Adhyaya 277
मोक्षधर्मः — स्नेहपाशच्छेदः (Mokṣa-dharma: Cutting the Bonds of Attachment)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Mokṣa-dharma-anushāsana) — Detachment within Householder Life
Yudhiṣṭhira asks how a king ‘like us’ may roam the earth as one liberated, and by which enduring qualities one is freed from the noose of attachment (saṅgapāśa). Bhīṣma replies by introducing an ancient dialogue: Sagara questions the sage Ariṣṭanemi (Tārkṣya), seeking the highest good and a method to avoid grief and agitation. The response asserts that mokṣa-sukha is the highest happiness, yet people fail to recognize it due to fixation on children, livestock, wealth, and grain. Attachment is described as an illness resistant to cure when the mind is restless and deluded by affection. Ariṣṭanemi then enumerates practical disciplines: recognize children as grown and capable; relinquish clinging even to an aged, beloved spouse at the proper time; live ‘as freed’ whether one has offspring or not; experience sense-objects without delusion; remain even-minded in gains obtained by reasonable means. The chapter expands into contemplations that sever possessiveness: beings arise and meet pleasure, pain, and death through their own karma; one cannot ultimately secure kin from mortality; after death one does not know their condition. Liberation is repeatedly defined by victory over hunger, thirst, anger, greed, and delusion; by non-negligence amid temptations (gambling, drink, sexual desire, hunting); by insight into impermanence—disease, aging, bodily impurities, and the departure of great kings and sages. Equanimity toward comfort and hardship, profit and loss, victory and defeat, and a sober appraisal of the body and world culminate in Bhīṣma’s directive: if one’s resolve for mokṣa is steady, one may practice liberation even within household life and kingship, and thus rule with mokṣa-born virtues.
Chapter Arc: Yudhishthira, still seeking a path beyond grief and kingship’s burdens, asks Bhishma what marks the true renunciate—his nature (svabhava), conduct (acharana), and dharma. → Bhishma turns to an ancient exemplum—Harita’s teaching—tightening the standard: the seeker of moksha must be light in food, sense-controlled, and unshaken by the world’s provocations. The chapter presses practical tests: how to bear insult, how to meet anger, how to live with little, and how to remain steady amid gain and loss. → The ethical summit is the renunciate’s inner immovability: equal in praise and blame, unmoved by request or opposition, neither elated by gain nor crushed by loss—standing as a ‘madhyastha’ (witness-like) in all dualities. → Bhishma seals the portrait of the parivrajaka: one who gives fearlessness to all beings, leaves home without harming, and by moksha-dharma attains the supreme, stable state beyond prakriti’s turbulence.
Shlokas
Verse 1
ऑपन-आक्राता छा ् : आ अष्टस प्तरत्याधिकद्विशततमो< ध्याय: हारीत मुनिके द्वारा प्रतिपादित संन्यासीके स्वभाव, आचरण और धर्मोंका वर्णन युधिछिर उवाच किंशील: किंसमाचार: किंविद्य: किंपरायण: । प्राप्नोति ब्रह्मण: स्थान यत् परं प्रकृतेर्ध्ुवम्,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! प्रकृतिसे परे जो परब्रह्मका अविनाशी परमधाम है, उसे कैसे स्वभाव, किस तरहके आचरण, कैसी विद्या और किन कर्मोमें तत्पर रहनेवाला पुरुष प्राप्त कर सकता है?
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်– «အို အဘိုးကြီး (ဂရန်းဒ်ဆိုင်ယာ) ရေ၊ မည်သို့သော စရိုက်လက္ခဏာနှင့် အပြုအမူ၊ မည်သို့သော ဗဟုသုတ (ပညာ) နှင့် မည်သို့သော မတုန်မလှုပ် အပ်နှံမှုကို ပိုင်ဆိုင်ရပါမည်နည်း။ ထိုသို့ဖြင့် ပစ္စည်းသဘာဝ (ပရကృతి) ကို ကျော်လွန်သော အမြင့်ဆုံး မပျက်မယွင်း အဘိဓမ္မအိမ်ရာ—ဗြဟ္မ၏ အဆင့်အတန်းကို ရောက်နိုင်မည်နည်း»။
Verse 2
भीष्म उवाच मोक्षधर्मेषु निरतो लघ्वाहारो जितेन्द्रिय: । प्राप्रोति परमं स्थान यत् परं प्रकृतेर्धुवम्,भीष्मजीने कहा--राजन! जो पुरुष मोक्षधर्मोमें तत्पर, मिताहारी और जितेन्द्रिय होता है, वह उस प्रकृतिसे परे परब्रह्म परमात्माका जो अविनाशी परमधाम है, उसे प्राप्त कर लेता है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ မောက္ခဓမ္မများ၌ အမြဲတမ်း အားထုတ်သူ၊ အစားအစာကို မျှတစွာ စားသုံးသူ၊ အာရုံခံအင်္ဂါတို့ကို အနိုင်ယူသူသည် ပစ္စည်းသဘာဝ (ပရကृति) ကို ကျော်လွန်သော မပျက်မယွင်း အမြင့်ဆုံး အဘိဓမ္မအိမ်ရာ—ပရမအခြေအနေကို ရောက်ရှိသည်»။
Verse 3
(अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । हारीतेन पुरा गीतं त॑ निबोध युधिछिर ।।) युधिष्ठिर! पूर्वकालमें हारीत मुनिने जो ज्ञानका उपदेश किया है, इस विषयमें विज्ञ पुरुष उसी प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं, उसे सुनो ।। स्वगृहादभिनिस्सृत्य लाभेडलाभे समो मुनि: । समुपोढेषु कामेषु निरपेक्ष: परिव्रजेत्,मुमुक्षु पुरुषको चाहिये कि लाभ और हानिमें समान भाव रखकर मुनिवृत्तिसे रहे और भोगोंके उपस्थित होनेपर भी उनकी आकांक्षासे रहित हो अपने घरसे निकलकर संन्यास ग्रहण कर ले
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «ဤနေရာ၌လည်း ပညာရှိတို့သည် ရှေးဟောင်းအကြောင်းအရာတစ်ပုဒ်ကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်ပြကြသည်။ အို ယုဓိဋ္ဌိရ၊ ဟာရီတ မုနိက ရှေးက သီဆိုခဲ့သော ထိုဟောင်းနွမ်းသမိုင်းကို နားထောင်လော့။ လွတ်မြောက်ခြင်းကို လိုလားသူသည် မိမိအိမ်မှ ထွက်ခွာ၍ သံဃာသမားကဲ့သို့ လှည့်လည်ရမည်—အမြတ်နှင့် အရှုံး၌ စိတ်တည်ငြိမ်ညီမျှ၍၊ မုနိ၏ စည်းကမ်းဖြင့် နေထိုင်ကာ၊ ခံစားစရာအရာများ ရောက်လာသော်လည်း လိုချင်တပ်မက်မှု မရှိဘဲ»။
Verse 4
न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेदपि । न प्रत्यक्ष परोक्षं वा दूषणं व्याहरेत् क्वचित्,न नेत्रसे, न मनसे और न वाणीसे ही वह दूसरेके दोष देखे, सोचे या कहे। किसीके सामने या परोक्षमें पराये दोषकी चर्चा कहीं न करे
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– «သူတစ်ပါး၏ အပြစ်ကို မျက်စိဖြင့်လည်း မရှာရ၊ စိတ်ဖြင့်လည်း မတွေးရ၊ စကားဖြင့်လည်း မပြောရ။ မည်သူ့ကိုမဆို မျက်နှာချင်းဆိုင်ဖြစ်စေ၊ နောက်ကွယ်ဖြစ်စေ အပြစ်တင်စကားကို မည်သည့်အခါမျှ မဆိုရ»။
Verse 5
न हिंस्यात् सर्वभूतानि मैत्रायणगतकश्चरेत् । नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित्,समस्त प्राणियोंमेंसे किसीकी भी हिंसा न करे--किसीको भी पीड़ा न दे। सबके प्रति मित्रभाव रखकर विचरता रहे। इस नश्वर जीवनको लेकर किसीके साथ शत्रुता न करे
ဘီရှ္မက သင်ကြားသည်မှာ—အသက်ရှိသတ္တဝါအားလုံးကို မထိခိုက်စေသင့်၊ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် မေတ္တာမိတ်သဘောကို အခြေခံ၍ လောက၌ လှုပ်ရှားနေထိုင်သင့်သည်။ ယာယီလျင်မြန်စွာ ပျောက်ကွယ်သွားမည့် ဤဘဝကို ရရှိပြီးနောက် မည်သူနှင့်မျှ ရန်ငြိုးမဖန်တီးသင့်၊ ထိုရန်ငြိုးသည် ဒုက္ခကိုသာ တိုးပွားစေပြီး ဓမ္မလမ်းကို တားဆီးတတ်သည်။
Verse 6
अतिवादांस्तितिक्षेत नाभिमन्येत कंचन । क्रोध्यमान: प्रियं ब्रूयादाक्रुष्ट: कुशलं वदेत्
ဘီရှ္မက ဆိုသည်—“ပြင်းထန်လွန်ကဲသော စကားများကို သည်းခံရမည်၊ မည်သူ့ကိုမျှ မနာလိုမကျေနပ်စိတ် မထားရ။ ဒေါသတက်လာသော်လည်း နှစ်သက်ဖွယ်စကားကို ပြောရမည်၊ ဆဲဆိုခံရသော်လည်း ကောင်းကျိုးနှင့် မေတ္တာပါသော စကားဖြင့် ပြန်ဆိုရမည်”။
Verse 7
यदि कोई अपने प्रति अमर्यादित बात कहे--निन्दा या कटुवचन सुनाये तो उसके उन वचनोंको चुपचाप सह ले। किसीके प्रति अहंकार या घमंड न प्रकट करे। कोई क्रोध करे तो भी उससे प्रिय वचन ही बोले। यदि कोई गाली दे तो भी उसके प्रति हितकर वचन ही मुँहसे निकाले ।। प्रदक्षिणं च सव्यं च ग्राममध्ये च नाचरेत् । भैक्षचर्यामनापन्नो न गच्छेत् पूर्वकेतित:
ဘီရှ္မက ဆိုသည်—မိမိအပေါ် မလျော်ကန်သောစကား၊ အပြစ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် ခါးသီးသောစကားကို ကြားရလျှင် တိတ်တဆိတ် ခံယူရမည်။ မည်သူ့အပေါ်မျှ အဟင်္ကာရ သို့မဟုတ် မာန်မာန မပြရ။ တစ်ဖက်က ဒေါသထွက်နေသော်လည်း ချစ်ဖွယ်စကားသာ ပြောရမည်။ ဆဲဆိုခံရသော်လည်း အကျိုးရှိသောစကားသာ ထုတ်ပြောရမည်။ ထို့ပြင် ရွာအလယ်၌ ညာဘက်ထား၍ဖြစ်စေ ဘယ်ဘက်ထား၍ဖြစ်စေ အလွန်အကျွံ ပြသသလို လှည့်လည်မနေသင့်။ မလိုအပ်လျှင် ဘိက္ခာတောင်းလှည့်လည်ခြင်း မပြုရ၊ ကြိုတင်သင်္ကေတများ သို့မဟုတ် လျှို့ဝှက်ချိန်းဆိုမှုများဖြင့်လည်း မလှုပ်ရှားသင့်။
Verse 8
गाँव या जनसमुदायमें दायें-बायें न करे--किसीकी पक्ष-विपक्ष न करे तथा भिक्षावृत्तिको छोड़कर किसीके यहाँ पहलेसे निमन्त्रित होकर भोजनके लिये न जाय ।। अवकीर्ण: सुगुप्तश्न न वाचा हााप्रियं वदेत् । मृदुः स्यादप्रतिक्रूरो विस्रब्ध: स्यादकत्थन:
ဘီရှ္မက ဆိုသည်—“အဖွဲ့အစည်းအငြင်းပွားမှုများတွင် မပါဝင်ဘဲ နေထိုင်ရမည်။ ရွာထဲ သို့မဟုတ် လူစုလူဝေးထဲတွင် မည်သူ့ဘက်မှ မလိုက်၊ မည်သူ့ကိုမှ မဆန့်ကျင်ရ။ ဘိက္ခာတောင်းစားသည့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို စွန့်လွှတ်ပြီး ကြိုတင်ဖိတ်ကြားထားသည်ဆိုသည့်အကြောင်းတစ်ခုတည်းကြောင့် အခြားသူ၏အိမ်သို့ ထမင်းစားရန် မသွားရ။ စည်းကမ်းတကျ သတိထား၍ စားသောက်ရမည်။ ခါးသီးကြမ်းတမ်းသောစကား မပြောရ။ နူးညံ့ရမည်၊ ပြန်လည်ရက်စက်မဖြစ်ရ။ အပြုအမူတွင် တည်ငြိမ်ယုံကြည်စွာ နေရမည်၊ မာန်တင်မပြောရ”။
Verse 9
कोई अपने ऊपर धूल या कीचड़ फेंके तो मुमुक्षु पुरुष उससे आत्मरक्षामात्र करे। बदलेमें स्वयं भी वैसा ही न करे और न मुहसे कोई अप्रिय वचन ही निकाले। सर्वदा मृदुताका बर्ताव करे। किसीके प्रति कठोरता न करे। निश्चिन्त रहे और बहुत बढ़-बढ़कर बातें न बनाये ।। विधूमे न््यस्तमुसले व्यज्रारे भुक्तवज्जने । अतीतपात्रसंचारे भिक्षां लिप्सेत वै मुनि:,जब रसोईघरसे धूआँ निकलना बंद हो जाय, अनाज-मसाला कूटनेके लिये उठाया हुआ मूसल अलग रख दिया जाय, चूल्हेकी आग ठंडी पड़ जाय, घरके लोग भोजन कर चुके हों और बर्तनोंका संचार--रसोई परोसी हुई थालीका इधर-उधर ले जाया जाना बंद हो जाय, उस समय संन्यासी मुनिको भिक्षा प्राप्त करनेकी चेष्टा करनी चाहिये
ဘီရှ္မက ဆိုသည်—တစ်စုံတစ်ယောက်က သင့်အပေါ် ဖုန် သို့မဟုတ် ရွံ့ကို ပစ်ချလျှင် မောက္ခကို ရှာဖွေနေသူသည် မိမိကိုယ်ကို ကာကွယ်ရုံသာ ပြုရမည်။ ပြန်လည်တုံ့ပြန်၍ ထိုအတိုင်း မလုပ်ရ၊ မနှစ်သက်ဖွယ် သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသောစကားကိုလည်း မထွက်စေရ။ အမြဲတမ်း နူးညံ့သိမ်မွေ့စွာ ပြုမူရမည်၊ မည်သူ့အပေါ်မျှ ခက်ထန်မနေသင့်၊ စိတ်အေးအေးထား၍ အလွန်အကျွံ ချဲ့ကားပြောဆိုခြင်းကို ရှောင်ရမည်။ ထို့ပြင် ဘိက္ခာရှာသော မုနိသည် အိမ်ထောင်စုက ချက်ပြုတ်စားသောက်မှု ပြီးဆုံးသည့်အချိန်၌သာ ဘိက္ခာကို ချဉ်းကပ်သင့်သည်—မီးခိုးငွေ့ ပျောက်ကွယ်ပြီး၊ စပါးနှင့် အမွှေးအကြိုင် ထောင်းရန် သုံးသော မူဆယ်ကို ချထားပြီး၊ မီးဖိုမီး အေးသွားပြီး၊ အိမ်သူအိမ်သားများ စားပြီးပြီး၊ ပန်းကန်ခွက်ယောက် သယ်ယူလှုပ်ရှားမှု ရပ်သွားသောအခါ ဖြစ်သည်။
Verse 10
प्राणयात्रिकमात्र: स्यान्मात्रालाभेष्वनादृत: | अलाभे न विहन्येत लाभश्नैनं न हर्षयेत्,उसे केवल अपनी प्राणयात्राके निर्वाहमात्रका यत्न करना चाहिये। भर पेट भोजन मिल जाय, इसकी इच्छा नहीं रखनी चाहिये। यदि भिक्षा न मिले तो उससे मनमें पीड़ाका अनुभव न करे और मिल जाय तो उसके कारण वह हर्षित न हो
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– အသက်ရှင်ရေးကို ထိန်းသိမ်းနိုင်သလောက်သာ၊ အနည်းဆုံးစားသောက်ရုံအတွက်သာ ကြိုးစားရမည်။ ထိုထက်ပို၍ ရလိုစိတ်မထားရ။ အလှူမရလျှင် စိတ်မကျရောက်စေ၊ ရလျှင်လည်း ဝမ်းမြောက်လွန်ကဲမဖြစ်စေ။ ထိုသို့ စည်းကမ်းရှိသူသည် အမြတ်အရှုံးအပေါ် မမှီခိုဘဲ စိတ်တည်ငြိမ်ညီမျှမှုကို ထိန်းသိမ်းသည်။
Verse 11
लाभं॑ साधारण नेच्छेन्न भुज्जीताभिपूजित: । अभिपूजितलाभ हि जुगुप्सेतेव तादूश:,साधारण (लौकिक) लाभकी इच्छा न करे। जहाँ विशेष आदर एवं पूजा होती हो, वहाँ भोजन न करे। मुमुक्षु पुछ्णषको आदर-सत्कारके लाभकी तो निन्दा करनी चाहिये
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– သာမန်လောကီအမြတ်ကို မလိုလားမတောင်းတရား။ အထူးအလေးအနက် ဂုဏ်ပြုပူဇော်ရာနေရာတွင် အစာကို မခံယူရ။ အထူးသဖြင့် မောက္ခကို ရှာဖွေသူအတွက် အလွန်အကျွံဂုဏ်ပြုခြင်းမှ ထွက်ပေါ်လာသော အကျိုးအမြတ်ကို မသန့်စင်သကဲ့သို့ ရှောင်ကြဉ်သင့်သည်။ သင်ခန်းစာမှာ ထိန်းချုပ်မှုဖြစ်၍ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းနှင့် လက်ဆောင်များကို အဟင်္ကာရ၊ လူမှုချီးမွမ်းမှု၊ မမှီခိုနိုင်မှုတို့နှင့် မချည်နှောင်စေခြင်းပင်။
Verse 12
न चाजन्नदोषान् निन्देत न गुणानभिपूजयेत् । शय्यासने विविक्ते च नित्यमेवाभिपूजयेत्,भिक्षामें मिले हुए अन्नके दोष बताकर उनकी निन्दा न करे और न उसके गुण बताकर उन गुणोंकी प्रशंसा ही करे। सोने और बैठनेके लिये सदा एकान्तका ही आदर करे
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– အလှူဖြင့်ရသော အစာကို အပြစ်အနာအဆာများကို ထုတ်ဖော်ပြောကာ မနာလိုမနာကျင်စွာ မပြစ်တင်ရ၊ ထိုအစာ၏ ကောင်းချက်များကို ထပ်တလဲလဲ ပြောကာ မချီးမွမ်းလည်း မလုပ်ရ။ အစားအစာအပေါ် မကပ်လှမ်းဘဲ၊ အိပ်ရာထိုင်ရာအတွက်မူ အမြဲတမ်း တိတ်ဆိတ်သီးခြားမှုကို တန်ဖိုးထား၍ ခွဲခွာတည်ငြိမ်သော ဘဝကို ပျိုးထောင်ရမည်။
Verse 13
शून्यागारं वृक्षमूलमरण्यम थवा गुहाम् । अज्ञातचर्या गत्वान्यां ततो<न्यत्रैव संविशेत्,सूने घर, वृक्षकी जड़, जंगल अथवा पर्वतकी गुफामें अथवा अन्य किसी गुप्त स्थानमें अज्ञातभावसे रहकर आत्मचिन्तनमें ही लगा रहे
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– လူသည် အလွတ်အိမ်၊ သစ်ပင်အမြစ်အောက်၊ တောအုပ်၊ သို့မဟုတ် တောင်ဂူတို့ကို အားကိုးနေထိုင်စေ။ မသိမသာ၊ မထင်ရှားသော နေထိုင်ပုံကို ခံယူပြီး တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွှေ့ကာ နောက်တစ်နေရာတွင်သာ အခြေချ၍ လျှို့ဝှက်နေကာ အတွင်းစိတ်ကို ဆင်ခြင်တရားတွင်သာ တည်စေ။
Verse 14
अनुरोधविरोधाभ्यां सम: स्यादचलो ध्रुव: । सुकृतं दुष्कृतं चोभे नानुरुध्येत कर्मणा,लोगोंके अनुरोध या विरोध करनेपर भी सदा समभावसे रहे, निश्चल एवं स्थिरचित्त हो जाय तथा अपने कर्मोंद्वारा पुण्य एवं पापका अनुसरण न करे
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– လူတို့၏ တောင်းဆိုမှု သို့မဟုတ် ဆန့်ကျင်မှုတို့ကို ကြုံရသော်လည်း အမြဲတမ်း ညီမျှသောစိတ်ဖြင့် နေထိုင်၍ မလှုပ်မယှက် တည်ကြည်ရမည်။ ထို့ပြင် ကိုယ့်အပြုအမူများကြောင့် ကုသိုလ် သို့မဟုတ် အကုသိုလ် နှစ်ဖက်လုံး၏ နောက်လိုက်မဖြစ်စေရ—အကျိုးဆုလာဘ်ကို လိုလားခြင်းကြောင့် မလုပ်၊ မမှန်ကန်သော လှုံ့ဆော်မှုကြောင့်လည်း မလုပ်ဘဲ—အတွင်းစိတ်တည်ငြိမ်မှုဖြင့် တည်ကြည်စွာ ပြုလုပ်ရမည်။
Verse 15
नित्यतृप्तः सुसंतुष्ट: प्रसन्नवदनेन्द्रिय: । विभीर्जप्यपरो मौनी वैराग्यं समुपाश्रित:,सर्वदा तृप्त और संतुष्ट रहे। मुख और इन्द्रियोंको प्रसन्न रखे। भयको पास न आने दे। प्रणव आदिका जप करता रहे तथा वैराग्यका आश्रय ले मौन रहे
ဘီရှ္မက ပြောသည်– လူသည် အမြဲတမ်း ကျေနပ်တင်းတိမ်၍ စိတ်ချမ်းသာပြည့်ဝနေသင့်သည်။ မျက်နှာနှင့် အာရုံခံအင်္ဂါတို့ကို တည်ငြိမ်၍ ရွှင်လန်းစေကာ ကြောက်ရွံ့မှု မဝင်ရောက်စေရ။ «အိုမ်» ကဲ့သို့ သန့်ရှင်းသော သံတော်ကို ထပ်ခါတလဲလဲ ဂါထာရွတ်ဆိုကာ စကားကို ထိန်းချုပ်၍ တိတ်ဆိတ်နေပြီး ဝိရာဂျ (ကပ်လျက်မှုကင်းခြင်း) ကို အားကိုးရမည်။ ဤသည်မှာ သာန္တိသင်ကြားချက်များ၏ သီလဘောင်အတွင်း လူကို တည်ကြည်၊ အန္တရာယ်မပြု၊ မြင့်မားသော ဉာဏ်သို့ သင့်လျော်စေသော အတွင်းရေးသင်တန်းဖြစ်သည်။
Verse 16
अभ्यस्तं भौतिकं पश्यन् भूतानामागतिं गतिम् । निःस्पृह: समदर्शी च पक््वापक्वेन वर्तयन् । आत्मना य: प्रशान्तात्मा लघ्वाहारो जितेन्द्रिय:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ရုပ်ဝတ္ထုလောကကို စောင့်ကြည့်မြင်တတ်အောင် လေ့ကျင့်ထားသူသည် သတ္တဝါတို့၏ လာခြင်းသွားခြင်း—ရောက်လာခြင်းနှင့် ထွက်ခွာခြင်း—ကို မြင်၍ ဆန္ဒလိုချင်မှုကင်းကာ တန်းတူမြင်မြင် ဖြစ်လာသည်။ ရင့်ကျက်သူနှင့် မရင့်ကျက်သူတို့အကြား မ偏မလွဲ သွားလာနေထိုင်ပြီး အတွင်းစိတ်တည်ငြိမ်၊ အစားအစာကို မျှတစွာယူ၍ အာရုံတို့ကို အနိုင်ယူထားသူဖြစ်သည်။
Verse 17
भौतिक देह, इन्द्रिय आदि सभी वस्तुएँ नष्ट होनेवाली हैं और प्राणियोंक आवागमन-- जन्म और मरण--बारंबार होते रहते हैं। यह सब देख और सोचकर जो सर्वत्र निःस्पृह तथा समदर्शी हो गया है, पके (रोटी, भात आदि) और कच्चे (फल, मूल आदि) से जीवन-निर्वाह करता है, आत्मलाभके लिये जो शान्तचित्त हो गया है तथा जो मिताहारी और जितेन्द्रिय है, वही वास्तवमें संन्न्यासी कहलाने योग्य है ।। वाचो वेगं मनस: क्रोधवेगं हिंसावेगमुदरोपस्थवेगम् । एतान् वेगान् विषहेद् वै तपस्वी निन्दा चास्य हृदयं नोपहन्यात्,संन्यासी तपस्वी होकर वाणी, मन, क्रोध, हिंसा, उदर और उपस्थ--इनके वेगोंको सहता हुआ इन्हें वशमें रखे। दूसरोंद्वारा की हुई निन््दा उसके हृदयमें कोई विकार न उत्पन्न करे
ဘီရှ္မက သင်ကြားသည်– ရုပ်ခန္ဓာနှင့် အာရုံတို့သည် ပျက်စီးသွားမည့်အရာများဖြစ်ပြီး သတ္တဝါတို့သည် လာခြင်းသွားခြင်း—မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်း—ကို အကြိမ်ကြိမ် လှည့်လည်ကြရသည်။ ဤအရာကို မြင်၍ စဉ်းစားကာ နေရာတိုင်းတွင် ဆန္ဒကင်း၍ တန်းတူမြင်မြင် ဖြစ်လာသူ၊ ရရှိသမျှဖြင့်—ချက်ပြီးဖြစ်စေ မချက်ရသေးဖြစ်စေ—အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြုသူ၊ အတွင်းသဘောတရားကို ရယူရန် စိတ်ငြိမ်သက်လာသူ၊ အစားအစာကို မျှတစွာယူ၍ အာရုံတို့ကို ထိန်းနိုင်သူသာ အမှန်တကယ် သံဃာဝင်ရဟန်း/စွန့်လွှတ်သူဟု ခေါ်ထိုက်သည်။ ထိုစွန့်လွှတ်သူသည် တပသီအဖြစ် နေထိုင်ကာ စကား၊ စိတ်၊ ဒေါသ၊ အကြမ်းဖက်မှု၊ ဝမ်းဗိုက်နှင့် ကာမ၏ အလှုပ်အရှားများကို ခံနိုင်ရည်ရှိ၍ အနိုင်ယူရမည်။ အခြားသူတို့၏ အပြစ်တင်စကားသည် သူ၏နှလုံးကို မထိခိုက်စေဘဲ အတွင်းတည်ငြိမ်မှုကို မလှုပ်ရှားစေရ။
Verse 18
मध्यस्थ एव तिष्ठेत प्रशंसानिन्दयो: सम: । एतत् पवित्र परमं परिव्राजक आश्रमे,प्रशंसा और निन्दा-दोनोंमें समान भाव रखकर उदासीन ही रहना चाहिये। संन्यासाश्रममें इस प्रकारका आचरण परम पवित्र माना गया है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ချီးမွမ်းခြင်းနှင့် အပြစ်တင်ခြင်း နှစ်မျိုးစလုံးတွင် တန်းတူသော အတွင်းစိတ်ညီမျှမှုကို ထိန်းထားကာ အမှန်တကယ် အလယ်အလတ်နေသင့်သည်။ ဤသို့ တည်ငြိမ်သော မကပ်လျက်မှုသည် လှည့်လည်နေထိုင်သော စွန့်လွှတ်သူအတွက် အလွန်အမင်း သန့်ရှင်းစေသော အကျင့်ဟု သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 19
महात्मा सर्वतो दान्त: सर्वत्रवानपाश्रित: । अपूर्वचारक: सौम्यो अनिकेत: समाहित:,संन्यासीको महामनस्वी, सब प्रकारसे जितेन्द्रिय, सब ओरसे असंग, सौम्य, मठ और कुटियासे रहित तथा एकाग्रचित होना चाहिये। उसे अपने पूर्व आश्रमके परिचित स्थानोंमें नहीं विचरना चाहिये
ဘီရှ္မက ပြောသည်– “အမှန်တကယ် မဟာစိတ်ရှိသော စွန့်လွှတ်သူသည် အရာရာတွင် ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်ရမည်၊ နေရာတိုင်းတွင် မကပ်လျက်ဘဲ မည်သူ့ကိုမျှ မမှီခိုရ။ အပြုအမူနူးညံ့သိမ်မွေ့၍ အမြဲတမ်းနေရာတစ်ခုတည်း မတည်မြဲဘဲ စိတ်ကို စုစည်းတည်ကြည်ထားရမည်။ ယခင်ဘဝအဆင့်က သိကျွမ်းခဲ့သော နေရာများတွင် မလှည့်လည်သင့်ဘဲ အဟောင်းဆက်နွယ်မှုနှင့် အာရုံလွှဲမှုတို့မှ လွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ရမည်။”
Verse 20
वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां न संसृज्येत कहिचित् । अज्ञातलिप्सं लिप्सेत न चैनं हर्ष आविशेत्,वानप्रस्थों और गृहस्थोंके साथ उसे कभी संसर्ग नहीं रखना चाहिये। अपनी रुचि प्रकट किये बिना ही जो वस्तु प्राप्त हो जाय, उसीको लेनेकी इच्छा रखनी चाहिये तथा अभीष्ट वस्तुके मिलनेपर उसके मनमें हर्षका आवेश नहीं होना चाहिये
ဘီရှ္မက ပြောသည်– အိမ်ထောင်ရှင်များနှင့် တောနေသူများနှင့် မည်သည့်အခါမျှ နီးကပ်စွာ မပေါင်းသင်းသင့်။ မတောင်းဆိုဘဲ၊ မိမိအလိုဆန္ဒကို မဖော်ပြဘဲ ရလာသမျှကိုသာ လိုလားသင့်၏။ လိုချင်သည့်အရာကို ရရှိသော်လည်း စိတ်ကို ဝမ်းမြောက်မှုက မလွှမ်းမိုးစေသင့်။
Verse 21
विजानतां मोक्ष एष श्रम: स्यादविजानताम् । मोक्षयानमिदं कृत्स्नं विदुषां हारितो5ब्रवीत्,यह संन्यासाश्रम ज्ञानियोंके लिये तो मोक्षरूप है, परंतु अज्ञानियोंके लिये श्रमरूप ही है। हारीत मुनिने विद्वानोंके लिये इस सम्पूर्ण धर्मको मोक्षका विमान बताया है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– အမှန်တကယ် နားလည်သူတို့အတွက် ဤအာရှ్రమဝိနယသည် မောက္ခဖြစ်လာ၏။ မနားလည်သူတို့အတွက်တော့ အလုပ်ပင်ပန်းခြင်းသာ ဖြစ်၏။ ဟာရီတ မုနိက ပညာရှိတို့အတွက် ဤဓမ္မလမ်းကြောင်းတစ်ခုလုံးကို “မောက္ခသို့ သယ်ဆောင်သည့် ယာဉ်” ဟု ကြေညာခဲ့သည်။
Verse 22
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा य: प्रव्रजेद् गृहात् । लोकास्तेजोमयास्तस्य तथा55नन्त्याय कल्पते,जो पुरुष सबको अभय-दान देकर घरसे निकल जाता है, उसे तेजोमय लोकोंकी प्राप्ति होती है तथा वह अनन्त परमात्मपदको प्राप्त करनेमें समर्थ होता है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– သတ္တဝါအားလုံးကို အဘယဒာန (ကြောက်ရွံ့မှုကင်းစေခြင်း) ပေးပြီး အိမ်ထောင်ဘဝကို စွန့်ကာ အလှည့်လည်သွားသူအတွက် တေဇောမယ လောကများသည် သူ၏ အပိုင်းအခြား ဖြစ်လာ၏။ ထို့ပြင် အဆုံးမရှိသော အမြင့်မြတ်ဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်ရန်လည်း သင့်တော်သူ ဖြစ်လာသည်။
Verse 277
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें पिता और पुत्रका संवादविषयक दो सौ सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝတွင် ပါဝင်သော မောက္ခဓမ္မပရဝ၌ အဖနှင့် သားတို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှုကို ဖော်ပြသည့် အခန်း ၂၇၇ သည် ဤနေရာတွင် ပြီးဆုံး၏။
Verse 278
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि हारीतगीतायां अष्टसप्तत्यधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें ह्ोरीतगीताविषयक दो सौ अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝအတွင်း မောက္ခဓမ္မပရဝ၌ “ဟာရီတဂီတာ” ဟု ခေါ်သော အခန်းသည် ဤနေရာတွင် အခန်း ၂၇၈ အဖြစ် ပြီးဆုံး၏။ (ဤသည်မှာ အခန်းအဆုံးသတ် ကော်လိုဖွန်ဖြစ်ပြီး သင်ကြားရေး ဝါဒပိုဒ် မဟုတ်ပါ။)
Frequently Asked Questions
The tension is between relational duty (to spouse, children, dependents, and polity) and the desire for inner freedom: how to act responsibly without being bound by possessiveness, fear, or grief.
A mukta is characterized by non-attachment and steadiness: restraint over hunger/thirst and the triad of anger–greed–delusion, non-negligence amid temptations, equanimity in gain/loss and comfort/hardship, and insight into impermanence and bodily limitation.
Rather than a formal phalaśruti, it ends with a normative directive: having heard this instruction, one should ‘move about as liberated’ and, if one’s resolve for mokṣa is unwavering, practice liberation even within gārhasthya while performing one’s protective duties.