Shloka 231
Śukasya Janma-yoga-phalaṁ — Vyāsasya Tapasā Putrārthaḥ (Śānti-parva 310)
श्रोत्रं त्वक् चैव चक्षुश्न जिद्दा प्राणं च पजचमम् । सर्ग तु षष्ठमित्याहुर्बहुचिन्तात्मक॑ स्मृतम्
śrotraṃ tvak caiva cakṣuś ca jihvā prāṇaṃ ca pañcamam | sargaṃ tu ṣaṣṭham ity āhur bahucintātmakam smṛtam ||
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်– “နားကြားခြင်း၊ ထိတွေ့ခြင်း၊ မြင်ခြင်း၊ အရသာခံခြင်း (လျှာ) နှင့် အသက်ရှူသက်ဝင်သော ပရాణ (အသက်ဓာတ်) တို့ကို ငါးပါးဟု ဆိုကြ၏။ ‘စရ္ဂ’ ဟူသော ဖန်ဆင်းမှု/လှုံ့ဆော်မှုကိုတော့ ဆဋ္ဌမဟု ကြေညာကြသည်။ ဤအင်္ဂါရပ်စုစည်းမှုကို စိတ်ကူးအတွေးများစွာဖြင့် မငြိမ်မသက် စဉ်းစားနေသော သဘောတရားဟု မှတ်သားထားကြ၏။”
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse classifies the human faculties: five primary sense/life functions (hearing, touch, sight, taste, and prāṇa) and adds a sixth called sarga—an inner projecting/creative impulse—highlighting how this complex becomes ‘many-thoughted’ and thus a source of mental restlessness that must be understood for self-mastery.
In Śānti Parva’s didactic setting, the sage Yājñavalkya is explaining a philosophical analysis of the embodied being, enumerating faculties to guide the listener toward discernment (viveka) and ethical self-control.