Adhyaya 238
Adhyātma-krama: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman Hierarchy and Citta-Prasāda (आध्यात्मक्रमः)
Upa-parva: Mokṣa-dharma Parva (Liberation Teachings Sub-book)
Vyāsa outlines an interior hierarchy that explains agency and liberation. The embodied knower (kṣetrajña) is associated with prakṛti’s modifications, yet is not recognized by them, while itself cognizes them (1). Action occurs through the sixfold apparatus—mind plus senses—likened to a charioteer controlling disciplined horses (2). A graded ontological ladder is stated: sense-objects exceed the senses, mind exceeds objects, intellect exceeds mind, and beyond intellect stands the great self; beyond the great is the unmanifest, and beyond the unmanifest is the deathless (amṛta), described as the final limit and highest course (3–4). Though hidden in all beings, ātman is apprehended by subtle, refined intellect among truth-seers (5). Practice is then prescribed: merge the mind-and-senses into the inner self through medhā (penetrative intelligence), reducing proliferative thought (6). Through cessation of distraction and a mind perfected by knowledge, the calm practitioner attains the deathless state (7). Conversely, a person with unstable memory and unmastered senses reaches mortality through self-surrender to impulses (8). The text recommends abandoning all intentions, placing mind in sattva; settled in sattva one becomes ‘kālaṃjara’ (beyond time/decay) (9). With clarity of mind, the ascetic relinquishes good and evil, abides in self, and tastes unbounded well-being (10). Signs of clarity are given by similes: satisfied sleep and a lamp steady in windless air (11). With purified diet and sustained practice across both halves of the night, one sees the self in the self (12). The discourse is labeled a Vedic ‘secret’ and self-verifying instruction, extracted like butter from curd or fire from wood (13–15). Strong eligibility restrictions follow: it is not for the unquiet, undisciplined, non-studious, insincere, malicious, or merely argumentative; it is for the calm, praiseworthy, devoted son or compliant student, and must not be told to others (16–18). The teaching is valued above material gifts, and is aligned with what sages ‘saw’ and what is sung in Vedānta; Vyāsa commits to explain what is asked (19–20).
Chapter Arc: Vyasa resumes the Moksha-dharma discourse by naming the knot that binds seekers: if action (karma) truly yields siddhi, why does doubt arise—does success belong to karma, to knowledge, or to something else altogether? → Competing explanations are set against each other: some declare human effort (pauruṣa) the cause of outcomes, others praise destiny/daiva, and still others point to svabhāva (nature). The teaching sharpens by adding kāla (Time) as a decisive factor, warning that people mistakenly split these forces as if they were independent and absolute. → The chapter’s pivot is the synthesis: pauruṣa (effort), daiva (the given/ordained), and kāla-svabhāva (time-driven nature) interweave in every result—confusion comes from isolating one and denying the others. From this lens, even ‘knowledge vs. action’ is reframed as a question of proper discernment rather than rivalry. → Yuga-dharma is outlined to show how the same pursuit of the good changes its outer form across ages: in Kṛta the mind is settled and tapas predominates; in later yugas doubt increases and practices diversify. Varṇa-appropriate ‘yajñas’ are listed (e.g., japa for the twice-born), emphasizing that discipline must match capacity and era. The discourse closes by enumerating the full causal chain—creation, time, steadfastness, Vedas, doer, deed, act, and fruit—as the answer to the inquiry.
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान अष्टात्रिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: नाना प्रकारके भूतोंकी समीक्षापूर्वक कर्मतत्त्वका विवेचन, युगधर्मका वर्णन एवं कालका महत्त्व व्यास उवाच एषा पूर्वतरा वृत्तित्राह्मणस्य विधीयते । ज्ञानवानेव कर्माणि कुर्वन् सर्वत्र सिध्यति,व्यासजी कहते हैं--बेटा! यह ब्राह्मणकी अत्यन्त प्राचीनकालसे चली आयी हुई वृत्ति है, जो शास्त्रविहित है। ज्ञानवान् मनुष्य ही सर्वत्र कर्म करता हुआ सिद्धि प्राप्त करता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—«သားရေ၊ ဤသည်မှာ ဗြာဟ္မဏအတွက် သာသနာကျမ်းညွှန်အတိုင်း သတ်မှတ်ထားသော အလွန်ရှေးဟောင်း၊ အစဉ်အလာတည်မြဲသော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းနည်းလမ်း ဖြစ်သည်။ အမှန်တရားကို သိမြင်သော ပညာရှိသာ—လုပ်ဆောင်မှုကို ဆက်လက်ပြုလုပ်နေစဉ်ပင်—နေရာတိုင်း၌ အောင်မြင်မှုကို ရရှိနိုင်သည်»။
Verse 2
तत्र चेन्न भवेदेवं संशय: कर्मसिद्धये । कि तु कर्म स्वभावो<यं ज्ञानं कर्मेति वा पुन:,यदि कर्ममें संशय न हो तो वह सिद्धि देनेवाला होता है। यहाँ संदेह यह होता है कि क्या यह कर्म स्वभावसिद्ध है अथवा ज्ञानजनित?
«ဤကိစ္စ၌ သံသယမရှိလျှင် လုပ်ဆောင်မှုသည် အောင်မြင်မှုသို့ တိုက်ရိုက်ပို့ဆောင်မည့် နည်းလမ်း ဖြစ်လိမ့်မည်။ သို့သော် သံသယက ဤနေရာတွင် ပေါ်လာသည်—ဤလုပ်ဆောင်မှုသည် ကိုယ်ပိုင်သဘာဝအရသာ ဖြစ်ပေါ်လာသလော၊ သို့မဟုတ် ပညာအခြေခံသော လုပ်ဆောင်မှုဟု ထပ်မံနားလည်ရမည်လော»။
Verse 3
तत्र वेदविधि: स स्याज्ज्ञानं चेत् पुरुष प्रति । उपपच्त्युपलब्धिभ्यां वर्णयिष्यामि तच्छुणु,उपर्युक्त संशय होनेपर यह कहा जाता है कि यदि वह पुरुषके लिये वैदिक विधानके अनुसार कर्त्तव्य हो तो ज्ञानजन्य है, अन्यथा स्वाभाविक है। मैं युक्ति और फल-प्राप्तिके सहित इस विषयका वर्णन करूँगा, तुम उसे सुनो
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—«ဤကိစ္စ၌ လူတစ်ဦးအတွက် ပညာအခြေခံ၍ ဝေဒအမိန့် (Vedic injunction) အဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်လျှင် ထိုလုပ်ဆောင်မှုသည် ပညာမှ ပေါက်ဖွားသောအရာ ဖြစ်သည်။ မဟုတ်လျှင် သဘာဝအလိုအလျောက် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ အကြောင်းပြချက်နှင့် ရလဒ်ရရှိမှုကို ကိုးကားကာ ငါရှင်းပြမည်—နားထောင်လော့»။
Verse 4
पौरुषं कारणं केचिदाहु: कर्मसु मानवा: । दैवमेके प्रशंसन्ति स्वभावमपरे जना:,कुछ मनुष्य कर्मोमें पुरुषार्थको कारण बताते हैं। कोई-कोई दैव (प्रारब्ध अथवा भावी) की प्रशंसा करते हैं और दूसरे लोग स्वभावके गुण गाते हैं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—လူအချို့က လုပ်ဆောင်မှုတို့၏ အဆုံးအဖြတ်ဖြစ်စေသော အကြောင်းရင်းကို လူ့ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုဟု ဆိုကြသည်။ အချို့က ကံကြမ္မာ (သတ်မှတ်ထားသော အပိုင်းအခြား) ကို ချီးမွမ်းကြပြီး၊ အခြားသူတို့က ကိုယ်ပိုင်သဘာဝကို အုပ်ချုပ်သည့် အချက်အဖြစ် မြှောက်တင်ကြသည်။
Verse 5
पौरुषं कर्म दैवं च कालवृत्तिस्वभावत: । त्रयमेतत् पृथग्भूतमविवेक॑ तु केचन,कितने ही मनुष्य पुरुषार्थद्वारा की हुई क्रिया, दैव और कालगत स्वभाव-इन तीनोंको कारण मानते हैं। कुछ लोग इन्हें पृथक्-पृथक् प्रधानता देते हैं अर्थात् इनमेंसे एक प्रधान है और दूसरे दो अप्रधान कारण हैं--ऐसा कहते हैं और कुछ लोग इन तीनोंको पृथक् न करके इनके समुच्चयको ही कारण बताते हैं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—«လုပ်ဆောင်မှုအဖြစ် ပေါ်လွင်သော လူ့ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု၊ ကံကြမ္မာ၊ နှင့် အချိန်၏ လှုပ်ရှားစဉ်ဆက်အလိုက် သဘာဝ—ဤသုံးပါးကို သီးခြားအကြောင်းရင်းများဟု ဆိုကြသည်။ သို့ရာတွင် ခွဲခြားသိမြင်မှုမရှိသူအချို့က ၎င်းတို့ကို သီးသန့်ခွဲကာ တစ်ခုကို အဓိကအာဏာပေး၍ ကျန်နှစ်ခုကို လျော့နည်းစေကြသည်။ အခြားသူတို့ကတော့ မခွဲခြားဘဲ သုံးပါး၏ ပေါင်းစည်းလည်ပတ်မှုကိုပင် ဖြစ်ရပ်များ၏ အမှန်တကယ် အကြောင်းရင်းဟု ယူဆကြသည်»။
Verse 6
एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा । कर्मस्था विषयं ब्रूयु: सत्त्वस्था: समदर्शिन:,कुछ कर्मनिष्ठ विचारक घट-पट आदि विषयोंके सम्बन्धमें कहते हैं कि “यह ऐसा ही है।' दूसरे कहते हैं कि यह ऐसा नहीं है।” तीसरोंका कहना है कि “ये दोनों ही सम्भव हैं अर्थात् यह ऐसा है और नहीं भी है।” अन्य लोग कहते हैं कि 'ये दोनों ही मत सम्भव नहीं हैं' परंतु सत्त्वगुणमें स्थित हुए योगी पुरुष सर्वत्र समस्वरूप ब्रह्मको ही कारणरूपमें देखते हैं
ဗျာသက ဆိုသည်— ကမ္မနှင့် အငြင်းအခုံ၌ တည်နေသူတို့သည် အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို «ဤသို့ပင် ဖြစ်သည်», «ဤသို့ မဟုတ်», «ဖြစ်လည်း ဖြစ်၊ မဖြစ်လည်း မဖြစ်», သို့မဟုတ် «နှစ်ဖက်လုံး မဟုတ်» ဟူ၍ ပြောဆိုကြသည်။ သို့ရာတွင် သတ္တဝဂုဏ်၌ တည်မြဲသော ယောဂီတို့သည် တန်းတူမြင်ကွင်းဖြင့် ကြည့်၍ ပေါ်ပင်သဏ္ဌာန်အားလုံး၏ နောက်ကွယ်တွင် အကြောင်းရင်းအဖြစ် တည်ရှိသော ဗြဟ္မန်တစ်ပါးတည်းကိုသာ အနှံ့အပြား တွေ့မြင်ကြသည်။
Verse 7
त्रेतायां द्वापरे चैव कलिजाशक्ष ससंशया: । तपस्विन: प्रशान्ताश्न सत्त्वस्थाश्न कृते युगे,त्रेता,द्वापप तथा कलियुगके मनुष्य परमार्थके विषयमें संशयशील होते हैं; परंतु सत्ययुगके लोग तपस्वी और सत्त्वगुणी होनेके-कारण-प्रशान्त (संशयरहित) होते हैं
ဗျာသက ဆိုသည်— တ్రေတားနှင့် ဒွာပရ ယုဂများတွင်လည်းကောင်း၊ ကလိယုဂ၌ မွေးဖွားသူတို့တွင်လည်းကောင်း၊ အမြင့်ဆုံး အကျိုးအမြတ်အကြောင်း၌ သံသယများက ဖိစီးနေတတ်သည်။ သို့ရာတွင် ကృత (သတ္တယ) ယုဂ၌ လူတို့သည် တပဿီဖြစ်၍ အတွင်းစိတ်ငြိမ်းချမ်းကာ သန့်ရှင်းမှု၌ တည်မြဲသဖြင့် ထိုသံသယကင်း၍ တည်ငြိမ်နေကြသည်။
Verse 8
अपृथग्दर्शना: सर्वे ऋक्सामसु यजु:षु च । कामद्वेषौ पृथक् कृत्वा तप: कृत उपासते,सत्ययुगमें सभी द्विज ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद--इन तीनोंमें भेददृष्टि न रखते हुए राग-द्वेषको मनसे हटाकर तपस्याका आश्रय लेते हैं
ဗျာသက ဆိုသည်— သစ္စာယုဂ၌ ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) တို့သည် ရိဂ်၊ စာမ၊ ယဇု သုံးဝေဒကို အဖွဲ့ခွဲကွာခြားသည့် မြင်ကွင်းမထားဘဲ တစ်သဘောတည်းဖြင့် မြင်ကြသည်။ ဆန္ဒနှင့် မုန်းတီးမှုကို ခွာထား၍ တပဿာကို အားကိုးကာ စည်းကမ်းရှိသော ဝိညာဉ်ရေး လေ့ကျင့်မှု၌ နေထိုင်ကြသည်—ဓမ္မ၏ အခြေခံမှာ သင်္ကြန်သန့်စင်မှုဖြစ်ပြီး သင်တန်းအဖွဲ့များ၏ ပြိုင်ဆိုင်မှု မဟုတ်ကြောင်းကို ထင်ရှားစေသည်။
Verse 9
तपोधर्मेण संयुक्तस्तपोनित्य: सुसंशित: । तेन सर्वानिवाप्रोति कामान् यान् मनसेच्छति,जो मनुष्य तपस्यारूप धर्मसे संयुक्त हो पूर्णतया संयमका पालन करते हुए सदा तपमें ही तत्पर रहता है, वह उसीके द्वारा अपने मनसे जिन-जिन कामनाओंको चाहता है, उन सबको प्राप्त कर लेता है
တပဿာဟူသော ဓမ္မနှင့် ပေါင်းစည်း၍ အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်မှုကို လိုက်နာကာ အမြဲတမ်း တပဿာ၌ပင် အားထုတ်နေသူသည် ထိုတပဿာ၏ အာနုဘော်ကြောင့် မိမိစိတ်က ဆန္ဒပြုသမျှ အလိုဆန္ဒအားလုံးကို ရရှိနိုင်သည်။
Verse 10
तपसा तदवाप्रोति यद् भूत्वा सृजते जगत् । तद् भूतश्न॒ ततः सर्वभूतानां भवति प्रभु:,तपस्यासे मनुष्य उस ब्रह्मभावको प्राप्त कर लेता है, जिसमें स्थित होकर वह सम्पूर्ण जगत्की सृष्टि करता है, अतः ब्रह्मभावको प्राप्त व्यक्ति समस्त प्राणियोंका प्रभु हो जाता है
တပဿာအားဖြင့် လူသည် ဗြဟ္မဘဝကို ရရှိနိုင်သည်။ ထိုဘဝ၌ တည်နေ၍ပင် ကမ္ဘာလောကတစ်ခုလုံးကို ဖန်ဆင်းတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် ဗြဟ္မဘဝကို ရောက်ရှိသူသည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ အရှင်ဖြစ်လာသည်။
Verse 11
तदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभि: । वेदान्तेषु पुनर्व्यक्ते कर्मयोगेन लक्ष्यते,वह ब्रह्म वेदके कर्मकाण्डोंमें गुप्तरूपसे प्रतिपादित हुआ है; अतः वेदज्ञ विद्वानोंद्वारा भी वह अज्ञात ही रहता है। किंतु वेदान्तमें उसी ब्रह्मका स्पष्टरूपसे प्रतिपादन किया गया है और निष्काम कर्मयोगके द्वारा उस ब्रह्मका साक्षात्कार किया जा सकता है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ထိုအမြင့်ဆုံးသော အမှန်တရားကို ဝေဒ၏ ကర్మကဏ္ဍ (ရိတုအပိုင်း) များတွင် ပြောဆိုထားသော်လည်း အလွန်နက်နဲ၍ ဖုံးကွယ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သဖြင့် ဝေဒကို သိမြင်သော ရှင်သန်သူများပင် မသိမမြင်နိုင်တတ်သည်။ သို့ရာတွင် ဝေဒန္တ၌ ထိုဗြဟ္မကို ထင်ရှားစွာ ပြန်လည်သင်ကြားထားပြီး၊ အလိုဆန္ဒကင်းသော ကర్మယောဂဖြင့် ထိုဗြဟ္မကို တိုက်ရိုက်သိမြင်နိုင်သည်။
Verse 12
आलम्भयज्ञा: क्षत्राश्न॒ हविर्यज्ञा विश: स्मृता: । परिचारयज्ञा: शूद्राश्षन जपयज्ञा द्विजातय:
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– «ခ္ရှတ္တရိယတို့အတွက် ‘အာလမ္ဘ’ ဟုခေါ်သော ယဇ်ပူဇော်မှုကို သတ်မှတ်ထားသည်။ ဝိုင်ရှျယတို့အတွက် ဟဝိစ် (အပူဇော်ပစ္စည်း) များကို အဓိကထားသော ယဇ်ကို သူတို့၏ ယဇ်ဟု မှတ်ယူကြသည်။ ရှူဒြတို့အတွက် ဝန်ဆောင်မှုနှင့် စောင့်ရှောက်မှုက သူတို့၏ ယဇ်ဖြစ်သည်။ နှစ်ကြိမ်မွေး (ဒွိဇ) တို့အတွက်မူ မန္တရရွတ်ဆိုခြင်း (ဇပ) သည် ယဇ်ဟု ချမှတ်ထားသည်။»
Verse 13
क्षत्रिय आलम्भ- यज्ञ करनेवाले होते हैं, वैश्य हविष्यप्रधान यज्ञ करनेवाले माने गये हैं, शूद्र सेवारूप यज्ञ करनेवाले और ब्राह्मण जपयज्ञ करनेवाले होते हैं ।। परिनिषछितकार्यों हि स्वाध्यायेन द्विजो भवेत् । कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते,क्योंकि ब्राह्मण वेदोंके स्वाध्यायसे ही कृतकृत्य हो जाता है। वह और कोई कार्य करे या न करे, सब प्राणियोंके प्रति मैत्रीभाव रखनेवाला होनेके कारण ही वह ब्राह्मण कहलाता है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ခ္ရှတ္တရိယတို့သည် လက်နက်ကိုင်၍ ဆုံးဖြတ်ချက်ပြတ်သားသော လုပ်ရပ်များဖြင့် ယဇ်ကို ထမ်းဆောင်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ဝိုင်ရှျယတို့သည် ဟဝိစ်နှင့် ပစ္စည်းအလှူအတန်းကို အဓိကထားသော ယဇ်ကို ဆောင်ရွက်သူများဟု မှတ်ယူကြသည်။ ရှူဒြတို့၏ ယဇ်မှာ ဝန်ဆောင်မှုဖြစ်သည်။ ဗြာဟ္မဏတို့၏ ယဇ်မှာ မန္တရရွတ်ဆိုခြင်းနှင့် အတွင်းရေးသင်္ကာ (ဇပ) ဖြစ်သည်။ နှစ်ကြိမ်မွေးသူသည် ဝေဒကို ကိုယ်တိုင်လေ့လာခြင်း (svādhyāya) တစ်ခုတည်းဖြင့်ပင် မိမိတာဝန်ကို ပြီးမြောက်သူ ဖြစ်လာသည်။ အခြားအလုပ်များကို လုပ်သည်ဖြစ်စေ မလုပ်သည်ဖြစ်စေ၊ သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် မေတ္တာနှင့် ကောင်းမြတ်စိတ်ကို တည်ထားသောကြောင့် သူကို ဗြာဟ္မဏဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 14
त्रेतादौ केवला वेदा यज्ञा वर्णाश्रमास्तथा । संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– «ထရေတားယုဂ၏ အစပိုင်းတွင် ဝေဒတို့သည် မခွဲမခြား တစ်စုတစ်စည်းတည်းသာ ရှိခဲ့သည်။ ယဇ်ပူဇော်မှုများနှင့် ဝဏ္ဏ-အာရှရမ စနစ်လည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် လူ့အသက်တမ်း ကန့်သတ်ကျဉ်းမြောင်းလာသဖြင့် ဒွာပရယုဂတွင် ထိုအရာများကို စီစဉ်ခွဲဝေ၍ တည်ဆောက်ကြသည်။»
Verse 15
सत्ययुग और त्रेतामें वेद, यज्ञ तथा वर्णाश्रम धर्म विशुद्ध रूपमें पालित होते हैं, परंतु द्वापरयुगमें लोगोंकी आयुका हास होनेके कारण ये भी क्षीण होने लगते हैं ।। द्वापरे विप्लवं यान्ति वेदा: कलियुगे तथा । दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते कलेरन्ते पुन: किल,द्वापपर और कलियुगमें वेद प्रायः लुप्त हो जाते हैं। कलियुगके अन्तिम भागमें तो वे कभी कहीं दिखायी देते हैं और कभी दिखायी भी नहीं देते हैं
ဗျာသက ရှင်းလင်းသည်– သတ္တယုဂနှင့် ထရေတားယုဂတို့တွင် ဝေဒ၊ ယဇ်ပူဇော်မှုများနှင့် ဝဏ္ဏ-အာရှရမ ဓမ္မတို့ကို သန့်ရှင်းပြည့်စုံစွာ ထိန်းသိမ်းလိုက်နာကြသည်။ သို့သော် ဒွာပရယုဂတွင် လူ့အသက်တမ်း လျော့နည်းလာသဖြင့် ထိုအဖွဲ့အစည်းများလည်း အားနည်းလာသည်။ ဒွာပရတွင်—ကလိယုဂတွင် ပို၍ပင်—ဝေဒတို့သည် ရှုပ်ထွေးပျက်စီး၍ လုနီးပါး ပျောက်ကွယ်သွားကြသည်။ ကလိယုဂ၏ အဆုံးပိုင်းတွင်တော့ တစ်ခါတစ်ရံသာ ပေါ်ထွက်လာပြီး တစ်ခါတစ်ရံ မမြင်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်ကြောင်း ဆိုကြသည်။ ဓမ္မဆိုင်ရာ သတိပေးချက်မှာ ထင်ရှားသည်– လူ့အားမာန်နှင့် စည်းကမ်းကျဆင်းသည့်အခါ ဓမ္မ၏ အခြေခံများဖြစ်သော ပညာသင်ယူမှု၊ ရိတုတာဝန်ယူမှုနှင့် စနစ်တကျနေထိုင်မှုတို့သည် အလွန်ပျက်လွယ်သဖြင့် သတိတရားဖြင့် ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရမည်။
Verse 16
उत्सीदन्ति स्वधर्माक्ष तत्राधर्मेण पीडिता: । गवां भूमेश्च ये चापामोषधीनां च ये रसा:,उस समय अधर्मसे पीड़ित हो सभी वर्णोके स्वधर्म नष्ट हो जाते हैं। गौ, जल, भूमि और ओषधियोंके रस भी नष्टप्राय हो जाते हैं
ဗျာသက ပြောသည်– «အက္ခာရေ၊ အဓမ္မကြောင့် လူတို့ ဖိနှိပ်ခံရသောအခါ မိမိတို့၏ သွဗဓမ္မ (ကိုယ်ပိုင်သတ်မှတ်ထားသော တရားဝတ္တရား) သည် ပျက်ယွင်းကျိုးကြေသွားသည်။ ထိုကာလ၌ အသက်ရှင်ရေး၏ အခြေခံအထောက်အကူများဖြစ်သော နွား၊ မြေ၊ ရေ၊ နှင့် ဆေးပင်တို့၏ အာဟာရရည်များပင် လျော့နည်း၍ ပျက်စီးသကဲ့သို့ ဖြစ်လာသည်»။
Verse 17
अधर्मान्त्हिता वेदा वेदधर्मास्तथा55 श्रमा: । विक्रियन्ते स्वधर्मस्था: स्थावराणि चराणि च,वेद, वैदिक धर्म तथा स्वधर्मपरायण आश्रम--ये सभी उस समय अधर्मसे आच्छादित हो अदृश्य हो जाते हैं और स्थावर-जंगम सभी प्राणी अपने धर्मसे विकृत हो जाते हैं; अर्थात् सबमें विकार उत्पन्न हो जाता है
ဗျာသက ပြောသည်– «အဓမ္မက အာဏာလွှမ်းမိုးလာသောအခါ ဝေဒများသည် ဖုံးကွယ်သကဲ့သို့ ဖြစ်လာပြီး၊ ဝေဒဓမ္မတို့နှင့် အာရှရမ် (ဘဝအဆင့်အတန်း) တို့လည်း မမြင်သာအောင် အုပ်မိုးခံရသည်။ ထိုနောက် မိမိသဘာဝနှင့် မိမိဓမ္မအတိုင်း တည်နေတတ်သော အတည်တံ့သတ္တဝါနှင့် လှုပ်ရှားသတ္တဝါ အားလုံးပင် ဓမ္မမှ လွဲချော်၍ ပုံပျက်သွားကာ၊ စည်းကမ်းနှင့် သဘာဝအနှံ့ အနှောင့်အယှက်ကြီး ပေါ်ပေါက်လာသည်»။
Verse 18
यथा सर्वाणि भूतानि वृष्टिभौमानि वर्षति । सृजते सर्वतो$ज्रानि तथा वेदा युगे युगे,जैसे वर्षा भूतलके समस्त प्राणियोंको उत्पन्न करती है और सर्व ओरसे उनके अंगोंको पुष्ट करती है, उसी प्रकार वेद प्रत्येक युगमें सम्पूर्ण योगाड़ोंका पोषण करते हैं
ဗျာသက ပြောသည်– «မိုးသည် မြေပြင်ပေါ်သို့ ကျလာ၍ သတ္တဝါအပေါင်းကို ပေါက်ဖွားစေပြီး အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ကို အရပ်ရပ်မှ အာဟာရဖြည့်တင်းပေးသကဲ့သို့၊ ဝေဒတို့သည်လည်း ယုဂ်တိုင်း ယုဂ်တိုင်း၌ ယောဂပညာအမျိုးမျိုးကို ထောက်ပံ့ကာ အားဖြည့်ပေး၍ အသက်ရှင်မှု၊ စည်းကမ်းနှင့် မှန်ကန်သော အကျင့်ကို အစဉ်တစိုက် ထိန်းသိမ်းပေးသည်»။
Verse 19
निश्चितं कालनानात्वमनादिनिधनं च यत् । कीर्तितं यत् पुरस्तान्मे सूते यच्चात्ति च प्रजा:,इसी प्रकार निश्चय ही कालके भी अनेक रूप हैं। उसका न आदि है और न अन्त। वही प्रजाकी सृष्टि करता है और अन्तमें वही सबको अपना ग्रास बना लेता है। यह बात मैंने तुमको पहले ही बता दी है
ဗျာသက ပြောသည်– «အမှန်တကယ်ပင် ကာလ (အချိန်) သည် ပုံသဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးရှိ၏။ ၎င်းတွင် အစမရှိ၊ အဆုံးမရှိ။ ၎င်းပင် သတ္တဝါတို့ကို ဖန်ဆင်းပေါက်ဖွားစေပြီး နောက်ဆုံးတွင် ၎င်းပင် အားလုံးကို မိမိ၏ အစာအဖြစ် စုပ်ယူသွားသည်။ ဤအကြောင်းကို ငါသည် မင်းအား အရင်ကတည်းက ပြောပြီးသားဖြစ်သည်»။
Verse 20
यच्चेदं प्रभव: स्थान भूतानां संयमो यम: । स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्रसृष्टानि भूरिश:,यह जो काल नामक तत्त्व है, वही प्राणियोंकी उत्पत्ति, पालन, संहार और नियन्त्रण करनेवाला है। उसीमें द्वन्धयुक्त असंख्य प्राणी स्वभावसे ही निवास करते हैं
ဗျာသက ပြောသည်– «ကာလဟု ခေါ်သော ထိုတရားသဘောတရားသည် သတ္တဝါတို့၏ ပေါက်ဖွားရာ အရင်းအမြစ်နှင့် တည်ရာအခြေခံ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိန်းချုပ်ကန့်သတ်၍ အုပ်ချုပ်သူလည်း ဖြစ်သည်။ ထိုအတွင်း၌ ဆန့်ကျင်ဖက်အတွဲများ၏ အခြေအနေအောက်တွင် ပေါ်ပေါက်လာသော သတ္တဝါအရေအတွက် မရေတွက်နိုင်လောက်အောင် မိမိတို့၏ သဘာဝအတိုင်း ဆက်လက် တည်ရှိ၍ လှုပ်ရှားကြသည်»။
Verse 21
सर्ग: कालो धृतिर्वेदा: कर्ता कार्य क्रियाफलम् । एतत् ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि,तात! तुमने मुझसे जो कुछ पूछा था, उसके अनुसार मैंने तुम्हारे समक्ष सर्ग, काल, धारणा, वेद, कर्ता, कार्य और क्रियाफलके विषयमें ये सब बातें कही हैं
ဗျာသ မဟာရိရှီက မိန့်တော်မူသည်– «ချစ်သားရေ၊ သင်က မေးမြန်းခဲ့သမျှအတိုင်း ငါသည် သင်အား စရ္ဂ (ဖန်ဆင်းခြင်း/ထွက်ပေါ်ခြင်း)၊ ကာလ (အချိန်)၊ ဓြတိ (တည်တံ့စေသော စည်းကမ်းနှင့် ခိုင်မြဲမှု)၊ ဝေဒများ၊ ကర్తာ (လုပ်ဆောင်သူ)၊ ကာရျ (လုပ်ဆောင်ရမည့် ကိစ္စ) နှင့် ကရိယာ-ဖလ (လုပ်ရပ်၏ အကျိုး) တို့ကို ရှင်းလင်းပြောကြားပြီးပြီ»။
Verse 237
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्यपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दो सौ सैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ပါဝင်သော မောက္ခဓမ္မ အခန်းတွင်၊ ရှုကဒေဝ၏ ဆက်လက်မေးမြန်းချက်များကို ဆိုသည့် အခန်း ၂၃၇ ပြီးဆုံး၏။
Verse 238
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने अष्टात्रिंशदधिकद्विशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မ အခန်းတွင်—ရှုက၏ ဆက်လက်မေးမြန်းမှုအကြောင်း အခန်း ၂၃၈ ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
How to explain agency and liberation through a graded inner architecture—senses, objects, mind, intellect, and the higher self—so that practice can shift identification from prakṛti’s changes to the deathless principle.
Withdraw and integrate mind-and-senses into the inner self, abandon proliferating intentions, stabilize cognition in sattva, and cultivate citta-prasāda—illustrated by the steady lamp and satisfied sleep.
Yes; it is explicitly marked as rahasya and restricted to calm, disciplined, sincere recipients (devoted son or compliant student), while excluding the unquiet, undisciplined, insincere, malicious, or merely disputatious.