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «အို မင်းကြီး၊ နားထောင်ပါ။ သင်မေးမြန်းသောအရာသည် ယောဂ၏ အမြင့်ဆုံးသော ဉာဏ်ပညာဖြစ်ပြီး၊ အထူးသဖြင့် စာင်္ခယ၏ ထူးခြားသည့် အမြတ်ဆုံးသော အမြင်အာရုံပင် ဖြစ်သည်။ ငါသည် သင်အား ရှင်းလင်းပြမည်»။
Verse 9
न तवाविदितं किंचिन्मां तु जिज्ञासते भवान् । पृष्टेन चापि वक्तव्यमेष धर्म: सनातन:,यद्यपि तुमसे कोई भी विषय अज्ञात नहीं है, फिर भी मुझसे पूछते हो तो कहना ही पड़ता है; क्योंकि किसीके पूछनेपर जानकार मनुष्यको उसके प्रश्नका उत्तर देना ही चाहिये। यही सनातन धर्म है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «သင်မသိသောအရာ တစ်စုံတစ်ရာမျှ မရှိသော်လည်း ငါ့ထံ စူးစမ်းမေးမြန်း၏။ မေးမြန်းလာလျှင် ပြောကြားရမည်—ဤသည်ကား အနန္တကာလတည်သော သနာတနဓမ္မ ဖြစ်၏»။
Verse 10
अष्टौ प्रकृतय: प्रोक्ता विकाराश्चापि षोडश । तत्र तु प्रकृतीरष्टौ प्राहुरध्यात्मचिन्तका:,प्रकृतियाँ आठ बतायी गयी हैं और उनके विकार सोलह। अध्यात्मशास्त्रका चिन्तन करनेवाले विद्वान् आठ प्रकृतियोंके नाम इस प्रकार बतलाते हैं--अव्यक्त (मूल प्रकृति), महत्तत्त्व, अहंकार, आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «ပရကృతိဟူသည် အခြေခံတရား ၈ ပါးဟု ဆိုကြပြီး၊ ထို၏ ပြောင်းလဲဖြစ်ပေါ်မှု (ဝိကာရ) များကို ၁၆ ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ ထိုအကြောင်း၌ အဓျာတ္မကို စူးစမ်းသုံးသပ်သော ပညာရှိတို့သည် ပရကృతိ ၈ ပါးကို—မပေါ်လွင်သေးသော မူလသဘာဝ (အဝျက်တ), မဟတ်တတ္တဝ, အဟံကာရ, နှင့် မဟာဘူတ ၅ ပါးဖြစ်သော အာကာသ၊ လေ၊ မီး၊ ရေ၊ မြေ ဟူ၍ ရေတွက်ကြသည်»။
Verse 11
अव्यक्त च महान्तं च तथाहड़कार एव च | पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्न॒ पञचमम्,प्रकृतियाँ आठ बतायी गयी हैं और उनके विकार सोलह। अध्यात्मशास्त्रका चिन्तन करनेवाले विद्वान् आठ प्रकृतियोंके नाम इस प्रकार बतलाते हैं--अव्यक्त (मूल प्रकृति), महत्तत्त्व, अहंकार, आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «အဗျက္တ (မူလပရကృతိ)၊ မဟတ်တတ္တဝ (mahat) နှင့် အဟင်္ကာရ (ahaṅkāra) တို့၊ ထို့နောက် ဓာတ်များဖြစ်သော မြေ၊ လေ၊ အာကာသ၊ ရေ၊ မီး/အလင်း တို့ကို ပေါင်း၍ “ပရကృతိ” အခြေခံရှစ်ပါးဟု သင်ကြားကြသည်။ ထိုရှစ်ပါးမှ အပြောင်းအလဲ (vikāra) ဆယ့်ခြောက်ပါး ပေါ်ထွန်းလာသည်ဟု အတ္တဗေဒကို ဆင်ခြင်သူများက နားလည်ကြသည်။»
Verse 12
एता: प्रकृतयस्त्वष्टी विकारानपि मे शृणु । श्रोत्रं त्वक्चैव चक्षुश्व जिद्दा प्राणं च पडचमम्,ये आठ प्रकृतियाँ कही गयीं। अब मुझसे विकारोंका भी वर्णन सुनो-श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्ठा, पाँचवीं नासिका, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, वाणी, हाथ, पैर, लिंग और गुदा
«ဤအရာတို့သည် ပရကృతိ ရှစ်ပါး ဖြစ်၏။ ယခု ငါ့ထံမှ အပြောင်းအလဲများ (vikāra) ကိုလည်း နားထောင်လော့—နား၊ အရေပြား၊ မျက်စိ၊ လျှာ၊ ပဉ္စမအဖြစ် နှာခေါင်း; ထို့နောက် အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ အရသာ၊ အနံ့; ထို့ပြင် စကား၊ လက်နှစ်ဖက်၊ ခြေနှစ်ဖက်၊ မျိုးပွားအင်္ဂါနှင့် အနောက်ပေါက်—ဤတို့သည် ဆယ့်ခြောက်ပါးတည်း။»
Verse 13
शब्द: स्पर्शक्ष रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्ें तथैव च,ये आठ प्रकृतियाँ कही गयीं। अब मुझसे विकारोंका भी वर्णन सुनो-श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्ठा, पाँचवीं नासिका, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, वाणी, हाथ, पैर, लिंग और गुदा
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ အရသာ၊ အနံ့; ထို့ပြင် စကား၊ လက်နှစ်ဖက်၊ ခြေနှစ်ဖက်၊ အနောက်ပေါက်နှင့် မျိုးပွားအင်္ဂါ—ဤတို့ကို စာရင်းပြုထားသည်။ ယခု ငါ့ထံမှ အပြောင်းအလဲများ (vikāra) ကိုလည်း နားထောင်လော့—နား၊ အရေပြား၊ မျက်စိ၊ လျှာ၊ ပဉ္စမအဖြစ် နှာခေါင်း—ထို့နှင့်အတူ အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ အရသာ၊ အနံ့၊ စကား၊ လက်များ၊ ခြေများ၊ မျိုးပွားအင်္ဂါနှင့် အနောက်ပေါက်။ ဤသင်ကြားမှု၌ ရှင်ပညာရှိသည် ကိုယ်ခန္ဓာအတွေ့အကြုံ၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ခွဲခြားပြ၍ ခွဲခြားသိမြင်မှုနှင့် မကပ်ငြိမှုကို မွေးမြူစေကာ အာရုံနှင့် ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်တို့နှင့် မိမိကိုယ်ကို မညီညွတ်စေဘဲ ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်မှုနှင့် လွတ်မြောက်ခြင်းသို့ ဦးတည်စေသည်။
Verse 14
एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पजचसु । बुद्धीन्द्रियाण्ययथैतानि सविशेषाणि मैथिल,राजेन्द्र! उनमें पाँच कर्मेन्द्रियों और शब्द आदि पाँच विषयोंकी “विशेष” संज्ञा है और ये पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ 'सविशेष” कहलाती हैं। मिथिलानरेश! ये “विशेष” और “सविशेष” तत्त्व पञ्चमहाभूतोंमें ही स्थित हैं
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «အို မင်းကြီး၊ ဤတို့သည် မဟာဓာတ် ငါးပါးအတွင်းရှိ “အထူးလက္ခဏာ” (viśeṣa) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ထိုအတူပင် ဤသိမြင်အင်္ဂါများ (buddhi-indriya) ကို “အထူးလက္ခဏာပါသော” (sa-viśeṣa) ဟု ခေါ်ကြ၏၊ မိသီလာမင်းကြီး။ “အထူး” နှင့် “အထူးပါသော” ဟူသော အမျိုးအစားတို့၏ အခြေခံသည် မဟာဓာတ် ငါးပါး၌ပင် တည်ရှိသည်။»
Verse 15
मन: षोडशकं प्राहुरध्यात्मगतिचिन्तका: । त्वं चैवान्ये च विद्वांसस्तत्त्वबुद्धिविशारदा:,(ये सब मिलकर पंद्रह हैं) इनके साथ सोलहवाँ मन है। अध्यात्मगतिका चिन्तन करनेवाले तत्त्वज्ञान-विशारद तुम और दूसरे विद्वान् भी इन्हींको सोलह विकार कहते हैं
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «အတ္တ၏ အတွင်းလမ်းကြောင်းကို ဆင်ခြင်သူတို့က စိတ် (manas) ပါဝင်သော ဆယ့်ခြောက်စု ရှိသည်ဟု ကြေညာကြသည်။ သင်နှင့် အခြား တတ္တဝသိပညာရှင်များလည်း ထိုအရာတို့ကို ကိုယ်ခန္ဓာအတွေ့အကြုံကို ပုံဖော်သော အပြောင်းအလဲ ဆယ့်ခြောက်ပါး (vikāra) ဟု တူညီစွာ လက်ခံကြသည်။»
Verse 16
अव्यक्ताच्च महानात्मा समुत्पद्यति पार्थिव | प्रथमं सर्गमित्येतदाहु: प्राधानिकं बुधा:,पृथ्वीनाथ! अव्यक्त प्रकृतिसे महत्तत्त्व (समष्टि बुद्धि) की उत्पत्ति होती है। इसे विद्वान् पुरुष प्रथम एवं प्राकृत सृष्टि कहते हैं
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်ကြားသည်— «အို မင်းကြီး၊ မဖော်ပြနိုင်သော အဗျက္တ (avyakta) မှ မဟတ် (mahat) ဟူသော စကြဝဠာဉာဏ်ကြီး ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ပညာရှိတို့က ဤအရာကို ပထမဖန်ဆင်းခြင်း၊ မူလအဆင့် (prādhānika) ထွက်ပေါ်ခြင်းဟု ခေါ်ကြသည်»။
Verse 17
महतकश्नलाप्यहड़कार उत्पन्नो हि नराधिप । द्वितीयं सर्गमित्याहुरेतद् बुछ्धात्मकं स्मृतम्,नरेश्वर! महत्तत्त्व्से अहंकार प्रकट होता है, जो दूसरा सर्ग बताया जाता है। इसे बुद्धात्मक सृष्टि माना गया है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်ကြားသည်— «အို မင်းကြီး၊ မဟတ် (mahat) မှ ‘ငါ’ ဟူသော အဟင်္ကာရ (ahaṅkāra) ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ပညာရှိတို့က ဤအရာကို ဒုတိယဖန်ဆင်းခြင်းဟု ဆိုကြပြီး၊ ဉာဏ် (buddhi) လက္ခဏာပါသော ဖန်ဆင်းခြင်းဟု မှတ်ယူကြသည်»။
Verse 18
अहडूकाराच्च सम्भूतं मनो भूतगुणात्मकम् | तृतीय: सर्ग इत्येष आहड्कारिक उच्यते,अहंकारसे मन उत्पन्न हुआ है, जो पञ्चभूत और शब्दादि गुणस्वरूप है। इसे तीसरा और आहंकारिक सर्ग कहा जाता है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်ကြားသည်— «အဟင်္ကာရ (ahaṅkāra) မှ စိတ် (manas) ပေါ်ထွန်းလာပြီး၊ ၎င်းသည် ဓာတ်များနှင့် ၎င်းတို့၏ ဂုဏ်သတ္တိများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ဤအရာကို တတိယဖန်ဆင်းခြင်းဟု ခေါ်၍ ‘အဟင်္ကာရိက’ ဖန်ဆင်းခြင်းဟု ဆိုကြသည်—အတွင်း၌ ‘ငါ’ ဟု ကိုယ်ကိုကပ်လှမ်းသတ်မှတ်ခြင်းက စိတ်လှုပ်ရှားမှု၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်ကာ၊ ထို့ကြောင့် ချည်နှောင်မှုနှင့် သီလဓမ္မဆိုင်ရာ တိုက်ပွဲတို့ကို ဖြစ်စေသည်»။
Verse 19
मनसस्तु समुद्भधूता महा भूता नराधिप । चतुर्थ सर्गमित्येतन्मानसं विद्धि मे मतम्,राजन! मनसे पाँच सूक्ष्म महाभूत उत्पन्न हुए हैं। यह चौथा सर्ग है। मेरे मतके अनुसार इसे मानसी सृष्टि समझो
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်ကြားသည်— «အို လူတို့၏ အရှင်မင်းကြီး၊ စိတ် (manas) မှ မဟာဓာတ်များ (mahābhūta) ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ဤအရာကို စတုတ္ထဖန်ဆင်းခြင်းဟု ခေါ်ကြသည်။ ကျွန်ုပ်အမြင်အရ အို မင်းကြီး၊ ဤသည်ကို စိတ်မွေးဖွား (mānasa) ထွက်ပေါ်ခြင်းဟု နားလည်လော့»။
Verse 20
शब्द: स्पर्शक्ष रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । पज्चमं सर्गमित्याहुभौतिकं भूतचिन्तका:,शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध--ये पाँच विषय पञ्चमहाभूतोंसे उत्पन्न हुए हैं। यह पाँचवीं सृष्टि है। भूतचिन्तक विद्वान् इसे भौतिक सर्ग कहते हैं
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်ကြားသည်— «အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ အရသာ၊ အနံ့—ဤအာရုံဝတ္ထုငါးပါးသည် မဟာဓာတ်များမှ ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ဤသည်ကို ပဉ္စမဖန်ဆင်းခြင်းဟု ကြေညာကြပြီး၊ ဓာတ်ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်သော ပညာရှိတို့က ‘ဘောတိက’ (bhautika) ထွက်ပေါ်ခြင်းဟု ခေါ်ကြသည်»။
Verse 21
श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्ला और पाँचवीं नासिका--इसे छठा सर्ग बताया गया है। यह बहुचिन्तात्मक सर्ग माना गया है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «နား၊ အသားအရေ၊ မျက်စိ၊ လျှာ၊ နှင့် ပဉ္စမအဖြစ် နှာခေါင်း—ဤတို့ကို “ဆဋ္ဌမ စೃဂ္ဂ/စုဖွဲ့မှု” ဟု ဖော်ပြကြသည်။ ဤစုဖွဲ့မှုသည် အမျိုးမျိုးသော အတွေးအခေါ်များကို များစွာ ပေါက်ဖွားစေသော အရာဟု ယူဆကြသည်»။
Verse 22
अधथ: श्रोत्रेन्द्रियग्राम उत्पद्यति नराधिप । सप्तमं सर्गमित्याहुरेतदैन्द्रियकं स्मृतम्,नरेन्द्र! श्रोत्र आदि इन्द्रियोंके बाद कर्मेन्द्रियोंकी उत्पत्ति होती है। इसे सातवाँ सर्ग कहते हैं। इसीको ऐन्द्रियक सृष्टि भी कहा जाता है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «ထို့နောက် မင်းကြီးရေ၊ နားကြားခြင်းမှ စတင်သော အင်္ဒြိယအုပ်စုသည် ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ဤသည်ကို သတ္တမ စೃဂ္ဂ ဟု ကြေညာကြပြီး “အိုင်န္ဒြိယက (aindriyaka) စೃಷ್ಟိ”—အင်္ဒြိယဆိုင်ရာ ဖန်ဆင်းခြင်း ဟု မှတ်ယူကြသည်»။
Verse 23
ऊर्ध्व॑ स्रोतस्तथा तिर्यगुत्पद्यपि नराधिप । अष्टमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं स्मृतम्,तदनन्तर जिसका प्रवाह ऊपरकी ओर है, वह प्राण एवं तिरछा चलनेवाले समान, व्यान और उदान--ये सब प्रकट हुए। यह आठवाँ सर्ग है। इसीको आर्जवक सर्ग कहा गया है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «မင်းကြီးရေ၊ အထက်သို့ စီးဆင်းသော လှိုင်းကြောင်းလည်း ပေါ်ထွန်းလာပြီး၊ ထို့အတူ အလျားလိုက်/တိရစ္ဆာန်သို့ ရွေ့လျားသော လှိုင်းကြောင်းလည်း ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ဤတို့ကို အသက်ရှူလှုပ်ရှားမှုများ—ပရာဏ (prāṇa) နှင့် ဘေးဘက်သို့ ရွေ့လျားသော လေများအနက် ဝျာန (vyāna) နှင့် ဥဒါန (udāna) ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ဤသည်ကို အဋ္ဌမ စೃဂ္ဂ ဟု ကြေညာကြပြီး “အာရ္ဇဝက (Ārjavaka) စೃಷ್ಟိ” ဟု မှတ်ယူကြသည်»။
Verse 24
तिर्यकुस्रोतस्त्वध:स््रोत उत्पद्यति नराधिप । नवमं सर्गमित्याहुरेतदार्जवकं बुधा:,राजन! तत्पश्चात् जिसका प्रवाह तिरछा चलता है, वे व्यान और उदान अपान वायुके साथ निम्नभागमें प्रकट हुए। इसे नवम सर्ग कहते हैं। इसे भी विद्वान् पुरुष आर्जवक सृष्टिके नामसे ही पुकारते हैं
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «မင်းကြီးရေ၊ ထို့နောက် “တိရျက်-စရောတစ် (tiryak-srotas)” ဟူသော ဘေးဘက်သို့ စီးဆင်းသည့် အမျိုးအစားလည်း ပေါ်ထွန်းလာပြီး၊ “အဓಃ-စရောတစ် (adhaḥ-srotas)” ဟူသော အောက်သို့ ဆင်းသက်သည့် သဘောရှိသူများလည်း ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ပညာရှိတို့က ဤသည်ကို နဝမ စೃဂ္ဂ ဟု ခေါ်ကြပြီး “အာရ္ဇဝက (Ārjavaka) စೃಷ್ಟိ” ဟူသော နာမဖြင့်လည်း ခေါ်ကြသည်»။
Verse 25
एतानि नव सर्गाणि तत्त्वानि च नराधिप । चतुर्विशतिरुक्तानि यथाश्रुतिनिदर्शनात्,नरेश्वर! ये नौ सर्ग और चौबीस तत्त्व श्रुतिके निर्देशके अनुसार यहाँ बताये गये हैं
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «မင်းကြီးရေ၊ ဤ စೃဂ္ဂ ကိုးပါးနှင့် တတ္တဝ (tattva) များကို သြုတိ (śruti) — ဝေဒသဒ္ဓါန်၏ ညွှန်ပြချက်အတိုင်း စုစုပေါင်း နှစ်ဆယ့်လေးပါး ဟု ဖော်ပြထားသည်»။
Verse 26
अत ऊर्ध्व॑ महाराज गुणस्यैतस्य तत्त्वतः । महात्मभिरनुप्रोक्तां कालसंख्यां निबोध मे,महाराज! अब इसके बाद महात्मा पुरुषोंद्वारा बतायी गयी इस गुणमयी सृष्टिकी कालसंख्या भी मुझसे यथावत््रूपसे सुनो
ယခုမှစ၍ မဟာရာဇာ၊ ဤဂုဏသတ္တဝါတို့၏ လောကကို အုပ်စိုးသော ကာလရေတွက်ပုံကို အမှန်တရားအရ ငါ့ထံမှ နားထောင်၍ သိမြင်လော့။ ဤကာလသင်္ချာကို မဟာသတ္တဝါ ရှင်ပညာရှိတို့က အစဉ်အဆက် ဆက်လက်ရှင်းပြ၍ လက်ဆင့်ကမ်းထားသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။
Verse 231
श्रोत्रं त्वक् चैव चक्षुश्न जिद्दा प्राणं च पजचमम् । सर्ग तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मक॑ स्मृतम्
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်– “နားကြားခြင်း၊ ထိတွေ့ခြင်း၊ မြင်ခြင်း၊ အရသာခံခြင်း (လျှာ) နှင့် အသက်ရှူသက်ဝင်သော ပရాణ (အသက်ဓာတ်) တို့ကို ငါးပါးဟု ဆိုကြ၏။ ‘စရ္ဂ’ ဟူသော ဖန်ဆင်းမှု/လှုံ့ဆော်မှုကိုတော့ ဆဋ္ဌမဟု ကြေညာကြသည်။ ဤအင်္ဂါရပ်စုစည်းမှုကို စိတ်ကူးအတွေးများစွာဖြင့် မငြိမ်မသက် စဉ်းစားနေသော သဘောတရားဟု မှတ်သားထားကြ၏။”
Verse 310
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवादे दशाधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ မောက္ခဓမ္မ အခန်းတွင် ယာဇ္ဉဝလ္က്യနှင့် ဂျနကမင်းတို့၏ ဆွေးနွေးခန်းအတွင်း ပါဝင်သော သုံးရာတစ်ဆယ်မြောက် အခန်းသည် အဆုံးသတ်၏။ ဤကော်လိုဖွန်သည် သင်ကြားမှုအပိုင်း၏ ပိတ်သိမ်းခြင်းကို မှတ်သားစေပြီး စစ်မြေပြင်ပေါ် လုပ်ရပ်ထက် လွတ်မြောက်ခြင်းနှင့် မှန်ကန်သော နားလည်မှုအတွက် ညွှန်ကြားချက်ဟူ၍ ဘောင်ခတ်ထားသည်။
Frequently Asked Questions
He seeks a causal explanation for extraordinary realization—how Śuka attained subtle knowledge and supreme success—so that spiritual greatness is intelligible as a discipline-based process rather than a mystery of status.
Siddhi is presented as rooted in tapas operationalized through restraint of the senses; unregulated sense-contact leads to fault, while disciplined control is described as the pathway to accomplishment.
Yes; it asserts an asymmetry in results by stating that even a fraction of yoga is not matched by extensive sacrificial aggregates, implying an inward, discipline-centered hierarchy of spiritual efficacy.