Adhyaya 290
Adhyāya 290: Sāṃkhya-vidhi, Deha-doṣa, Guṇa-vicāra, and Mokṣa-gati (Bhīṣma–Yudhiṣṭhira Dialogue)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Sāṃkhya-Yoga Discourse Unit
Yudhiṣṭhira first acknowledges the previously explained yoga-path and requests a complete method of Sāṃkhya, recognizing Bhīṣma as authoritative across the three worlds (1–2). Bhīṣma presents a ‘pure’ Sāṃkhya associated with Kapila and accomplished ascetics, characterized by the removal of defects and the discernment of qualities (3–4). The chapter proceeds by cataloging the ‘viṣayas’ (domains/objects of experience) across multiple orders of beings and states, then expands into a comparative evaluation of pleasure, time, longevity, and the suffering that follows sense-seeking, including adverse destinies and embodied vulnerability (5–51). Yudhiṣṭhira asks specifically about bodily defects; Bhīṣma lists five: desire, anger, fear, sleep, and breath, and prescribes corresponding disciplines (52–55). The discourse then deepens into guṇa-analysis (sattva, rajas, tamas) and a layered account of how faculties and elements are ‘attached’ in a chain of dependence culminating in the self and Nārāyaṇa, while mokṣa itself is described as unattached (14–24, 18–23). Bhīṣma uses extended metaphors of crossing a perilous ocean of saṃsāra through jñāna-yoga, leading to an ascent through subtle carriers (sun-rays, winds, space, rajas, sattva) toward the supreme Nārāyaṇa/Paramātman and non-return (61–75). Yudhiṣṭhira raises a subtle concern about memory and the ‘defect’ of liberation if sages remain engaged with knowledge; Bhīṣma replies with a nuanced model of the subtle self’s movement, the dissolution of senses, and the self’s transcendence of prakṛti into the guṇa-less Paramātman, while mind and senses return in due course as if executing a teacher’s instruction (76–94). The chapter concludes by asserting the supremacy and antiquity of Sāṃkhya-knowledge, its presence across Veda, yoga, purāṇa, itihāsa, and śāstra, and by locating its ultimate ground in Nārāyaṇa as the sustaining principle of creation and dissolution (95–110).
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को ‘यथापूर्व’ एक प्राचीन संवाद का द्वार खोलते हैं—जनक का महात्मा पराशर से प्रश्न: ऐसा कौन-सा शुभ कर्म है जो इस लोक और परलोक—दोनों में परम श्रेय देता है? → उत्तर कर्म-फल की सूक्ष्म गति में उतरता है: जीव कभी केवल पुण्य में स्थिर नहीं रहता; दुःख-क्षय के बाद पुण्य क्षीण होता है और फिर दुष्कृत का भोग उभर आता है। इस चक्र में मनुष्य की सबसे बड़ी भूल—पुण्य-पाप दोनों में आसक्ति—बताई जाती है। → पराशर-उपदेश का शिखर: ‘दुष्कृते सुकृते चापि न जन्तुर्नियतो भवेत्’—विद्वान जीवन भर पुण्य या पाप किसी में भी बँधकर न रहे; नित्य मनः-समाधान (चित्त-स्थैर्य) के लिए प्रयत्न करे। यही कर्म-फल के जाल से ऊपर उठने का उपाय है। → आचार-शुद्धि का व्यावहारिक नियम जोड़कर उपदेश पूर्ण होता है: जिस कर्म की निन्दा करो, उसे स्वयं न करो; अन्यथा निन्दक स्वयं उपहास का पात्र बनता है। इस प्रकार ‘श्रेय’ का मार्ग बाह्य कर्म से अधिक अंतःकरण की समता, सत्य-आचरण और आत्मसंयम में प्रतिष्ठित किया जाता है।
Shlokas
Verse 1
- कहते हैं, किसी समय असुरगण देवताओंको कष्ट पहुँचाकर भृगुपत्नीके आश्रममें जाकर छिप जाते थे। असुरोंने “माता” कहकर उनकी शरण ली थी और उन्होंने पुत्र मानकर उन सबको निर्भय कर दिया था। देवता जब असुरोंको दण्ड देनेके लिये उनका पीछा करते हुए आते, तब भृगुपत्नीके प्रभावसे उनके आश्रममें प्रवेश नहीं कर पाते थे। यह देख समस्त देवताओं ने भगवान् विष्णुकी शरण ली। भुवनपालक भगवान् विष्णुने देवताओं और दैवी-सम्पत्तिकी रक्षाके लिये चक्र उठाया, तथा असुरों एवं आसुर भावके उत्थानमें योग देनेवाली भूगुपत्नीका सिर काट लिया। उस समय मरनेसे बचे हुए असुर भृगुपुत्र उशनाकी शरणमें गये। उशना माताके वधसे खिन्न थे; इसलिये उन्होंने असुरोंको अभयदान दे दिया। तभीसे वे देवताओंकी उन्नतिके मार्गमें असुरोंद्वारा बाधाएँ खड़ी करते रहते हैं। नवत्यथिकद्वधिशततमो< ध्याय: पराशरगीताका आरम्भ--पराशर मुनिका राजा जनकको कल्याणकी प्राप्तिके साधनका उपदेश युधिष्ठिर उदाच अत: परं महाबाहो यच्छेयस्तद् वदस्व मे | न तृप्याम्यमृतस्येव वचसस्ते पितामह,युधिष्ठिरने कहा--महाबाहु पितामह! अब इसके बाद जो भी कल्याण-प्राप्तिका उपाय हो, वह मुझे बताइये। जैसे अमृत पीनेसे मन नहीं भरता, उसी तरह आपके वचन सुननेसे मुझे तृप्ति नहीं होती है
ဘိရှ္မက မိန့်ကြားသည်— တစ်ခါတုန်းက အဆုရတို့သည် ဒေဝတို့ကို နှိပ်စက်ပြီးနောက် ဘ္ရိဂု၏ ဇနီး၏ အာရှရမ်သို့ သွားကာ ပုန်းအောင်းကြသည်ဟု ဆိုကြ၏။ အဆုရတို့သည် သူမကို «အမေ» ဟု ခေါ်ကာ ခိုလှုံရာယူခဲ့ပြီး၊ သူမကလည်း သူတို့ကို သားသမီးကဲ့သို့ သဘောထား၍ အားလုံးကို မကြောက်မရွံ့ ဖြစ်စေ하였다။ ဒေဝတို့က အဆုရတို့ကို ဒဏ်ခတ်ရန် လိုက်လာသော်လည်း ဘ္ရိဂုဇနီး၏ အာနုဘော်ကြောင့် ထိုအာရှရမ်အတွင်း မဝင်နိုင်ကြ။ ထိုကို မြင်သဖြင့် ဒေဝအားလုံးသည် ဘုရား ဗိෂ္ဏုထံ ခိုလှုံကြ၏။ လောကကို ကာကွယ်သော ဗိෂ္ဏုသည် ဒေဝတို့နှင့် ဒေဝီသမ္ပတ္တိ (သီလသမာဓိတရား) ကို ကာကွယ်ရန် စက္ကရကို မြှောက်ကာ၊ အဆုရတို့နှင့် အဆုရစိတ်ဓာတ်၏ တိုးတက်မှုကို အထောက်အကူပြုနေသော ဘ္ရိဂုဇနီး၏ ခေါင်းကို ဖြတ်တောက်လိုက်၏။ ထိုအခါ သေဘေးမှ လွတ်မြောက်သည့် အဆုရတို့သည် ဘ္ရိဂု၏ သား ဥရှနာ (ရှုကရာ) ထံ ခိုလှုံကြ၏။ မိခင် သတ်ဖြတ်ခံရခြင်းကြောင့် ဝမ်းနည်းနေသော ဥရှနာသည် အဆုရတို့ကို အဘယဒာန် ပေးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ သူတို့သည် အဆုရတို့ကို အသုံးချကာ ဒေဝတို့၏ တိုးတက်ရာ လမ်းကြောင်းတွင် အတားအဆီးများ ထူထောင်လျက် ရှိကြသည်။ ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်— «လက်တံခိုင်မာသော ပိတামဟာ (အဘိုးကြီး) ရေ၊ ယခုနောက်ထပ် အမြင့်ဆုံး ကောင်းကျိုးသို့ ရောက်စေမည့် နည်းလမ်းကို ကျွန်ုပ်အား ပြောပြပါ။ အမృతကို သောက်လည်း မပြည့်စုံသကဲ့သို့၊ သင်၏ စကားကို နားထောင်ရခြင်းဖြင့်လည်း ကျွန်ုပ် မတိမ်းတိမ်း မပြည့်ဝနိုင်ပါ»။
Verse 2
कि कर्म पुरुष: कृत्वा शुभं पुरुषसत्तम | श्रेय: परमवाप्रोति प्रेत्य चेह च तद् वद,पुरुषप्रवर! इसीलिये मैं पूछता हूँ कि पुरुष कौन-सा शुभ कर्म करे तो इसे इस लोक और परलोकमें भी परम कल्याणकी प्राप्ति हो सकती है, यह मुझे बतानेकी कृपा करें
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို လူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသောသူ၊ လူတစ်ယောက်သည် မည်သည့် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုလုပ်လျှင် သေပြီးနောက်လည်း၊ ယခုလောက၌လည်း အမြင့်ဆုံးသော ကောင်းကျိုးကို ရနိုင်သနည်း။ ထိုအကြောင်းကို ငါ့အား ပြောပြပါ»။
Verse 3
भीष्म उवाच अन्न ते वर्तयिष्यामि यथापूर्व महायशा: । पराशरं महात्मानं पप्रच्छ जनको नृपः:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို ဂုဏ်သတင်းကြီးမြတ်သောသူ၊ အရင်က ဖြစ်ပျက်ခဲ့သကဲ့သို့ အဟောင်းအကြောင်းကို ငါ တိတိကျကျ ပြန်လည်ပြောပြမည်။ တစ်ခါက ဘုရင် ဇနကသည် စိတ်ဓာတ်ကြီးမြတ်သော ရှင်ပရားရှရကို မေးမြန်းခဲ့၏»။
Verse 4
भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इस विषयमें भी मैं तुम्हें पूर्ववत् एक प्राचीन प्रसंग सुनाऊँगा। एक समय महा-यशस्वी राजा जनकने महात्मा पराशर मुनिसे पूछा-- ।। कि श्रेय: सर्वभूतानामस्मिंललोके परत्र च । यद् भवेत् प्रतिपत्तव्यं तद् भवान् प्रब्रवीतु मे,“मुने! कौन-सी ऐसी वस्तु है जो समस्त प्राणियोंके लिये इहलोक और परलोकमें भी कल्याणकारी एवं जानने योग्य है? उसे आप मुझे बताइये'
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ယုဓိဋ္ဌိရ၊ ဤအကြောင်းအရာ၌လည်း အရင်ကကဲ့သို့ ငါသည် ရှေးဟောင်းဖြစ်ရပ်တစ်ခုကို ပြန်လည်ပြောပြမည်။ တစ်ခါက ဂုဏ်သတင်းကြီးသော ဘုရင် ဇနကသည် မဟာမုနိ ပရားရှရကို မေးလေ၏– ‘အို မုနိ၊ ဤလောကနှင့် နောက်လောက၌ပါ သတ္တဝါအားလုံးအတွက် ကောင်းကျိုးဖြစ်စေပြီး အမှန်တကယ် သိနားလည်ကာ လက်ခံကျင့်သုံးသင့်သော အရာသည် မည်သည်နည်း။ ကျွန်ုပ်အား ပြောပြပါ’»။
Verse 5
ततः स तपसा युक्तः सर्वधर्मविधानवित् | नृपायानुग्रहमना मुनिर्वाक्यमथाब्रवीत्,तब सम्पूर्ण धर्मोके विधानको जाननेवाले वे तपस्वी मुनि राजा जनकपर अनुग्रह करनेकी इच्छासे इस प्रकार बोले
ထို့နောက် တပဿာဖြင့် စည်းကမ်းတကျ ကျင့်သုံး၍ ဓမ္မ၏ စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းအားလုံးကို သိကျွမ်းသော ထိုတပသီမုနိသည် ဘုရင်အား ကရုဏာပြုလိုသော စိတ်ဖြင့် ဤသို့ ဆိုလေ၏။
Verse 6
पराशर उवाच धर्म एव कृत: श्रेयानिह लोके परत्र च । तस्माद्धि परम नास्ति यथा प्राहुर्मनीषिण:
ပရားရှရက ပြောသည်– «ဓမ္မကို အမှန်တကယ် ကျင့်သုံးခြင်းသာလျှင် ဤလောက၌လည်း နောက်လောက၌လည်း အမြင့်ဆုံးသော ကောင်းကျိုး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ပညာရှိတို့ ဆိုသကဲ့သို့ ၎င်းထက် မြင့်မြတ်သော အရာ မရှိ»။
Verse 7
पराशरजीने कहा--राजन्! जैसा कि मनीषी पुरुषोंका कथन है, धर्मका ही विधिपूर्वक अनुष्ठान किया जाय तो वह इहलोक और परलोकमें भी कल्याणकारी होता है। उससे बढ़कर दूसरा कोई श्रेयका उत्तम साधन नहीं है ।। प्रतिपद्य नरो धर्म स्वर्गलोके महीयते । धर्मात्मकः कर्मविधिदेंहिनां नृपसत्तम,नृपश्रेष्ठ) धर्मको जानकर उसका आश्रय लेनेवाला मनुष्य स्वर्गलोकमें सम्मानित होता है। वेदोंमें जो 'सत्यं वद, धर्म चर, यजेत, जुहुयात्” इत्यादि वाक्योंद्वारा मनुष्योंका कर्तव्य विधान किया गया है, वही धर्मका लक्षण है
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ ပညာရှိတို့၏ ဆိုကြားချက်အတိုင်း ဓမ္မကို သတ်မှတ်ထားသော နည်းလမ်းနှင့် အခမ်းအနားအတိုင်း မှန်ကန်စွာ ကျင့်သုံးလျှင် ဤလောက၌လည်း နောက်လောက၌လည်း ကောင်းကျိုးဖြစ်စေသည်။ ထိုထက် မြင့်မားသော အကျိုးစီးပွားရရှိရာ နည်းလမ်း မရှိ။ ဓမ္မကို သိ၍ ဓမ္မကို အားကိုးသူသည် သုဝဏ္ဏလောက (ကောင်းကင်ဘုံ) တွင် ဂုဏ်ပြုခံရသည်။ အို မင်းတို့အထဲ၌ အကောင်းဆုံးသော မင်းကြီး၊ ကိုယ်ရှိသတ္တဝါတို့အတွက် ဓမ္မအခြေပြု လုပ်ရပ်၏ စည်းကမ်းကို ဝေဒများတွင် ထုတ်ဖော်ထားပြီး ‘အမှန်ကို ပြော၊ ဓမ္မကို ကျင့်၊ ယဇ္ဈကို ပြု၊ ဟောမ (အဂ္ဂိသို့ ပူဇော်) ကို ဆောင်ရွက်’ ဟူသော အမိန့်တော်များကဲ့သို့သော ညွှန်ကြားချက်တို့သည် ဓမ္မကို သိမြင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 8
तस्मिन्नाश्रमिण: सन्त: स्वकर्माणीह कुर्वते
ထိုအာရှရမ်၌ နေထိုင်သော တပသီတို့သည်—စိတ်နှလုံးမှန်ကန်၍ စည်းကမ်းတကျရှိကြသဖြင့်—မိမိတို့၏ သတ်မှတ်ထားသော တာဝန်ကိစ္စများကို ဤနေရာ၌ မိမိအလျော်အစားအတိုင်း ဆောင်ရွက်ကြသည်။
Verse 9
सभी आश्रमोंके लोग उस धर्ममें ही स्थित रहकर इस जगत्में अपने-अपने कर्मोंका अनुष्ठान करते हैं ।। चतुर्विधा हि लोकेडस्मिन् यात्रा तात विधीयते । मर्त्या यत्रावतिष्ठन्ते सा च कामात् प्रवर्तते,तात! इस लोकमें चार प्रकारकी जीविकाका विधान है (ब्राह्मणके लिये यज्ञादि कराकर दक्षिणा लेना, क्षत्रियके लिये कर लेना, वैश्यके लिये खेती आदि करना और शाद्रके लिये तीनों वर्णॉंकी सेवा करना)। मनुष्य इन्हीं चार प्रकारकी जीविकाओंका आश्रय लेकर रहते हैं। वह जीविका दैवेच्छासे चलती है
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «ချစ်သောကလေးရေ၊ ဤလောက၌ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း နည်းလမ်း လေးမျိုးကို သတ်မှတ်ထားသည်။ လူသားတို့သည် ထိုနည်းလမ်းများပေါ်တွင် ရပ်တည်နေကြပြီး သူတို့၏ လှုပ်ရှားမှုသည် ဆန္ဒမှ ပေါက်ဖွားလာသည်။ မိမိ၏ ဓမ္မ၌ တည်မြဲနေကာ အာရှရမ်အားလုံးမှ လူတို့သည် ဤလောက၌ မိမိမိမိ၏ တာဝန်ကိစ္စများကို ဆောင်ရွက်ကြသည်»။
Verse 10
सुकृतासुकृतं कर्म निषेव्य विविधै: क्रमै: । दशार्धप्रविभक्तानां भूतानां बहुधा गति:,जो प्राणी नाना प्रकारके क्रमसे पुण्य और पापकर्मका सेवन करके पज्चत्वको प्राप्त हो गये हैं अर्थात् स्थूल शरीरका त्याग कर देते हैं, उनको मिलनेवाली गति नाना प्रकारकी बतायी गयी है
သတ္တဝါတို့သည် အဆင့်အတန်း မျိုးစုံသော လမ်းစဉ်များဖြင့် ကုသလကံနှင့် အကုသလကံကို ကျင့်သုံးခဲ့ကြ၏။ ထို့ကြောင့် အစိတ်အပိုင်း ဆယ့်ငါးပါးအဖြစ် ခွဲဝေထားသော သတ္တဝါတို့အတွက် သွားရာဂတိသည် အမျိုးမျိုး များစွာရှိကြောင်း ဆိုထားသည်။
Verse 11
सौवर्ण राजतं चापि यथा भाण्डं निषिच्यते । तथा निषिच्यते जनन््तुः पूर्वकर्मवशानुग:,जैसे ताँबे आदिके बर्तनोंपर जब सोने और चाँदीकी कलई चढ़ा दी जाती है तब वे वैसे ही दिखायी देने लगते हैं। उसी प्रकार पूर्व कर्मोके वशीभूत प्राणी पूर्वकृत कर्मसे लिप्त रहता है (पुण्यकर्मसे लिप्त होनेके कारण वह सुखी होता है और पापसे लिप्त होनेके कारण उसे दुःख उठाना पड़ता है)
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «ရွှေ သို့မဟုတ် ငွေကို အလွှာတင်၍ အိုးခွက်တန်ဆာကို ဖုံးအုပ်လိုက်သော် ထိုတန်ဆာသည် ထိုပစ္စည်းအဖြစ်ပင် ထင်မြင်ရသကဲ့သို့၊ သတ္တဝါလည်း ယခင်ကံ၏ အလွှာဖြင့် ‘ဖုံးအုပ်’ ခံရသည်။ အတိတ်က လုပ်ရပ်တို့၏ အင်အားအောက်၌ ချုပ်နှောင်ခံရသောကြောင့် မိမိအရင်က ပြုခဲ့သမျှ၏ အမှတ်အသားဖြင့် နေတတ်၏—ကုသလကံဖြင့် လိမ်းကျံလျှင် ပျော်ရွှင်ရပြီး၊ အကုသလကံဖြင့် လိမ်းကျံလျှင် ဒုက္ခကို ခံရသည်»။
Verse 12
नाबीजाज्जायते किंचिन्नाकृत्वा सुखमेधते । सुकृतैर्विन्दते सौख्य॑ प्राप्य देहक्षयं नर:,जैसे बिना बीजके कोई अंकुर पैदा नहीं होता, उसी प्रकार पुण्यकर्म किये बिना कोई सुखी या समृद्धिशाली नहीं हो सकता; अतः मनुष्य देहत्यागके पश्चात् पुण्यकर्मोंके फलसे ही सुख पाता है
မျိုးစေ့မရှိလျှင် အပင်ပေါက်မပေါက်သကဲ့သို့၊ ကုသိုလ်ကံမပြုဘဲ စိတ်ချမ်းသာမှု သို့မဟုတ် စည်းစိမ်တိုးတက်မှု မဖြစ်နိုင်။ လူသည် ကုသိုလ်ကံတို့ကြောင့်သာ သုခကို ရရှိ၏။ ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီးသွားပြီးနောက် (သေပြီးနောက်) လည်း ကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးဖြင့်သာ သုခကို ခံစားရ၏။
Verse 13
दैवं तात न पश्यामि नास्ति दैवस्य साधनम् । स्वभावतो हि संसिद्धा देवगन्धर्वदानवा:
ပရာရှရက ပြောသည်—“သားရေ၊ သီးခြားလွတ်လပ်သော အင်အားတစ်ရပ်အဖြစ် ‘ကံကြမ္မာ’ ကို ငါမမြင်ရ။ ထိုကံကြမ္မာကို ဖြစ်ပေါ်စေသည့် သို့မဟုတ် ထိန်းချုပ်နိုင်သည့် အကြောင်းအရာလည်း မတွေ့ရ။ အကြောင်းမူကား နတ်တို့၊ ဂန္ဓဗ္ဗတို့၊ ဒာနဝတို့သည် မိမိတို့၏ သဘာဝအရင်းအမြစ်ကြောင့်ပင် ကိုယ်ပိုင်စွမ်းရည်နှင့် အခြေအနေကို ရရှိကြသည်”။
Verse 14
तात! इस विषयमें नास्तिक कहते हैं “मैं प्रारब्धको प्रत्यक्ष नहीं देख पाता तथा प्रारब्धके अस्तित्वका सूचक अनुमानप्रमाण भी नहीं है। किंतु देवता, गन्धर्व और दानव आदि योनियाँ तो स्वभावसे ही प्राप्त होती हैं” ।। प्रेत्य जातिकृतं कर्म न स्मरन्ति सदा जना: | ते वै तस्य फलप्राप्ती कर्म चापि चतुर्विधम्
ပရာရှရက ပြောသည်—“သေပြီး နောက်တစ်ဖန် မွေးဖွားလာသောအခါ လူတို့သည် ယခင်ဘဝ၌ ပြုခဲ့သော ကံကို အမြဲမမှတ်မိကြ။ သို့သော် ထိုကံ၏ အကျိုးကို မလွဲမသွေ ကြုံတွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် ဤအကြောင်း၌ ကံကို လေးမျိုးဟု ဆိုကြ၏”။
Verse 15
इसके उत्तरमें यह कहा जा सकता है कि मरकर गये हुए प्राणी पूर्वजन्ममें किये हुए कर्मोको सदैव याद नहीं रख सकते। किंतु जब किसी पूर्वकृत कर्मका फल प्राप्त होता है तब वे ही लोग सदा (मन, वाणी, नेत्र और क्रियाद्वारा किये हुए) चार प्रकारके कर्मोंका स्मरण करते हैं--अर्थात् यह कहते हैं कि मैंने पूर्व जन्ममें कोई ऐसा कर्म किया होगा जिसका फल इस रूपमें प्राप्त हुआ है ।। लोकयात्राश्रयश्वैव शब्दो वेदाश्रय: कृत: । शान्त्यर्थ मनसस्तात नैतद् वृद्धानुशासनम्,तात! नास्तिक लोग जो यह कहते हैं कि लोकयात्राके निर्वाह और मनकी शान्तिके लिये वेदोक्त शब्दोंको प्रमाण माना गया है; अर्थात् वेदोंमें जो कर्म करनेका विधान है, वह तो असमर्थ पुरुषोंके जीविकानिर्वाहके लिये है और जो पूर्वजन्मके किये हुए कर्मकी चर्चा आयी है वह दुखी मनुष्योंके मनको धीरज बँधानेके लिये है, परंतु यह मत ठीक नहीं है; क्योंकि पतञ्जलि आदि ज्ञानवृद्ध पुरुषोंने ऐसा उपदेश नहीं किया है (पतञ्जलिने “तद्विपाको जात्यायुर्भोगा:” इस सूत्रके द्वारा जाति (जन्म), आयु और सुख-दुःखरूप भोगको पूर्वकृत कर्मका फल बताया है)
ပရာရှရက ပြောသည်—“ဤအကြောင်း၌ အဖြေတစ်ရပ်မှာ သေဆုံးသွားသော သတ္တဝါတို့သည် ယခင်ဘဝ၌ ပြုခဲ့သော ကံကို အမြဲမမှတ်မိနိုင်ကြခြင်းပင်။ သို့သော် ယခင်က ပြုခဲ့သော ကံတစ်ရပ်၏ အကျိုးကို ရရှိလာသောအခါ သူတို့သည် စိတ်၊ နှုတ်၊ မျက်စိနှင့် ကိုယ်ကာယအလုပ်တို့ဖြင့် ပြုသော လေးမျိုးသော ကံကို သတိရကာ ‘ယခင်ဘဝ၌ ဤသို့သော ကံတစ်ရပ်ကို ငါပြုခဲ့မည်၊ ထို့ကြောင့် ယခုဤသို့ အကျိုးရလာသည်’ ဟု ဆိုကြ၏။ ထို့ပြင် မယုံကြည်သူအချို့က ‘လောကရေးရာကို ထောက်ပံ့ရန်နှင့် စိတ်ကို ငြိမ်းချမ်းစေရန်သာ ဝေဒဝါဒ၏ စကားကို အာဏာတရားအဖြစ် လက်ခံထားသည်’ ဟု ဆိုသော်လည်း၊ သားရေ၊ ဤသည်မှာ ပညာရှိအဘိုးအိုတို့၏ အဆုံးအမ မဟုတ်”။
Verse 16
चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम् | कुरुते यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते,मनुष्य नेत्र, मन, वाणी और क्रियाके द्वारा चार प्रकारके कर्म करता है और जैसा कर्म करता है वैसा ही उसका फल पाता है
လူသည် မျက်စိ၊ စိတ်၊ နှုတ်နှင့် ကိုယ်ကာယအလုပ်တို့ဖြင့် ကံကို လေးမျိုးပြု၏။ မည်သို့သော ကံကို ပြုသနည်း၊ ထိုသို့သော အကျိုးကိုပင် ခံစားရ၏။
Verse 17
निरन्तरं च मिश्र च लभते कर्म पार्थिव । कल्याणं यदि वा पापं न तु नाशो<स्य विद्यते,राजन! मनुष्य कर्मके फलरूपसे कभी केवल सुख, कभी सुख-दुःख दोनोंको एक साथ प्राप्त करता है। पुण्य या पाप कोई भी कर्म क्यों न हो, फल भोगे बिना उसका नाश नहीं होता
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ လူသည် ကံ၏အကျိုးကို တစ်ခါတစ်ရံ ဆက်တိုက်သော သာယာမှုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ သာယာမှုနှင့် ဒုက္ခ ရောနှောသော အတွေ့အကြုံအဖြစ်လည်းကောင်း ခံစားရ၏။ ကုသိုလ်ဖြစ်စေ အကုသိုလ်ဖြစ်စေ၊ မခံစားရသေးသရွေ့ ထိုကံသည် မပျက်စီးမပျောက်ကွယ်နိုင်»။
Verse 18
कदाचित् सुकृतं तात कूटस्थमिव तिष्ठति । मज्जमानस्य संसारे यावद् दुःखाद विमुच्यते
တစ်ခါတစ်ရံ၊ ချစ်သားရေ၊ စုဆောင်းထားသော ကုသိုလ်သည် မလှုပ်မယှက် တည်မြဲနေသကဲ့သို့ ရပ်တည်နေပြီး၊ သံသရာထဲတွင် နစ်မြုပ်နေသူသည် နောက်ဆုံးတွင် ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်သည့်အထိ ထိုသို့တည်ရှိနေတတ်၏။
Verse 19
ततो दुःखक्षयं कृत्वा सुकृतं कर्म सेवते । सुकृतक्षयाच्च दुष्कृतं तद् विद्धि मनुजाधिप
ထို့နောက် ဒုက္ခ၏ အစုအဝေးကို ကုန်ခမ်းစေပြီးနောက် လူသည် ကုသိုလ်ကံကို ဆောင်ရွက်လာ၏။ ထိုကုသိုလ်ပင် ကုန်သွားသောအခါ အကုသိုလ်သို့ ပြန်လဲကျတတ်သည်ဟု သိမှတ်လော့၊ အို လူတို့၏ အရှင်။
Verse 20
तात! संसार-सागरमें डूबते हुए मनुष्यका पुण्यकर्म कभी-कभी तबतक स्थिर-जैसा रहता है जबतक कि दुःखसे उसका छुटकारा नहीं हो जाता। तदनन्तर दुःखका भोग समाप्त कर लेनेपर जीव अपने पुण्य कर्मके फलका उपभोग आरम्भ करता है। जब पुण्यका भी क्षय हो जाता है तब फिर वह पापका फल भोगता है। नरेश्वर! इस बातको तुम अच्छी तरह समझ लो ।। दम: क्षमा धृतिस्तेज: संतोष: सत्यवादिता । ह्वीरहिंसा5व्यसनिता दाक्ष्यं चेति सुखावहा:,इन्द्रियसंयम, क्षमा, धैर्य, तेज, संतोष, सत्यभाषण, लज्जा, अहिंसा, दुर्व्यसनका अभाव तथा दक्षता--ये सब सुख देनेवाले हैं
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «ချစ်သားရေ၊ သံသရာပင်လယ်ထဲတွင် နစ်မြုပ်နေသူအတွက် စုဆောင်းထားသော ကုသိုလ်သည် တစ်ခါတစ်ရံ သိုလှောင်ထားသကဲ့သို့ တည်ရှိနေပြီး၊ ဒုက္ခကို ခံစားရခြင်းမှ လွတ်မြောက်သည့်အထိ ထိုသို့တည်တံ့တတ်၏။ ထို့နောက် ဒုက္ခ၏ ဝန်ကို ကုန်ခမ်းစေပြီးလျှင် သက်ရှိသည် မိမိ၏ ကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးကို စတင်ခံစားရ၏။ ထိုကုသိုလ်ပင် ကုန်သွားသောအခါ ပြန်လည်၍ အကုသိုလ်၏ အကျိုးကို ခံစားရ၏။ အို မင်းကြီး၊ ဤအရာကို ထင်ရှားစွာ နားလည်လော့။ အင်္ဒြိယထိန်းချုပ်မှု၊ ခွင့်လွှတ်ခြင်း၊ တည်ကြည်ခိုင်မာမှု၊ အတွင်းရောင်ခြည်၊ ကျေနပ်တင်းတိမ်မှု၊ အမှန်ပြောခြင်း၊ ရှက်ကြောက်သိက္ခာ၊ အဟിംသာ (မဟာမဟုတ်ခြင်း)၊ စွဲလမ်းမှုများမှ ကင်းလွတ်ခြင်း၊ နှင့် ကျွမ်းကျင်တတ်မြောက်မှု—ဤအရာတို့သည် အားလုံး ပျော်ရွှင်မှုကို ဆောင်ကြဉ်းပေးသော အရာများဖြစ်သည်»။
Verse 21
दुष्कृते सुकृते चापि न जन्तुर्नियतो भवेत् । नित्यं मनःसमाधाने प्रयतेत विचक्षण:,विद्वान् पुरुषको जीवनपर्यन्त पाप या पुण्यमें भी आसक्त न होकर अपने मनको परमात्माके ध्यानमें लगानेका प्रयत्न करना चाहिये
ပါရာရှရက မိန့်တော်မူသည်– «သက်ရှိတစ်ဦးသည် အကုသိုလ်ကံဖြစ်စေ ကုသိုလ်ကံဖြစ်စေ ထိုနှစ်မျိုးကြောင့် အမြဲတမ်း မပြောင်းလဲနိုင်အောင် သတ်မှတ်ခံထားရသူ မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် ပညာရှိသူသည် အမြဲတမ်း စိတ်ကို အနက်ရှိုင်းဆုံး သမာဓိ၌ တည်ငြိမ်စေရန် ကြိုးပမ်းသင့်၏—အပြစ်၌လည်း မကပ်လျက်၊ ကုသိုလ်၌ပင်လည်း မကပ်လျက်၊ အတွင်းစိတ်ကို အမြင့်ဆုံး အတ္တမန် (ပရမအတ္တ) ထံသို့ ဦးတည်စေသင့်၏»။
Verse 22
नायं परस्य सुकृतं दुष्कृतं चापि सेवते । करोति यादृशं कर्म तादृशं प्रतिपद्यते,जीव दूसरेके किये हुए शुभ अथवा अशुभ कर्मको नहीं भोगता, वह स्वयं जैसा कर्म करता है वैसा ही फल पाता है
ပါရာသရက မိန့်ကြားသည်– «လူသည် အခြားသူ၏ ကုသိုလ် သို့မဟုတ် အကုသိုလ်ကို မခံစားရ။ မိမိပြုသည့် ကမ္မအတိုင်း ထိုကမ္မနှင့်တူသော အကျိုးကိုသာ ရရှိသည်»။
Verse 23
सुखदु:खे समाधाय पुमानन्येन गच्छति । अन्येनैव जन: सर्व: संगतो यश्न पार्थिव:,विवेकी पुरुष सुख और दुःखको अपने भीतर विलीन करके अन्य मार्गसे अर्थात् मोक्षप्राप्तिके मार्गद्वारा चलता है। जो स्त्री, पुत्र और धन आदिमें आसक्त हैं, वे सब संसारी जीव उससे भिन्न दूसरे ही मार्गपर चलते हैं; अत: जन्मते और मरते रहते हैं
ပျော်ရွှင်မှုနှင့် ဒုက္ခကို အတွင်း၌ စုစည်း၍ ချုပ်ငြိမ်းစေပြီးနောက်၊ ဉာဏ်ရှိသူသည် လမ်းတစ်လမ်းခြား—မောက္ခသို့ ဦးတည်သော လမ်း—ဖြင့် သွားလေသည်။ သို့ရာတွင် (အို မင်းကြီး) မိန်းမ၊ သားသမီး၊ ဥစ္စာစည်းစိမ်တို့အပေါ် အလွန်ကပ်လျက်နေသူတို့နှင့် သူတို့၏ လောကီပိုင်ဆိုင်ရာအားလုံးသည် အခြားလမ်းဖြင့်သာ သွားကြသဖြင့် မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်း၏ စက်ဝိုင်း၌ ဆက်လက်လည်ပတ်နေကြသည်။
Verse 24
परेषां यदसूयेत न तत् कुर्यात् स्वयं नरः । यो हासूयुस्तथायुक्त: सो5वहासं नियच्छति
အခြားသူတွင် မြင်၍ ရှုတ်ချမည့် အမှုကို မိမိကိုယ်တိုင် မပြုသင့်။ အပြစ်ရှာတတ်၍ အမြဲတမ်း အပြစ်တင်နေသူသည် ထိုသဘောနှင့်တူစွာ နောက်ဆုံးတွင် မိမိကိုယ်ကိုပင် အပြောင်အပြက်နှင့် အထင်သေးမှုထဲသို့ ဆွဲချသွားပြီး၊ အကျင့်သည် သီလမဟုတ်ဘဲ ရယ်စရာအဖြစ်သို့ ကျရောက်လေသည်။
Verse 25
मनुष्य दूसरेके जिस कर्मकी निन्दा करे, उसको स्वयं भी न करे। जो दूसरेकी निन्दा करता है; किंतु स्वयं उसी निन्द्य कर्ममें लगा रहता है, वह उपहासका पात्र होता है ।। भीरू राजन्यो ब्राह्मण: सर्वभक्ष्यो वैश्योडनीहावान् हीनवर्णोडलसश्व । विद्वांक्वाशीलो वृत्तहीन: कुलीन: सत्याद् विश्रष्टो धार्मिक: स्त्री च दुष्टा,राजन! डरपोक क्षत्रिय, (भक्ष्याभक्ष्यका विचार न करके) सब कुछ खानेवाला ब्राह्मण, धनोपार्जनकी चेष्टासे रहित या अकर्मण्य वैश्य, आलसी शाूद्र, उत्तम गुणोंसे रहित विद्वान, सदाचारका पालन न करनेवाला कुलीन पुरुष, सत्यसे भ्रष्ट हुआ धार्मिक पुरुष, दुराचारिणी स्त्री, विषयासक्त योगी, केवल अपने लिये भोजन बनानेवाला मनुष्य, मूर्ख वक्ता, राजासे रहित राष्ट्र तथा अजितेन्द्रिय होकर प्रजाके प्रति स्नेह न रखनेवाला राजा--ये सब-के-सब शोकके योग्य हैं, अर्थात् निन्दनीय हैं
ပါရာသရက မိန့်ကြားသည်– «လူသည် အခြားသူ၏ အမှုကို ရှုတ်ချသည့်အရာကို မိမိကိုယ်တိုင် မပြုသင့်။ အခြားသူကို အပြစ်တင်နေသော်လည်း မိမိက ထိုအပြစ်တင်ရသော အကျင့်၌ပင် စွဲလန်းနေသူသည် ရယ်စရာအဖြစ် ဖြစ်လာသည်။ အို မင်းကြီး၊ ဤသူတို့သည် ဝမ်းနည်းဖွယ်—ထို့ကြောင့် ရှုတ်ချဖွယ်—ဖြစ်ကြသည်။ ကြောက်ရွံ့သော က္ଷတ္တရိယ; သင့်မသင့် မခွဲခြားဘဲ အရာအားလုံးကို စားသောက်သော ဗြာဟ္မဏ; အလုပ်နှင့် တာဝန်၌ မကြိုးစား (သို့) အင်အားမဲ့သော ဝိုင်ရှျ; ပျင်းရိသော ရှူဒြ; သင်ကြားပညာရှိသော်လည်း သီလကောင်းမှု မရှိသူ; မျိုးရိုးမြင့်သော်လည်း သင့်တင့်သော အကျင့်ကို မထိန်းသိမ်းသူ; သစ္စာမှ လွဲကျသွားသော ‘ဓမ္မိက’; အကျင့်ပျက်သော မိန်းမ; အာရုံခံအရာဝတ္ထုများ၌ ကပ်လျက်နေသော ယောဂီ; မိမိအတွက်သာ ဟင်းချက်သူ; မိုက်မဲစကားပြောသူ; မင်းမရှိသော နိုင်ငံ; နှင့် အာရုံကို မအနိုင်ယူနိုင်ဘဲ ပြည်သူတို့အပေါ် မေတ္တာမရှိသော မင်း—ဤအားလုံးပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 26
रागी युक्त: पचमानो<35त्महेतो- मूर्खो वक्ता नृपहीनं च राष्ट्रम् । एते सर्वे शोच्यतां यान्ति राजन् यश्चायुक्त: स्नेहहीन: प्रजासु,राजन! डरपोक क्षत्रिय, (भक्ष्याभक्ष्यका विचार न करके) सब कुछ खानेवाला ब्राह्मण, धनोपार्जनकी चेष्टासे रहित या अकर्मण्य वैश्य, आलसी शाूद्र, उत्तम गुणोंसे रहित विद्वान, सदाचारका पालन न करनेवाला कुलीन पुरुष, सत्यसे भ्रष्ट हुआ धार्मिक पुरुष, दुराचारिणी स्त्री, विषयासक्त योगी, केवल अपने लिये भोजन बनानेवाला मनुष्य, मूर्ख वक्ता, राजासे रहित राष्ट्र तथा अजितेन्द्रिय होकर प्रजाके प्रति स्नेह न रखनेवाला राजा--ये सब-के-सब शोकके योग्य हैं, अर्थात् निन्दनीय हैं
ပါရာသရက မိန့်ကြားသည်– «အို မင်းကြီး၊ ရာဂဖြင့် မောင်းနှင်ခံရသူ၊ အာရုံခံအရာဝတ္ထုများ၏ ကျွန်ဖြစ်နေသော ယောဂီဟန်ဆောင်သူ၊ မိမိအတွက်သာ ဟင်းချက်သူ၊ မိုက်မဲစကားပြောသူ၊ မင်းမရှိသော နိုင်ငံ—ဤအားလုံးသည် ဝမ်းနည်းဖွယ် ဖြစ်ကြသည်။ ထို့အတူ စည်းကမ်းမရှိ၍ ပြည်သူတို့အပေါ် မေတ္တာမရှိသော မင်းလည်း ဝမ်းနည်းဖွယ် ဖြစ်သည်»။
Verse 289
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें मगहादेवजी और शुक्राचार्यका समागमविषयक दी सौ नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သရီ မဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ (Śānti Parva) အတွင်း မောက္ခဓမ္မ (Mokṣadharma) အပိုင်း၌ မဟာဒေဝ (ရှီဝ) နှင့် သုကြာစာရျ (Śukrācārya) တို့၏ တွေ့ဆုံမှုကို ဖော်ပြသော အခန်း ၂၈၉ သည် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤကော်လိုဖွန်သည် ဤယူနစ်၏ အဆုံးသတ်ကို အမှတ်အသားပြုကာ ဓမ္မနှင့် မောက္ခအကြောင်း သင်ကြားသည့် ကျယ်ပြန့်သော ဆွေးနွေးချက်အတွင်း တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် ဖရိမ်ချထားသည်။
Verse 290
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पराशरगीतायां नवत्यधिकद्विशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें पराशरगीताविषयक दो सौ नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သရီ မဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ (Śānti Parva) အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မ (Mokṣa-dharma) အပိုင်း၌၊ «ပါရာရှရ-ဂီတာ» (Parāśara-gītā) ဟူသော သင်ကြားချက်နှင့် ဆက်စပ်သည့် အခန်း ၂၉၀ သည် နိဂုံးချုပ်လေ၏။
Frequently Asked Questions
It is a classificatory discernment that enumerates experiential domains and their limitations, analyzes guṇas and the attachment-chain of faculties and elements, and uses that knowledge to weaken identification with body and sense-objects.
The five are kāma (desire), krodha (anger), bhaya (fear), nidrā (sleep), and śvāsa (breath). Bhīṣma prescribes: kṣamā (forbearance) for anger, saṅkalpa-varjana (renunciation of compulsive intention) for desire, apramāda (vigilant care) for fear, sattva-saṃśīlana (cultivation of sattva/clarity) for sleep, and laghvāhāra (light diet) as a discipline connected with regulating breath.
Rather than a formal phalāśruti verse, the chapter makes an explicit meta-assertion: this Sāṃkhya-knowledge is supreme, widely attested across Veda, yoga, purāṇa, and itihāsa, and it leads to the highest, non-returning state upon realization of the guṇa-less Paramātman.