चिरकारि-उपाख्यानम् / The Exemplum of Cirakārī: Deliberation Before Irreversible Action
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingship and Ethical Governance)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma how one should examine a task—whether to act swiftly or after delay—when confronted with difficult, high-risk situations. Bhīṣma responds with an ancient itihāsa from the Āṅgirasa/Gautama line: Gautama, angered by a suspected transgression, commands his son Cirakārī to kill his mother. Cirakārī, true to his name (“one who acts after a long time”), accepts the order verbally but pauses to deliberate. He analyzes a conflict of duties: obedience to the father as authoritative dharma versus the protection of the mother and the moral injury of harming a parent. His reflection expands into a structured valuation of fatherhood (authority, instruction, social continuity) and motherhood (embodiment, nurture, refuge, and irreplaceable protection), concluding that precipitous violence would create lasting ethical ruin. Time passes; Gautama, having reconsidered and learned contextual facts (including a hospitality episode that clarifies the absence of culpable intent), returns in distress and seeks to avert the act. Cirakārī, having not executed the command, is praised as wise; Gautama embraces him and articulates maxims: form friendships slowly, abandon actions slowly, and in matters driven by passion, pride, anger, betrayal, or suspected fault—especially when evidence is unclear—deliberate restraint is commendable. The chapter closes by generalizing the lesson: a person who decides after examination avoids prolonged remorse, and disciplined delay supports dharma in governance and private judgment.
Chapter Arc: युधिष्ठिर पितामह भीष्म से पूछते हैं—मनुष्य धर्म को लेकर संशय में हैं; बताइए, धर्म इस लोक के सुख के लिए है, परलोक के लिए, या दोनों के लिए? → भीष्म धर्म की पहचान के स्रोत गिनाते हैं—वेद, स्मृति, सदाचार; फिर बताते हैं कि शास्त्रीय नियम लोक-यात्रा (समाज-व्यवस्था) के लिए बनाए गए हैं, पर व्यवहार में धर्म का मुखौटा लेकर भी अधर्म घुस आता है—जैसे ‘धर्म-कार्य में लगा’ चोर भी परधन हर लेता है। इस विरोधाभास से युधिष्ठिर का प्रश्न और तीखा हो उठता है: धर्म का वास्तविक लक्षण क्या है? → भीष्म सत्य को धर्म का मेरुदण्ड घोषित करते हैं—‘सत्य बोलना शुभ है; सत्य से बढ़कर कुछ नहीं; सब कुछ सत्य में प्रतिष्ठित है।’ साथ ही वे शुद्ध आचरण की मनोवैज्ञानिक कसौटी रखते हैं: जो भीतर से शुचि है वह सर्वत्र निर्भय रहता है, क्योंकि वह अपने भीतर किसी दुश्चरित का भार नहीं ढोता। → भीष्म धर्म-लक्षण का निष्कर्ष देते हैं और युधिष्ठिर को ‘अनार्जव’ (कुटिलता/द्वैत) से बचने की सीख देते हैं—धर्म का सार बाहरी आडंबर नहीं, सत्य, अविसंवाद (कथनी-करनी की एकता), अद्रोह और शुद्ध आचरण है।
Verse 1
ऑपन---#र< बक। ] अत्शऑशाएड<ह एकोनषष्टर्याधिकद्विशततमो< ध्याय: धर्माधर्मके स्वरूपका निर्णय युधिषछ्िर उवाच इमे वै मानवा: सर्वे धर्म प्रति विशड्किता: । को<थयं धर्म: कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! ये सभी मनुष्य प्राय: धर्मके विषयमें संशयशील हैं; अतः मैं जानना चाहता हूँ कि धर्म क्या है? और उसकी उत्पत्ति कहाँसे हुई है? यह मुझे बताइये
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်—“အဘိုးတော်၊ လူသားအားလုံးသည် ဓမ္မအကြောင်း၌ သံသယများနှင့် ပတ်သက်နေကြပါသည်။ အမှန်တကယ် ဓမ္မဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ဓမ္မသည် မည်သည့်နေရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသနည်း။ ကျွန်ုပ်အား မိန့်ကြားပါ၊ အဘိုးတော်”။
Verse 2
धर्मस्त्वयमिहार्थ: किममुत्रार्थोडपि वा भवेत् | उभयार्थों हि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह,पितामह! इस लोकमें सुख पानेके लिये जो कर्म किया जाता है, वही धर्म है या परलोकमें कल्याणके लिये जो कुछ किया जाता है, उसे धर्म कहते हैं? अथवा लोक- परलोक दोनोंके सुधारके लिये कुछ किया जानेवाला कर्म ही धर्म कहलाता है? यह मुझे बताइये
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလေသည်—“အဘိုးတော်၊ ဤလောက၌ ချမ်းသာရေးအတွက် ပြုလုပ်သော အလုပ်ကသာ ဓမ္မဟု ဆိုရမည်လော၊ သို့မဟုတ် နောက်လောက၌ ကောင်းကျိုးအတွက် ပြုလုပ်သမျှကို ဓမ္မဟု ခေါ်ရမည်လော။ သို့တည်းမဟုတ် လောကနှစ်ပါးလုံး၏ ကောင်းကျိုးကို ထိန်းသိမ်းပေးသော အလုပ်ပင် ဓမ္မဟု ခေါ်သလော။ အဘိုးတော် ရှင်းလင်းစွာ မိန့်ကြားပါ။”
Verse 3
भीष्म उवाच सदाचार: स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षणम् | चतुर्थमर्थमित्याहु: कवयो धर्मलक्षणम्,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! वेद, स्मृति और सदाचार--ये तीन धर्मके स्वरूपको लक्षित करानेवाले हैं। कुछ विद्वान् अर्थको भी धर्मका चौथा लक्षण बताते हैं
ဘီష္မက မိန့်သည်—“ယုဓိဋ္ဌိရ၊ သဒ္ဒာစာရ (ကောင်းမွန်သော အကျင့်), စမృతိ (Smṛti) နှင့် ဝေဒ (Veda) တို့သည် ဓမ္မကို ခွဲခြားသိမြင်စေသော လက္ခဏာ သုံးပါးဖြစ်သည်။ ပညာရှိအချို့ကတော့ အර්ထ (artha—လက်တွေ့အကျိုးနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအရင်းအမြစ်) ကိုလည်း ဓမ္မ၏ စတုတ္ထလက္ခဏာဟု ဆိုကြသည်။”
Verse 4
अपि हाक्तानि धर्म्याणि व्यवस्यन्त्युत्तरावरे । लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियम: कृत:,शास्त्रोंमें जो धर्मानुकूल कार्य बताये गये हैं, उन्हें ही प्रधान एवं अप्रधान सभी लोग निश्चित रूपसे धर्म मानते हैं। लोकयात्राका निर्वाह करनेके लिये ही महर्षियोंने यहाँ धर्मकी मर्यादा स्थापित की है
သတ္တဝါတို့အတွက် သာသနာကျမ်းများ၌ ဓမ္မနှင့်ကိုက်ညီသည်ဟု ပြထားသော အကျင့်အလုပ်တို့ကိုပင် အထက်အောက် မည်သူမဆို အဓိက၊ အနည်းငယ်ဟူ၍ မခွဲဘဲ ဓမ္မဟု တိတိကျကျ သတ်မှတ်ကြသည်။ ဤလောက၌ လူ့ဘဝခရီးစဉ် (လောကယာတ်ရာ) ကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းနိုင်စေရန်အတွက်ပင် မဟာရိရှီတို့က ဓမ္မ၏ စည်းကမ်းကန့်သတ်ချက်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။
Verse 5
उभयत्र सुखोदर्क इह चैव परत्र च | अलब्ध्वा निपुणं धर्म पाप: पापेन युज्यते,धर्मका पालन करनेसे आगे चलकर इस लोक और परलोकमें भी सुख मिलता है। पापी मनुष्य विचारपूर्वक धर्मका आश्रय न लेनेसे पापमें प्रवृत्त हो उसके दुःखरूप फलका भागी होता है
ဓမ္မကို မှန်ကန်စွာ ရယူ၍ ကျင့်သုံးလျှင် ဤလောကနှင့် နောက်လောက—နှစ်ဘက်စလုံး၌ ပျော်ရွှင်မှုကို ပေးတတ်သည်။ သို့ရာတွင် အပြစ်ရှိသူသည် သေချာစွာ စဉ်းစား၍ ဓမ္မကို မမှီခိုသဖြင့် အပြစ်ထဲသို့ပင် ချိတ်ဆက်မိကာ ထိုအပြစ်၏ နာကျင်သော အကျိုးဆက်ကို ခံစားရသည်။
Verse 6
न च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिदापदि । अपापवादी भवति यथा भवति धर्मकृत् । धर्मस्य निष्ठा त्वाचारस्तमेवाश्रित्य भोत्स्यसे,पापाचारी मनुष्य आपत्तिकालमें कष्ट भोगकर भी उस पापसे मुक्त नहीं होते और धर्मका आचरण करनेवाले लोग आपत्तिकालमें भी पापका समर्थन नहीं करते हैं। आचार (शौचाचार-सदाचार) ही धर्मका आधार है; अतः युधिष्ठिर! तुम उस आचारका आश्रय लेकर ही धर्मके यथार्थ स्वरूपको जान सकोगे
အပြစ်ကျူးလွန်သူတို့သည် အကျပ်အတည်းတစ်စုံတစ်ရာကြုံလာသည်ဟုဆိုကာ အပြစ်မှ အလိုအလျောက် လွတ်မြောက်သွားကြသည်မဟုတ်။ ဓမ္မကို ကျင့်သူသည် အပြစ်ကို ကာကွယ်ထောက်ခံသူ မဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဓမ္မ၏ ခိုင်မာသော အခြေခံမှာ အကျင့်ကောင်း (ācāra) ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အကျင့်ကောင်းကိုသာ အားကိုးရာယူလျှင် အခက်အခဲကြား၌ပင် ဓမ္မ၏ အမှန်တရားကို သိမြင်ကာ အသက်ရှင်နိုင်မည်။
Verse 7
यथा धर्मसमाविष्टो धनं गृह्नाति तस्कर: । रमते निर्हरन् स्तेन: परवित्तमराजके,जैसे चोर धर्मकार्यमें प्रवृत्त होकर भी दूसरोंके धनका अपहरण कर ही लेता है और अराजक-अवस्थामें पराये धनका अपहरण करनेवाला लुटेरा सुखका अनुभव करता है
ဓမ္မကိစ္စတွင် စိတ်ဝင်စားနေသကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း သူခိုးသည် အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို မဖြစ်မနေ ယူသွားတတ်သည်။ ထို့ပြင် အုပ်ချုပ်မှုမရှိသော အနာဂတ်မဲ့အခြေအနေတွင် အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို သယ်ဆောင်သွားသော လုယက်သူသည်ပင် ပျော်ရွှင်မှုကို ခံစားတတ်သည်။
Verse 8
यदास्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति । तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टा: स्वकैर्धनै:,परंतु जब दूसरे लोग उस चोरका भी धन हर लेते हैं, तब वह चोर भी प्रजाकी रक्षा करने और चोरोंको दण्ड देनेवाले राजाको चाहता है--उसकी आवश्यकताका अनुभव करता है। उस अवस्थामें वह उन पुरुषोंके समान बननेकी इच्छा करता है, जो अपने ही धनसे संतुष्ट रहते हैं--दूसरोंके धनपर हाथ लगाना पाप समझते हैं
သို့သော် အခြားသူများက ထိုသူခိုး၏ ခိုးယူထားသော ဥစ္စာကိုပင် ပြန်လည် လုယူသွားကြသောအခါ၊ ထိုသူခိုးသည် ပြည်သူကို ကာကွယ်၍ သူခိုးတို့ကို အပြစ်ပေးနိုင်သော မင်းကို လိုလားတောင့်တလာပြီး တရားဥပဒေရှိသော အာဏာ၏ လိုအပ်ချက်ကို သိမြင်လာသည်။ ထိုအခြေအနေတွင် သူသည် ကိုယ့်ဥစ္စာဖြင့်ပင် ကျေနပ်နေပြီး အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို လက်တင်ခြင်းကို အပြစ်ဟု မြင်သောသူတို့ကဲ့သို့ ဖြစ်ချင်လာသည်။
Verse 9
अभीत: शुचिरभ्येति राजद्वारमशड्कित: । न हि दुश्चरितं किंचिदन्तरात्मनि पश्यति,जो पवित्र है--जिसमें चोरी आदिके दोष नहीं हैं, वह मनुष्य निर्भय और नि:शंक होकर राजाके द्वारपर चला जाता है; क्योंकि वह अपनी अन्तरात्मामें कोई दुराचार नहीं देखता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိ၍ သန့်ရှင်းသောသူသည် သံသယနှင့် စိုးရိမ်ပူပန်မှုမရှိဘဲ မင်းတံခါးသို့ ချဉ်းကပ်သွားတတ်သည်။ အကြောင်းမူကား သူ၏ အတွင်းစိတ်၌ မကောင်းမှု၏ အရိပ်အယောင်တစ်စုံတစ်ရာကို မတွေ့မြင်သဖြင့်၊ သူ၏ သတိသမ္ပဇဉ် (အပြစ်မရှိသည့် မနော) ကလည်း သူ့ကို မစွပ်စွဲနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 10
सत्यस्य वचन साधु न सत्याद् विद्यते परम् सत्येन विधुृतं सर्व सर्व सत्ये प्रतेछ्ठितम्,सत्य बोलना शुभ कर्म है। सत्यसे बढ़कर दूसरा कोई कार्य नहीं है। सत्यने ही सबको धारण कर रखा है और सत्यमें ही सब कुछ प्रतिष्ठित है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– အမှန်တရားကို ပြောဆိုခြင်းသည် မြတ်သော ကုသိုလ်ကံ ဖြစ်၏။ အမှန်တရားထက် မြင့်မားသော အရာ မရှိ။ အမှန်တရားကြောင့် အရာအားလုံး တည်တံ့ရပ်တည်ပြီး၊ အရာအားလုံးသည် အမှန်တရားပေါ်၌ပင် ခိုင်မြဲစွာ တည်မြဲနေသည်။ ဤဓမ္မသင်ခန်းစာ၌ ဘီရှ္မသည် သစ္စာတည်ခြင်းကို ကိုယ်ပိုင်ဂုဏ်သတ္တိတစ်ရပ်သာမက၊ ကမ္ဘာ၏ သီလနှင့် တရားစနစ်ကို ထောက်တည်ပေးသော အခြေခံသဘောတရားအဖြစ် ဖော်ပြသည်။
Verse 11
क्रूर स््वभाववाले पापी भी पृथक्-पृथक् सत्यकी शपथ खाकर ही आपसमें द्रोह या विवादसे बचे रहते हैं। इतना ही नहीं, वे सत्यका आश्रय लेकर सत्यकी ही दुहाई देकर अपने-अपने कर्मोमें प्रवृत्त होते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– သဘောထားကြမ်းတမ်းသော အပြစ်သားများပင် မိမိမိမိ သစ္စာတရားကို အမည်တပ်၍ ကျိန်ဆိုပြီးမှသာ အချင်းချင်း သစ္စာဖောက်ခြင်း သို့မဟုတ် အငြင်းပွားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်နိုင်ကြသည်။ ထို့အပြင် သစ္စာကို အားကိုးကာ သစ္စာကိုပင် သက်သေအဖြစ် ခေါ်ယူ၍ မိမိတို့၏ လုပ်ငန်းများကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် သစ္စာကို ကိုးကားခြင်းသည် မကောင်းသူတို့အကြား၌ပင် ပဋိပက္ခကို တားဆီးကာ စည်းကမ်းတကျ ဖြစ်စေသည်။
Verse 12
ते चेन्मिथो<धृतिं कुर्युर्विनश्येयुरसंशयम् । न हर्तव्यं परधनमिति धर्म: सनातन:
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «လူတို့သည် အချင်းချင်း အပြန်အလှန် တင်းမာစွာ ဆုံးဖြတ်ကာ (လုယူမည်၊ ပြန်လည်တုံ့ပြန်မည်ဟု) သဘောတူညီကြလျှင် မသံသယဘဲ ပျက်စီးကြလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို မယူရ—ဤသည်မှာ ထာဝရဓမ္မ ဖြစ်၏»။
Verse 13
वे यदि आपसकी शपथको भंग कर दें तो निस्संदेह परस्पर लड़-भिड़कर नष्ट हो जायाँ। दूसरोंके धनका अपहरण नहीं करना चाहिये--यही सनातन धर्म है ।। मन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्बलै: सम्प्रवर्तितम् । यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते,कुछ बलवान् लोग (बलके घमंडमें नास्तिकभावका आश्रय लेकर) धर्मको दुर्बलोंका चलाया हुआ मानते हैं; किंतु जब भाग्यवश वे भी दुर्बल हो जाते हैं, तब अपनी रक्षाके लिये उन्हें भी धर्मका ही सहारा लेना अच्छा जान पड़ता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– လူတို့သည် အချင်းချင်း ကျိန်ဆိုထားသော သစ္စာကို ချိုးဖောက်လျှင် မသံသယဘဲ အပြန်အလှန် တိုက်ခိုက်ကာ ပျက်စီးကြလိမ့်မည်။ အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို မလုယူရ—ဤသည်မှာ ထာဝရတရား (သနာတနဓမ္မ) ဖြစ်၏။ အင်အားကြီးသူအချို့သည် အာဏာမူးယစ်၍ ဓမ္မကို အားနည်းသူတို့ကသာ ထူထောင်ထားသည့်အရာဟု လျှော့တွက်ကြသည်; သို့သော် ကံကြမ္မာကြောင့် သူတို့ပင် အားနည်းလာသောအခါ မိမိကို ကာကွယ်ရန် ဓမ္မကို အားကိုးခြင်းကသာ သင့်လျော်ကြောင်း သူတို့လည်း သိမြင်လာကြသည်။
Verse 14
न हात्यन्तं बलवन्तो भवन्ति सुखिनो5पि वा | तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कदाचन,संसारमें कोई भी न तो अत्यन्त बलवान होते हैं और न बहुत सुखी ही। इसलिये तुम्हें अपनी बुद्धिमें कभी कुटिलताका विचार नहीं लाना चाहिये
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—ဤလောက၌ မည်သူမျှ အမြဲတမ်း အလွန်အမင်း အာဏာကြီးမားနေမည်မဟုတ်၊ မည်သူမျှလည်း အလွန်အမင်း ပျော်ရွှင်ချမ်းသာနေမည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် သင်၏စိတ်နှင့် ဉာဏ်ကို ကောက်ကျစ်လှည့်စားမှု၊ မရိုးသားမှုဘက်သို့ မလှည့်စေပါနှင့်။ လိမ်လည်ကောက်ကျစ်မှုက နောက်ဆုံးတွင် အကျိုးတည်မြဲမှုမပေးဘဲ ပျက်စီးခြင်းကိုသာ ဆောင်ကြဉ်းတတ်သည်။
Verse 15
असाधुभ्यो5स्य न भयं न चौरेभ्यो न राजतः । अकिंचित् कस्यचित् कुर्वन् निर्भय: शुचिरावसेत्,जो किसीका कुछ बिगाड़ता नहीं है, उसे दुष्टों, चोरों अथवा राजासे भय नहीं होता। शुद्ध आचार-विचारवाला पुरुष सदा निर्भय रहता है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—မည်သူ့ကိုမျှ မထိခိုက်စေသူအတွက် မကောင်းသူတို့ထံမှလည်း မကြောက်ရ၊ သူခိုးတို့ထံမှလည်း မကြောက်ရ၊ မင်းထံမှပင် မကြောက်ရ။ အကျင့်နှင့် အတွေးအခေါ် သန့်ရှင်းသူသည် အမြဲတမ်း မကြောက်မရွံ့ နေထိုင်၏။
Verse 16
सर्वतः शड़्कते स्तेनो मृगो ग्राममिवेयिवान् । बहुधा5<चरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति,गाँवोंमें आये हुए हिरणकी भाँति चोर सबसे डरता रहता है। वह अनेकों बार दूसरोंके साथ जैसा पापाचार कर चुका है, दूसरोंको भी वैसा ही पापाचारी समझता है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—သူခိုးသည် ရွာထဲသို့ လမ်းလွဲဝင်လာသော သမင်ကဲ့သို့ လူတိုင်းကို သံသယဖြင့် ကြောက်ရွံ့နေတတ်သည်။ မိမိက အကြိမ်ကြိမ် အပြစ်ကိစ္စကို ကျင့်သုံးခဲ့သောကြောင့် အခြားသူတို့ထဲတွင်လည်း ထိုအပြစ်တူတူ ရှိမည်ဟု ထင်မြင်တတ်၏။
Verse 17
मुदित: शुचिरभ्येति सर्वतो निर्भय: सदा । न हि दुश्चरितं किंचिदात्मनो<न्येषु पश्यति,जिसका आचार-विचार शुद्ध है, उसे कहींसे कोई खटका नहीं होता। वह सदा प्रसन्न एवं सब ओरसे निर्भय बना रहता है तथा वह अपना कोई दुष्कर्म दूसरोंमें नहीं देखता है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—အကျင့်နှင့် အတွေးအခေါ် သန့်ရှင်းသူသည် ပျော်ရွှင်စွာ သွားလာနိုင်ပြီး ဘက်ပေါင်းစုံမှ အမြဲ မကြောက်မရွံ့ ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား မိမိ၏ မကောင်းမှုကို အခြားသူတို့ထံသို့ မပို့ဆောင်မမြင်တတ်သဖြင့်၊ မိမိအပြစ်ကို သူတို့ထဲတွင် မမြင်တတ်ပေ။
Verse 18
दातव्यमित्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतै: । त॑ मन्यन्ते धनयुता: कृपणै: सम्प्रवर्तितम्,समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले महात्माओंने “दान करना चाहिये' ऐसा कहकर इसे धर्म बताया है; परंतु बहुत-से धनवान् उसे दरिद्रोंका चलाया हुआ धर्म समझते हैं
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—သတ္တဝါအားလုံး၏ အကျိုးချမ်းသာကို လိုလားသော မဟာသတ္တဝါတို့က “ပေးကမ်းသင့်သည်” ဟု ဆိုကာ ထိုအရာကို ဓမ္မဟု သတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ငွေကြေးပိုင်ဆိုင်သူ အများအပြားက ထိုသင်ခန်းစာကို ဆင်းရဲသူတို့က တင်မြှောက်ထားသော ဓမ္မသာဟု ထင်မြင်ကြ၏။
Verse 19
यदा नियतिकार्पण्यमथैषामेव रोचते । न हात्यन्तं धनवन्तो भवन्ति सुखिनो5पि वा,परंतु यदि भाग्यवश वे भी निर्धन या दर-दरके भिखारी हो जाते हैं, उस समय उनको भी यह धर्म उत्तम जान पड़ता है; क्योंकि कोई भी न तो अत्यन्त धनवान् होते हैं और न अतिशय सुखी ही हुआ करते हैं (अत: धनका अभिमान नहीं करना चाहिये)
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ကံကြမ္မာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်းရဲခြင်းသည် သူတို့ကိုယ်တိုင်၏ အဖြစ်အပျက်အဖြစ် ရောက်လာသောအခါ၊ ဤသဘောတရားပင် သူတို့အတွက် နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်လာသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မည်သူမျှ အလွန်အမင်း ချမ်းသာကြွယ်ဝနေတတ်ခြင်း မရှိသကဲ့သို့၊ မည်သူမျှ ပြည့်စုံစွာ ပျော်ရွှင်နေတတ်ခြင်းလည်း မရှိကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဥစ္စာပေါ် မာန်မတက်သင့်»။
Verse 20
यवन्यैर्विह्िितं नेच्छेदात्मन: कर्म पूरुष: । न तत् परेषु कुर्वीत जानन्नप्रियमात्मन:,मनुष्य दूसरोंद्वारा किये हुए जिस व्यवहारको अपने लिये वांछनीय नहीं मानता, दूसरोंके प्रति भी वह वैसा बर्ताव न करे। उसे यह जानना चाहिये कि जो बर्ताव अपने लिये अप्रिय है, वह दूसरोंके लिये भी प्रिय नहीं हो सकता
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «သူတစ်ပါးက ကိုယ့်အပေါ် ပြုမူသည့်အရာထဲမှ ကိုယ်မလိုလား၊ မနှစ်သက်သော အပြုအမူကို ကိုယ့်အတွက် မလိုချင်သင့်။ ကိုယ့်အတွက် မနှစ်မြို့ဖွယ်ဟု သိထားသည့်အရာကို သူတစ်ပါးအပေါ်လည်း ထိုနည်းတူ မပြုမူသင့်။ ကိုယ့်အတွက် မနှစ်သက်သောအရာသည် သူတစ်ပါးအတွက်လည်း အမှန်တကယ် နှစ်သက်ဖွယ် မဖြစ်နိုင်»။
Verse 21
यो<न्यस्य स्यादुपपति: स कं किं वक्तुमरहति । यदन्यस्य तत: कुर्यान्न मृष्येदिति मे मति:,जो स्वयं दूसरेके घरमें उपपति (जार) बनकर जाता है--परायी स्त्रीके साथ व्यभिचार करता है, वह दूसरेको वैसा ही कर्म करते देख किससे क्या कह सकता है? यदि दूसरेकी उसी प्रवृत्तिके कारण वह निन्दा करे तो वह पुरुष उसकी निन्दाको नहीं सह सकता-ऐसा मेरा विश्वास है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «သူတစ်ပါး၏ အိမ်ထဲသို့ ဝင်ကာ မယားနှင့် ဖောက်ပြန်၍ ပရမောရ် (လျှို့ဝှက်ချစ်သူ) ဖြစ်နေသူသည် မည်သူ့ကိုမျှ ဆုံးမတားမြစ်ရန် အခွင့်အရေး မရှိ။ ကိုယ်တိုင်ကျင့်သော အပြုအမူကိုပင် အခြားသူ၌ မြင်၍ အပြစ်တင်မည်ဆိုလျှင်၊ ထိုအပြစ်တင်ခြင်းသည် နောက်ပြန်၍ ကိုယ့်ပေါ်ကျလာမည့် ကဲ့ရဲ့ခြင်းကို သူမခံနိုင်တော့မည်—ဤသည်မှာ ငါ၏ ယုံကြည်ချက်ပင်»။
Verse 22
जीवितु यः स्वयं चेच्छेत् कथं सो<न्यं प्रघातयेत् यद् यदात्मनि चेच्छेत तत् परस्यापि चिन्तयेत्,जो स्वयं जीवित रहना चाहता हो, वह दूसरोंके प्राण कैसे ले सकता है? मनुष्य अपने लिये जो-जो सुख-सुविधा चाहे, वही दूसरेके लिये भी सुलभ करानेकी बात सोचे
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ကိုယ်တိုင် အသက်ရှင်လိုသူသည် အခြားသူ၏ အသက်ကို ဘယ်လို ယူနိုင်မည်နည်း။ လူတစ်ယောက်က ကိုယ့်အတွက် လိုလားသော သက်သာချမ်းမြေ့မှုနှင့် ကောင်းကျိုးချမ်းသာမှုတို့ကို အခြားသူတို့အတွက်လည်း စဉ်းစားကာ ရရှိနိုင်အောင် ကြိုးပမ်းသင့်»။
Verse 23
अतिरिक्तैः संविभजेद् भोगैरन्यानकिंचनान् । एतस्मात् कारणादू धात्रा कुसीदं सम्प्रवर्तितम्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ကိုယ့်တွင် ပိုလျှံသော အပျော်အပါးနှင့် အရင်းအမြစ်များဖြင့် အရာမရှိသူတို့ကို ဝေမျှပေးသင့်သည်။ ထိုကြောင့်ပင်၊ အို မင်းကြီး၊ ဖန်ဆင်းရှင်သည် အတိုးဖြင့် ချေးငွေပြုလုပ်ခြင်းကို စတင်စီမံခဲ့သည်—ဥစ္စာသည် လည်ပတ်စီးဆင်းစေရန်နှင့် လိုအပ်သူတို့ကို ထောက်ပံ့ကူညီစေရန်၊ ဆင်းရဲဒုက္ခထဲတွင် မထားပစ်ရန် ဖြစ်သည်»။
Verse 24
जो अपनी आवश्यकतासे अधिक हो, उन भोगपदार्थोंको दूसरे दीन-दुखियोंके लिये बाँट दे। इसीलिये विधाताने सूदपर धन देनेकी वृत्ति चलायी है ।। यस्मिंस्तु देवा: समये संतिष्ठेर॑स्तथा भवेत् | अथवा लाभसमये स्थितिर्धमेंडपि शोभना,जिस सन्मार्ग या मर्यादापर देवता स्थित होते हैं, उसीपर मनुष्यको भी स्थिर रहना चाहिये अथवा धन-लाभके समय धर्ममें स्थित रहना भी अच्छा है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «လူတစ်ယောက်သည် မိမိလိုအပ်သမျှထက် ပိုလွန်သော အပျော်အပါးနှင့် အရင်းအမြစ်များကို ပိုင်ဆိုင်လျှင် ထိုပစ္စည်းများကို ဆင်းရဲဒုက္ခခံနေရသူများထံ ဝေမျှပေးသင့်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ကမ္မဖန်တီးရှင် (ဗိဓာတာ) သည် အတိုးဖြင့် ငွေချေးပေးသည့် အလေ့အထကို ခွင့်ပြုထားသည်—ပိုလွန်သော စည်းစိမ်သည် လည်ပတ်၍ လိုအပ်သူထံ ရောက်စေရန်။ ထို့ပြင် သင့်လျော်သောအချိန်၌ နတ်တို့က ထိန်းသိမ်းတည်မြဲနေသော တရားလမ်း သို့မဟုတ် စည်းကမ်းကန့်သတ်ချက်ကို လူလည်း ထိုစံနှုန်းပေါ်တွင် တည်ကြည်စွာ ရပ်တည်သင့်သည်။ အမြတ်ရရှိသည့် အခိုက်အတန့်၌ပင် ဓမ္မ၌ တည်နေခြင်းသည် အလွန်မြတ်နိုးဖွယ် ဖြစ်သည်»။
Verse 25
सर्व प्रियाभ्युपगतं धर्ममाहुर्मनीषिण: । पश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्मे युधिछ्ठिर,युधिष्ठिर! सबके साथ प्रेमपूर्ण बर्ताव करनेसे जो कुछ प्राप्त होता है, वह सब धर्म है, ऐसा मनीषी पुरुषोंका कथन है तथा जो इसके विपरीत है, वह अधर्म है। तुम धर्म और अधर्मका संक्षेपसे यही लक्षण समझो
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ပညာရှိတို့က ဓမ္မဟူသည် အားလုံးအပေါ် မေတ္တာကရုဏာနှင့် ကောင်းမြတ်သောစိတ်အပေါ် အခြေခံသည့် အရာဟု ဆိုကြသည်။ ယုဓိဋ္ဌိရရေ—ဓမ္မနှင့် အဓမ္မကို ခွဲခြားသိရန် အကျဉ်းချုပ် လက္ခဏာက ဤတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ အများအားလုံးအပေါ် ကရုဏာမေတ္တာနှင့် ကိုက်ညီသမျှသည် ဓမ္မ၊ ထိုအရာကို ဆန့်ကျင်သမျှသည် အဓမ္မ ဖြစ်သည်»။
Verse 26
लोकसंग्रहसंयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा । सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम्,विधाताने पूर्वकालमें सत्पुरुषोंके जिस उत्तम आचरणका विधान किया है, वह विश्वके कल्याणकी भावनासे युक्त है और उससे धर्म एवं अर्थके सूक्ष्म स्वरूपका ज्ञान होता है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ရှေးကာလတုန်းက ကမ္မဖန်တီးရှင် (ဗိဓာတာ) သည် သီလဝါဒရှိသူတို့အတွက် မြတ်သော အကျင့်စံကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ထိုအကျင့်သည် လောက၏ ကောင်းကျိုးနှင့် စည်းလုံးညီညွတ်မှုကို ရည်ရွယ်ပြီး ဓမ္မနှင့် အဓိပ္ပါယ်အကျိုး (artha) တို့၏ သေးသိမ်နက်နဲသော သဘောတရားများနှင့် တိတိကျကျ ကိုက်ညီနေသည်»။
Verse 27
धर्मलक्षणमाख्यातमेतत् ते कुरुसत्तम । तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न ते कार्या कंचन,कुरुश्रेष्ठ! यह मैंने तुमसे धर्मका लक्षण बताया है; अतः तुम्हें किसी तरह कुटिल मार्ममें अपनी बुद्धिको नहीं ले जाना चाहिये
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ကူရုတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ၊ ဓမ္မ၏ လက္ခဏာကို ငါ သင့်အား ဤသို့ ရှင်းပြပြီးပြီ။ ထို့ကြောင့် မည်သည့်ကိစ္စတွင်မဆို ကောက်ကျစ်မှု၊ လိမ်လည်မှုဘက်သို့ သင့်စိတ်ကို မလှည့်ပါနှင့်။ သင့်အမြင်အာရုံနှင့် ဉာဏ်ပညာကို တည့်တည့်မတ်မတ် ထား၍ တရားနှင့် ကိုက်ညီစေပါ»။
Verse 131
अपि पापकृतो रौद्रा: सत्यं कृत्वा पृथक् पृथक् । अद्रोहमविसंवादं प्रवर्तन्ते तदाश्रया:
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «အပြစ်ပြုသူ၊ ကြမ်းတမ်းရက်စက်သူတို့ပင်လျှင် သစ္စာကို မိမိတို့၏ လမ်းညွှန်စည်းကမ်းအဖြစ် ခံယူလျှင်—တစ်ဦးချင်းစီ မိမိနယ်ပယ်အလိုက်—အကြမ်းမဖက်ခြင်း (မထိခိုက်စေခြင်း) နှင့် မလိမ်မညာသော သစ္စာတည်ကြည်မှုတို့ကို ကျင့်သုံးလာကြသည်။ ထိုကတိသစ္စာပေါ်တွင်ပင် သူတို့သည် တည်မြဲရပ်တည်နိုင်ကြ၏»။
Verse 259
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि धर्मलक्षणे एकोनषष्ट्यधिकद्वधिशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် «မောက္ခ-ဓမ္မ» အပိုင်း၌ ဓမ္မ၏ လက္ခဏာများကို ဖော်ပြသော အခန်းသည် အခန်းနံပါတ် ၂၅၉ အဖြစ် အဆုံးသတ်လေ၏။ (ဤသည်မှာ ဟောပြောချက်ပိတ်သိမ်းကြောင်းကို မှတ်သားစေသော ကော်လိုဖွန် ဖြစ်သည်။)
Cirakārī confronts conflicting duties: to obey a father’s punitive command versus to protect the mother and avoid an ethically irreversible act. The dilemma is intensified by uncertainty and the risk that acting on anger or incomplete knowledge produces lasting wrongdoing.
In high-stakes matters—especially punishment—deliberation is a virtue: examine motives, evidence, and duty-conflicts before acting. Restraint reduces error and prevents paścāttāpa (regret), making delayed decision-making a form of practical dharma.
Rather than a formal phalāśruti, the chapter ends with normative generalization: one who reflects and decides after sustained examination does not suffer prolonged remorse; controlling anger and postponing harmful action is praised as a durable ethical method.