Adhyaya 23
Gārhasthya-Śreṣṭhatā and Kṣatriya-Daṇḍadhāraṇa (Householder Primacy and the Royal Duty of Punishment)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (राजधर्मानुशासन उपपर्व)
Vaiśaṃpāyana reports that after Arjuna’s counsel, Yudhiṣṭhira remains silent, whereupon the authoritative teacher-voice (Dvaipāyana/Vyāsa) intervenes. The discourse asserts that the gārhasthya āśrama is a śāstra-grounded ‘higher dharma’ for sustaining the world: gods, ancestors, sages, and dependents are said to live supported by householders, and broader life-forms are maintained through the householder economy. Yudhiṣṭhira is instructed to practice svadharma according to rule and method, and not to abandon household-based governance for forest life. The chapter then outlines disciplines associated with brāhmaṇas (tapas, yajña, vidyā, alms, sense-restraint, meditation, solitude, contentment, and giving) and articulates kṣatriya functions (yajña, learning, energetic initiative, non-complacency toward prosperity, rigorous bearing of daṇḍa, and protection of subjects). Among royal duties, daṇḍadhāraṇa is elevated as paramount because force capacity is structurally tied to kṣatriya identity; a supporting gāthā attributed to Bṛhaspati warns that the earth ‘swallows’ a non-resisting king and a non-resident brāhmaṇa, and exemplary figures (e.g., Sudyumna) are cited as attaining success through disciplined exercise of punishment and rule.
Chapter Arc: अर्जुन के कथन का स्मरण कराते हुए व्यास युधिष्ठिर से कहते हैं कि शास्त्र-दृष्ट ‘परो धर्म’ गृहस्थाश्रम में स्थित है—राजा को वन की ओर नहीं, प्रजा-पालन की ओर देखना चाहिए। → युधिष्ठिर के मन में संन्यास-प्रवृत्ति और राज्य-धर्म के बीच द्वंद्व उठता है। व्यास उसे स्वधर्म-पालन का आग्रह करते हुए उदाहरणों और आख्यानों से समझाते हैं कि दण्ड-धारण, प्रजा-रक्षा और विधि-पालन ही क्षत्रिय का मार्ग है। इसी क्रम में ‘लिखित–शंख’ तथा ‘सुद्युम्न’ से जुड़ा प्रसंग उभरता है, जहाँ अल्प-सा अपराध (गुरु की अनुमति बिना फल-भक्षण) भी धर्म-न्याय की कसौटी बन जाता है। → लिखित का स्वीकार—“गुरु की अनुमति बिना फल खा लिये; मुझे दण्ड दो”—और उसके साथ यह कठोर सत्य कि राजधर्म में ‘दूसरा काम’ (प्रजा-पालन से हटकर) कुमार्ग के तुल्य है। यहाँ करुणा बनाम विधि, और व्यक्तिगत शुचिता बनाम सार्वजनिक अनुशासन का टकराव तीव्र होता है। → व्यास निष्कर्ष देते हैं कि गृहस्थ-धर्म और राजधर्म ही लोक-धारण का आधार हैं; क्षत्रिय का मुख्य धर्म प्रजा का पूर्ण पालन है। ब्राह्मण-धर्म की चेष्टाएँ (तप, यज्ञ, विद्या, भिक्षा, इन्द्रिय-संयम, ध्यान, एकान्त, संतोष, शास्त्र-ज्ञान) अलग स्वभाव की हैं—अतः युधिष्ठिर को अपने वर्ण-आश्रम के अनुरूप कर्म में स्थिर होना चाहिए। → युधिष्ठिर के भीतर उठता प्रश्न बना रहता है—यदि धर्म का पालन कठोर दण्ड माँगे, तो करुणा की सीमा कहाँ तक है?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें अजुनवाक्यविषयक बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २२ ॥। अपन क्राता बछ। अर: त्रयोविशो<् ध्याय: व्यासजीका शंख और लिखितकी कथा कर वर्बिडिरको राजा सुद्युम्नके दण्डधर्मपालनका महत्त्व सुनाकर युविष्ठिरको राजधर्ममें ही दृढ़ रहनेकी आज्ञा देना वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कौन्तेयो गुडाकेशेन पाण्डव: । नोवाच किंचित् कौरव्यस्ततो द्वैपायनो5ब्रवीत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! निद्राविजयी अर्जुके ऐसा कहनेपर भी कुरुकुलनन्दन पाण्डुपुत्र कुन्तीकुमार युधिष्ठिर जब कुछ न बोले, तब द्वैपायन व्यासजीने इस प्रकार कहा
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်—အိပ်စက်ခြင်းကို အနိုင်ယူသူ ဂုဍာကေရှဟု ကျော်ကြားသော ပाण्डဝ အာర్జုနက ထိုသို့ ပြောဆိုပြီးနောက်၊ ကုန္တီ၏သား ယုဓိဋ္ဌိရ—ကူရုမင်းမျိုး၏ မင်းသား—သည် ပြန်လည်မဆိုဘဲ တိတ်ဆိတ်နေ၏။ ထို့နောက် ဒွိပာယန ဗျာသက ဤသို့ စတင်မိန့်ကြားလေသည်။
Verse 2
व्यास उवाच बीभत्सोर्वचनं सौम्य सत्यमेतद् युधिष्ठिर । शास्त्रदृष्ट: परो धर्म: स्थितो गार्हस्थ्यमाश्रित:,व्यासजी बोले--सौम्य युधिष्ठिर! अर्जुनने जो बात कही है, वह ठीक है। शास्त्रोक्त परमधर्म गृहस्थ-आश्रमका ही आश्रय लेकर टिका हुआ है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «အို သဘောနူးညံ့သော ယုဓိဋ္ဌိရ၊ ဘီဘတ္ဆု (အာဇုန) ပြောခဲ့သည့်စကားသည် အမှန်တကယ်မှန်ကန်၏။ သာသ္တရများက သင်ကြားသည့် အမြင့်ဆုံးသော ဓမ္မသည် ဂೃಹಸ್ಥအာရှ్రమ (အိမ်ထောင်ရှင်ဘဝ) ကို အခြေခံကာ တည်မြဲနေသည်»။
Verse 3
स्वधर्म चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि । न हि गार्हस्थ्यमुत्सृज्य तवारण्यं विधीयते,धर्मज्ञ युधिष्ठिर! तुम शास्त्रके कथनानुसार विधिपूर्वक स्वधर्मका ही आचरण करो। तुम्हारे लिये गृहस्थ-आश्रमको छोड़कर वनमें जानेका विधान नहीं है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «အို ဓမ္မကိုသိသောသူ၊ သာသ္တရများက သင်ကြားသကဲ့သို့၊ ထုံးတမ်းနည်းလမ်းမှန်ကန်စွာ မိမိ၏ သွဝဓမ္မ (ကိုယ်ပိုင်တာဝန်) ကို ကျင့်သုံးလော့။ အို ဓမ္မသိ ယုဓိဋ္ဌိရ၊ သင်အတွက် ဂೃಹಸ್ಥအာရှ్రమကို စွန့်၍ တောသို့ဝင်ရန် အမိန့်မရှိ»။
Verse 4
गृहस्थं हि सदा देवा: पितरोडतिथयस्तथा । भृत्याश्वैवोपजीवन्ति तान् भरस्व महीपते,पृथ्वीनाथ! देवता, पितर, अतिथि और भृत्यगण सदा गृहस्थका ही आश्रय लेकर जीवन-निर्वाह करते हैं; अतः तुम उनका भरण-पोषण करो
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ မြေကြီး၏အရှင်၊ နတ်များ၊ ဘိုးဘွားပိတೃများ၊ ဧည့်သည်များ၊ ထို့အပြင် မှီခိုသူများနှင့် အစေခံများသည် အမြဲတမ်း ဂೃಹಸ್ಥကို အားကိုးကာ အသက်မွေးကြသည်။ ထို့ကြောင့် သင်သည် သူတို့ကို ထောက်ပံ့စောင့်ရှောက်ရမည်»။
Verse 5
वयांसि पशवश्चैव भूतानि च जनाधिप । गृहस्थैरेव धार्यन्ते तस्माच्छेष्ठो गृहाअश्रमी,जनेश्वर! पशु, पक्षी तथा अन्य प्राणी भी गृहस्थोंसे ही पालित होते हैं; अतः गृहस्थ ही सबसे श्रेष्ठ है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «အို လူတို့၏အရှင်၊ ငှက်များ၊ တိရစ္ဆာန်များ၊ ထို့ပြင် သက်ရှိအရာအားလုံးသည် ဂೃಹಸ್ಥတို့ကြောင့်သာ အသက်ရှင်ရပ်တည်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် အခြားသူတို့ကို ထောက်ပံ့ရသော ဂೃಹস্থအာရှ్రమသည် အာရှ్రమများအနက် အမြင့်မြတ်ဆုံးဖြစ်သည်»။
Verse 6
सो<यं चतुर्णामेतेषामाश्रमाणां दुराचर: । तं चराद्य विधिं पार्थ दुश्नरं दुर्बलेन्द्रिये:,युधिष्ठिर! चारों आश्रमोंमें यह गृहस्थाश्रम ही ऐसा है, जिसका ठीक-ठीक पालन करना बहुत कठिन है। जिनकी इन्द्रियाँ दुर्बल हैं, उनके द्वारा गृहस्थ-धर्मका आचरण दुष्कर है। तुम अब उसी दुष्कर धर्मका पालन करो
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «ဤဘဝအဆင့် (အာရှ్రమ) လေးမျိုးအနက် ဂೃಹস্থ၏ စည်းကမ်းသည် မှန်ကန်စွာ လိုက်နာရန် အခက်ခဲဆုံးဖြစ်၏။ အာရုံခံအင်္ဂါများ အားနည်း၍ လွယ်ကူစွာ အနိုင်ယူခံရသူတို့အတွက် ဂೃಹಸ್ಥဓမ္မကို ကျင့်သုံးခြင်းသည် အထူးသဖြင့် ခက်ခဲလာသည်။ ထို့ကြောင့် အို ပါရ္ထ—အို ယုဓိဋ္ဌိရ—ယခု ထိုခက်ခဲသော စည်းကမ်းကိုပင် ခံယူ၍ လိုက်နာလော့»။
Verse 7
वेदज्ञानं च ते कृत्स्नं तपश्चाचरितं महत् । पितृपैतामहं राज्यं धुर्यवद् वोढुमरहसि,तुम्हें वेदका पूरा-पूरा ज्ञान है, तुमने बड़ी भारी तपस्या की है। इसलिये अपने पिता- पितामहोंके इस राज्यका भार तुम्हें एक धुरन्धर पुरुषकी भाँति वहन करना चाहिये
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– «သင်သည် ဝေဒများ၏ ဗဟုသုတကို အပြည့်အဝ ပိုင်ဆိုင်ပြီး မဟာတပသကိုလည်း ကျင့်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သင်သည် ဖခင်နှင့် ဘိုးဘွားတို့မှ ဆက်ခံလာသော ဤဘိုးဘွားရာဇ္ဌာန၏ တာဝန်ကို တည်ကြည်ခိုင်မာသော ခေါင်းဆောင်ကဲ့သို့ ထမ်းဆောင်ရန် သင့်တော်သူ ဖြစ်သည်»။
Verse 8
तपो यज्ञस्तथा विद्या भैक्ष्यमिन्द्रियसंयम: । ध्यानमेकान्तशीलव्वं तुष्टिज्ञानं च शक्तित:
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– «တပသ၊ ယဇ္ဉ၊ ပညာသင်ယူမှု၊ ဆွမ်းခံ၍နေထိုင်ခြင်းနှင့် အင်္ဒြိယထိန်းချုပ်ခြင်း၊ သမาธိ၊ တစ်ကိုယ်တည်းနေထိုင်သည့် အလေ့အကျင့်၊ နှင့် ကျေနပ်တတ်မှုအပြင် အမှန်တရားကို သိမြင်သော ဉာဏ်—ဤအရာတို့ကို မိမိစွမ်းအားအတိုင်း ပျိုးထောင်ရမည်»။
Verse 9
क्षत्रियाणां तु वक्ष्यामि तवापि विदितं पुन:,प्रजानाथ! अब मैं पुनः क्षत्रियोंके धर्म बता रहा हूँ, यद्यपि वह तुम्हें भी ज्ञात है। यज्ञ, विद्याभ्यास, शत्रुओंपर चढ़ाई करना, राजलक्ष्मीकी प्राप्तिसे कभी संतुष्ट न होना, दुष्टोंको दण्ड देनेके लिये उद्यत रहना, क्षत्रियतेजसे सम्पन्न रहना, प्रजाकी सब ओरसे रक्षा करना, समस्त वेदोंका ज्ञान प्राप्त करना, तप, सदाचार, अधिक द्रव्योपार्जन और सत्पात्रको दान देना--ये सब राजाओंके कर्म हैं, जो सुन्दर ढंगसे किये जानेपर उनके इहलोक और परलोक दोनोंको सफल बनाते हैं, ऐसा हमने सुना है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– «အို ပြည်သူတို့၏ အရှင်၊ သင်လည်း သိပြီးသားဖြစ်သော်လည်း၊ ယခု ငါသည် က္ṣတ္ရိယတို့၏ ဓမ္မကို ထပ်မံ ဖော်ပြမည်»။
Verse 10
यज्ञो विद्या समुत्थानमसंतोष: श्रयं प्रति । दण्डधारणमुग्रत्वं प्रजानां परिपालनम्,प्रजानाथ! अब मैं पुनः क्षत्रियोंके धर्म बता रहा हूँ, यद्यपि वह तुम्हें भी ज्ञात है। यज्ञ, विद्याभ्यास, शत्रुओंपर चढ़ाई करना, राजलक्ष्मीकी प्राप्तिसे कभी संतुष्ट न होना, दुष्टोंको दण्ड देनेके लिये उद्यत रहना, क्षत्रियतेजसे सम्पन्न रहना, प्रजाकी सब ओरसे रक्षा करना, समस्त वेदोंका ज्ञान प्राप्त करना, तप, सदाचार, अधिक द्रव्योपार्जन और सत्पात्रको दान देना--ये सब राजाओंके कर्म हैं, जो सुन्दर ढंगसे किये जानेपर उनके इहलोक और परलोक दोनोंको सफल बनाते हैं, ऐसा हमने सुना है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– «ယဇ္ဉ၊ ပညာလေ့လာမှု၊ တက်ကြွသော ကြိုးပမ်းမှု (ရန်သူကို ချီတက်တိုက်ခိုက်ခြင်းအပါအဝင်)၊ ရာဇသုခနှင့် ကံကောင်းမှုကို ရရှိသော်လည်း မပျင်းရိမကျေနပ်ဘဲ နေခြင်း၊ ဒဏ္ဍာကို ကိုင်ဆောင်ရန် အမြဲအသင့်ရှိခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းသတ္တိ၊ နှင့် ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်း—ဤအရာတို့သည် ဘုရင်တို့၏ အဓိကတာဝန်များ ဖြစ်သည်။ ကောင်းမွန်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်လျှင် ဤလောကနှင့် နောက်လောက နှစ်ပါးလုံး၌ အကျိုးစီးပွားကို ရစေသည်»။
Verse 11
वेदज्ञानं तथा कृत्स्नं तप: सुचरितं तथा । द्रविणोपार्जनं भूरि पात्रे च प्रतिपादनम्,प्रजानाथ! अब मैं पुनः क्षत्रियोंके धर्म बता रहा हूँ, यद्यपि वह तुम्हें भी ज्ञात है। यज्ञ, विद्याभ्यास, शत्रुओंपर चढ़ाई करना, राजलक्ष्मीकी प्राप्तिसे कभी संतुष्ट न होना, दुष्टोंको दण्ड देनेके लिये उद्यत रहना, क्षत्रियतेजसे सम्पन्न रहना, प्रजाकी सब ओरसे रक्षा करना, समस्त वेदोंका ज्ञान प्राप्त करना, तप, सदाचार, अधिक द्रव्योपार्जन और सत्पात्रको दान देना--ये सब राजाओंके कर्म हैं, जो सुन्दर ढंगसे किये जानेपर उनके इहलोक और परलोक दोनोंको सफल बनाते हैं, ऐसा हमने सुना है
ဗျာသက ကြေညာသည်– «ဘုရင်၏ သင့်လျော်သော အလုပ်များတွင် ဝေဒများကို အပြည့်အဝ သိမြင်ခြင်း၊ ကောင်းစွာ ကျင့်သုံးထားသော တပသနှင့် ဖြောင့်မတ်သော အကျင့်စာရိတ္တ၊ စွမ်းအားဖြင့် ငွေကြေးဥစ္စာကို တက်ကြွစွာ ရယူစုဆောင်းခြင်း၊ နှင့် ထိုက်တန်သူများထံသို့ ရည်ရွယ်ချက်ရှိစွာ လှူဒါန်းပေးအပ်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ဤအရာတို့သည် ရာဇဝင်္ဂါတရားအဖြစ် ဖော်ပြထားပြီး၊ သင့်တော်စွာ ဆောင်ရွက်လျှင် လူမှုစည်းကမ်းကို ထိန်းသိမ်းကာ ဤလောကနှင့် နောက်လောက နှစ်ပါးလုံး၌ ကုသိုလ်အကျိုးကို ဖြစ်စေသည်»။
Verse 12
एतानि राज्ञां कर्माणि सुकृतानि विशाम्पते । इमं लोकममुं चैव साधयन्तीति न: श्रुतम्,प्रजानाथ! अब मैं पुनः क्षत्रियोंके धर्म बता रहा हूँ, यद्यपि वह तुम्हें भी ज्ञात है। यज्ञ, विद्याभ्यास, शत्रुओंपर चढ़ाई करना, राजलक्ष्मीकी प्राप्तिसे कभी संतुष्ट न होना, दुष्टोंको दण्ड देनेके लिये उद्यत रहना, क्षत्रियतेजसे सम्पन्न रहना, प्रजाकी सब ओरसे रक्षा करना, समस्त वेदोंका ज्ञान प्राप्त करना, तप, सदाचार, अधिक द्रव्योपार्जन और सत्पात्रको दान देना--ये सब राजाओंके कर्म हैं, जो सुन्दर ढंगसे किये जानेपर उनके इहलोक और परलोक दोनोंको सफल बनाते हैं, ऐसा हमने सुना है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «အို ပြည်သူတို့၏ အရှင်၊ မင်းတို့၏ ကောင်းမွန်စွာ ဆောင်ရွက်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှုများသည် ဤလောကနှင့် နောက်လောက နှစ်ပါးလုံးကို အောင်မြင်စေသည်ဟု ကျွန်ုပ်တို့ ကြားနာထား၏»။
Verse 13
एषां ज्यायस्तु कौन्तेय दण्डधारणमुच्यते । बल हि क्षत्रिये नित्यं बले दण्ड: समाहित:,कुन्तीनन्दन! इनमें भी दण्ड धारण करना राजाका प्रधान धर्म बताया जाता है; क्योंकि क्षत्रियमें बलकी नित्य स्थिति है और बलमें ही दण्ड प्रतिष्ठित होता है
ကွန်တီ၏ သားတော်၊ ဤတာဝန်များအနက် ဒဏ်တံကို ကိုင်ဆောင်ခြင်း (အပြစ်ပေးအာဏာကို ထိန်းသိမ်းခြင်း) သည် အမြင့်ဆုံးဟု ဆိုကြ၏။ အကြောင်းမူကား က္ଷတ္တရိယ၌ အင်အားသည် အစဉ်တည်ရှိ၍ ထိုအင်အားပေါ်တွင်ပင် ဒဏ်ခတ်အာဏာသည် ခိုင်မြဲစွာ တည်ထောင်ထားသည်။
Verse 14
एता विद्या: क्षत्रियाणां राजन् संसिद्धिकारिका: । अपि गाथामिमां चापि बृहस्पतिरगायत,राजन! ये विद्याएँ (धार्मिक क्रियाएँ) क्षत्रियोंको सदा सिद्धि प्रदान करनेवाली हैं। इस विषयमें बृहस्पतिजीने इस गाथाका भी गान किया है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «အို မင်းကြီး၊ ဤသင်တန်းများနှင့် သာသနာရေးတာဝန်များသည် က္ෂတ္တရိယတို့အား အစဉ်အမြဲ အောင်မြင်မှုနှင့် ပြည့်စုံမှုကို ပေးသောအရာများဖြစ်၏။ ဤအကြောင်းအရာပင်ပေါ်တွင်ပင် ဗြဟ္စပတိသည်လည်း ရိုးရာဂါထာတစ်ပုဒ်ကို တစ်ခါက သီဆိုခဲ့၏»။
Verse 15
भूमिरेतौ निगिरति सर्पे बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्,'जैसे साँप बिलमें रहनेवाले चूहे आदि जीवोंको निगल जाता है, उसी प्रकार विरोध न करनेवाले राजा और परदेशमें न जानेवाले ब्राह्मण--इन दो व्यक्तियोंको भूमि निगल जाती है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «မြွေသည် အပေါက်အတွင်း နေထိုင်သော သတ္တဝါတို့ကို မျိုသကဲ့သို့၊ မြေကြီးသည် ဤနှစ်ဦးကို ‘မျို’ သည်—မတားဆီးမကာကွယ်သော မင်းနှင့် (အပြစ်ကို မနှိမ်နင်းသော)၊ ထွက်ခွာမသွားဘဲ အလုပ်မလုပ်သော ဗြာဟ္မဏ (မိမိသင့်တော်သော ဝိနယကို မလိုက်နာသော)»။
Verse 16
सुद्युम्नश्षापि राजर्षि: श्रूयते दण्डधारणात् । प्राप्तवान् परमां सिद्धि दक्ष: प्राचेतसो यथा
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «ဒဏ်တံကို ကိုင်ဆောင်သော သင်္ကေတဖြစ်သည့် တင်းကျပ်သော စည်းကမ်းနှင့် တရားမျှတသော အာဏာကို လက်ခံကျင့်သုံးခြင်းကြောင့် ရာဇဣသိ စုဒျုမနသည် အမြင့်ဆုံးသော စိဒ္ဓိကို ရရှိခဲ့သည်ဟုလည်း ကြားနာရ၏—ပရာစေတသ၏ သား ဒက္ခကဲ့သို့ပင်»။
Verse 17
सुना जाता है कि राजर्षि सुद्युम्नने दण्डधारणके द्वारा ही प्रचेताकुमार दक्षके समान परम सिद्धि प्राप्त कर ली ।। युधिछिर उवाच भगवन् कर्मणा केन सुद्युम्नो वसुधाधिप: । संसिद्धि परमां प्राप्त: श्रोतुमिच्छामि तं नृपम्,युधिष्ठिरने पूछा--भगवन्! पृथिवीपति सुद्युम्नने किस कर्मसे परम सिद्धि प्राप्त कर ली थी। मैं उन नरेशका चरित्र सुनना चाहता हूँ
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အရှင်မြတ်၊ မြေကြီး၏အရှင် စုဒျုမ္န မင်းသည် မည်သည့်ကမ္မကြောင့် အမြင့်ဆုံးသော ပြည့်စုံမှုကို ရရှိခဲ့ပါသနည်း။ ထိုမင်း၏ အကြောင်းအရာကို ကြားလိုပါသည်»။
Verse 18
व्यास उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शंखक्ष लिखितश्षास्तां भ्रातरौ संशितव्रतो,व्यासजीने कहा--युधिष्ठिर! इस विषयमें लोग इस प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं--शंख और लिखित नामवाले दो भाई थे। दोनों ही कठोर व्रतका पालन करनेवाले तपस्वी थे
ဗျာသက ပြောသည်– «ယုဓိဋ္ဌိရ၊ ဤအကြောင်းအရာတွင်လည်း လူတို့က ရှေးဟောင်းပုံပြင်တစ်ပုဒ်ကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်ပြကြသည်။ တစ်ခါက သင်္ခ နှင့် လိခိတ ဟူသော ညီအစ်ကိုနှစ်ဦး ရှိခဲ့ပြီး၊ တင်းကျပ်သော စည်းကမ်းနှင့် သစ္စာဝတ်ကို တည်ကြည်စွာ ထိန်းသိမ်းသော တပသီများ ဖြစ်ကြသည်»။
Verse 19
तयोरावसथावास्तां रमणीयौ पृथक् पृथक् । नित्यपुष्पफलैवक्षैरुपेती बाहुदामनु,बाहुदा नदीके तटपर उन दोनोंके अलग-अलग परम सुन्दर आश्रम थे, जो सदा फल- फूलोंसे लदे रहनेवाले वृक्षोंसे सुशोभित थे
သူတို့နှစ်ဦးတွင် သီးခြားသီးခြား အလွန်လှပသော အာရှရမ်များ ရှိကြပြီး၊ ဘာဟုဒါ မြစ်ကမ်းတစ်လျှောက်တွင် တည်ရှိကာ ပန်းနှင့် အသီးတို့ အမြဲတမ်း ထူထပ်စွာ သီးပွင့်နေသော သစ်ပင်များဖြင့် တင့်တယ်လှပနေ하였다။
Verse 20
तत:ः कदाचिल्लिखित: शंखस्याश्रममागत: । यद्च्छयाथ शंखो<पि निष्क्रान्तो5$भवदाश्रमात्
ထို့နောက် တစ်ခါတစ်ရံတွင် လိခိတသည် သင်္ခ၏ အာရှရမ်သို့ ရောက်လာ하였다။ ကံအလှည့်အပြောင်းကြောင့် ထိုအချိန်တည်းမှာပင် သင်္ခလည်း အာရှရမ်မှ ထွက်လာခဲ့သည်။
Verse 21
एक दिन लिखित शंखके आश्रमपर आये। दैवेच्छासे शंख भी उसी समय आश्रमसे बाहर निकल गये थे ।। सो5भिगम्याश्रमं भ्रातु: शंखस्य लिखितस्तदा । फलानि पातयामास सम्यक्परिणतान्युत
ဗျာသက ပြောသည်– «ထိုအခါ လိခိတသည် မိမိအစ်ကို သင်္ခ၏ အာရှရမ်သို့ သွားရောက်하였다။ ထိုအချိန်တွင် ကံကြမ္မာအလိုက် သင်္ခသည် အာရှရမ်မှ အပြင်သို့ ထွက်သွားနေခဲ့သည်။ ထို့နောက် လိခိတသည် အပြည့်အဝ မှည့်နေသော အသီးများကို သစ်ပင်မှ ကျစေ하였다»။
Verse 22
तस्मिंश्न भक्षयत्येव शंखो5प्याश्रममागत:,वे खा ही रहे थे कि शंख भी आश्रमपर लौट आये। भाईको फल खाते देख शंखने उनसे पूछा--“तुमने ये फल कहाँसे प्राप्त किये हैं और किसलिये तुम इन्हें खा रहे हो?”
ထိုအချိန်၌ သူသည် အသီးများကို စားနေစဉ်၊ သင်္ခလည်း အာရှရမ်သို့ ပြန်ရောက်လာ하였다။ ညီအစ်ကိုသည် အသီးစားနေသည်ကို မြင်၍ သင်္ခက မေးမြန်း하였다— «ဤအသီးတို့ကို မည်သည့်နေရာမှ ရရှိသနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် စားသနည်း»
Verse 23
भक्षयन्तं तु तं दृष्टवा शंखो भ्रातरमब्रवीत् । कुत: फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि,वे खा ही रहे थे कि शंख भी आश्रमपर लौट आये। भाईको फल खाते देख शंखने उनसे पूछा--“तुमने ये फल कहाँसे प्राप्त किये हैं और किसलिये तुम इन्हें खा रहे हो?” इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि व्यासवाक्ये त्रयोविंशो 5 ध्याय: इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें व्यासवाक्यविषयक तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ညီအစ်ကိုသည် အသီးစားနေသည်ကို မြင်၍ သင်္ခက ပြော하였다— «ဤအသီးတို့ကို မည်သည့်နေရာမှ ရရှိသနည်း၊ မည်သည့်အကြောင်းကြောင့် စားသနည်း»
Verse 24
सो<ब्रवीद् भ्रातरं ज्येष्ठमुपसृत्याभिवाद्य च । इत एव गृहीतानि मयेति प्रहसन्निव,लिखितने निकट जाकर बड़े भाईको प्रणाम किया और हँसते हुए-से इस प्रकार कहा --“भैया! मैंने ये फल यहींसे लिये हैं”
ဗျာသက ဆိုသည်— လိခိတသည် အစ်ကိုကြီးထံ နီးကပ်သွား၍ ဂါရဝပြုကာ၊ အနည်းငယ် ရယ်မောသကဲ့သို့ ပြော하였다— «အစ်ကိုရေ၊ ဤအသီးတို့ကို ဒီနေရာကပဲ ကျွန်ုပ်ယူခဲ့တာပါ»
Verse 25
तमब्रवीत् तथा शंखस्तीव्ररोषसमन्वित: । स्तेयं त्वया कृतमिदं फलान्याददता स्वयम्,तब शंखने तीव्र रोषमें भरकर कहा--“तुमने मुझसे पूछे बिना स्वयं ही फल लेकर यह चोरी की है
ထို့နောက် သင်္ခသည် ပြင်းထန်သော ဒေါသဖြင့် ပြော하였다— «ဤအမှုသည် မင်းပြုသော ခိုးယူခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ မေးမြန်းခွင့်မယူဘဲ ကိုယ်တိုင် အသီး들을 ယူသွားခဲ့သည်»
Verse 26
गच्छ राजानमासाद्य स्वकर्म कथयस्व वै । अदत्तादानमेवं हि कृतं पार्थिवसत्तम
ဗျာသက ဆိုသည်— «သွား၍ ဘုရင်ထံ ချဉ်းကပ်ကာ မိမိပြုသော အမှုကို တိတိကျကျ ပြောကြားလော့။ အရှင် မင်းမြတ်တို့အနက် အကောင်းဆုံးရေ၊ ဤသည်မှာ မပေးအပ်သေးသောအရာကို ယူခြင်း (အဒတ္တဒါန) ဟူသော အမှုတည်း»
Verse 27
स्तेन॑ मां त्वं विदित्वा च स्वधर्ममनुपालय । शीघ्रं धारय चौरस्थ मम दण्डं नराधिप
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «ငါ့ကို သူခိုးဟု သိလျက်နှင့်ပင် သင်၏ ကိုယ်ပိုင်ဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းလော့။ အို မင်းမြတ်၊ သူခိုးတို့ကို စီရင်ရသော အခန်းကဏ္ဍ၌ ရပ်နေသူအဖြစ် ငါ့အပေါ် သတ်မှတ်ထားသော ဒဏ်ကို ချက်ချင်း အကောင်အထည်ဖော်လော့»။
Verse 28
“अतः तुम राजाके पास जाओ और अपनी करतूत उन्हें कह सुनाओ। उनसे कहना --नृपश्रेष्ठ! मैंने इस प्रकार बिना दिये हुए फल ले लिये हैं, अतः मुझे चोर समझकर अपने धर्मका पालन कीजिये। नरेश्वर! चोरके लिये जो नियत दण्ड हो, वह शीघ्र मुझे प्रदान कीजिये” ।। इत्युक्तस्तस्य वचनात् सुझ्युम्न॑ स नराधिपम् । अभ्यगच्छन्महाबाहो लिखित: संशितव्रत:,महाबाहो! बड़े भाईके ऐसा कहनेपर उनकी आज्ञासे कठोर व्रतका पालन करनेवाले लिखित मुनि राजा सुद्युम्नके पास गये
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «ထို့ကြောင့် မင်းထံသို့ သွား၍ သင်ပြုခဲ့သမျှကို ဝန်ခံလော့။ ထိုမင်းအား ‘အို မင်းမြတ်တို့အထဲမှ အမြတ်ဆုံး၊ ငါသည် မပေးအပ်သေးသော အသီးကို ဤသို့ ယူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ငါ့ကို သူခိုးဟု သဘောထား၍ သင်၏ ရာဇဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းလော့။ အို လူတို့၏ အရှင်၊ သူခိုးအတွက် သတ်မှတ်ထားသော ဒဏ်ကို ငါ့အား ချက်ချင်း ပေးအပ်လော့’ ဟု ဆိုလော့»။ အစ်ကိုကြီး၏ စကားအတိုင်း ညွှန်ကြားခံရသဖြင့် တင်းကျပ်သော ဝတ်ပြုကတိများ၌ တည်ကြည်သော တပသီ လိခိတ မုနိသည် လူတို့၏ အရှင် စုဒျုမ္န မင်းထံသို့ သွားရောက်하였다။
Verse 29
सुद्युम्नस्त्वन्तपाले भ्य: श्रुव्वा लिखितमागतम् । अभ्यगच्छत् सहामात्य: पद्भ्यामेव जनेश्वर:,सुद्युम्नने द्वारपालोंसे जब यह सुना कि लिखित मुनि आये हैं तो वे नरेश अपने मन्त्रियोंके साथ पैदल ही उनके निकट गये
တံခါးစောင့်တို့ထံမှ လိခိတ မုနိ ရောက်လာကြောင်း ကြားသော် စုဒျုမ္န မင်း—ပြည်သူတို့၏ အရှင်—သည် မန္တ្រីများနှင့်အတူ ချက်ချင်း ထွက်ကြို၍ ခြေလျင်ဖြင့်ပင် သွားရောက်하였다။
Verse 30
तमब्रवीत् समागम्य स राजा धर्मवित्तमम् | किमागमनमाचक्ष्व भगवन् कृतमेव तत्,राजाने उन धर्मज्ञ मुनिसे मिलकर पूछा--“भगवन्! आपका शुभागमन किस उद्देश्यसे हुआ है? यह बताइये और उसे पूरा हुआ ही समझिये”
မင်းသည် ဓမ္မကို အထူးသိမြင်သော မုနိထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ မေးလေသည်– «အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ကြွလာပါသနည်း။ မိန့်ကြားပါ—အကောင်အထည်ဖော်ပြီးသားဟုပင် သဘောထားပါမည်»။
Verse 31
एवमुक्त: स विदप्रर्षि: सुद्युम्नमिदमब्रवीत् । प्रतिश्रुत्य करिष्येति श्रुत्वा तत् कर्तुमहसि,उनके इस तरह कहनेपर विप्रर्षि लिखितने सुद्युम्नसे यों कहा--'राजन्! पहले यह प्रतिज्ञा कर लो कि “हम करेंगे” उसके बाद मेरा उद्देश्य सुनो और सुनकर उसे तत्काल पूरा करो
ဤသို့ မေးမြန်းခံရသော် ဗြာဟ္မဏ ရှိကြီး လိခိတသည် စုဒျုမ္နအား ဤသို့ ပြောလေသည်– «အို မင်းကြီး၊ အရင်ဆုံး ‘ကျွန်ုပ်တို့ လုပ်မည်’ ဟု ကတိပြုပါ။ ထို့နောက်မှ ငါ့ရည်ရွယ်ချက်ကို နားထောင်လော့၊ ကြားပြီးသည်နှင့် ချက်ချင်း ဆောင်ရွက်ရမည်»။
Verse 32
अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि मनुजर्षभ । भक्षितानि महाराज तत्र मां शाधि मा चिरम्,“नरश्रेष्ठ! मैंने बड़े भाईके दिये बिना ही उनके बगीचेसे फल लेकर खा लिये हैं; महाराज! इसके लिये मुझे शीघ्र दण्ड दीजिये”
ဗျာသက ပြောသည်– «အို လူတို့အနက် နွားထီးသဖွယ် အင်အားကြီးသူ၊ အို မဟာရာဇာ—အစ်ကိုကြီး၏ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ငါ့အား မပေးအပ်ထားသော သစ်သီးများကို ယူ၍ စားမိခဲ့သည်။ ဤအပြစ်အတွက် ငါ့ကို ချက်ချင်း ဒဏ်ပေးပါ၊ မနှောင့်နှေးပါနှင့်»။
Verse 33
सुद्युग्न उवाच प्रमाणं चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे । अनुज्ञायामपि तथा हेतु: स्याद् ब्राह्मणर्षभ,सुद्युम्नने कहा--ब्राह्मणशिरोमणे! यदि आप दण्ड देनेमें राजाको प्रमाण मानते हैं तो वह क्षमा करके आपको लौट जानेकी आज्ञा दे दे, इसका भी उसे अधिकार है
စုဒျုမနက ပြောသည်– «အို ဗြာဟ္မဏတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူ၊ သင်သည် ဒဏ်ကို ချမှတ်ရာ၌ ဘုရင်ကို အာဏာပိုင်အဖြစ် သက်သေပြုလျှင်၊ ထိုအာဏာတူညီစွာပင် ခွင့်လွှတ်၍ ပြန်သွားရန် အမိန့်ပေးနိုင်သည်။ သင်ညွှန်ပြသော အခြေခံသဘောတရားသည် ဒဏ်အတွက်သာမက လွတ်မြောက်ခြင်းအတွက်လည်း အခြေခံဖြစ်ရမည်»။
Verse 34
स भवानभ्यनुज्ञात: शुचिकर्मा महाव्रत: । ब्रूहि कामानतो<न््यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वच:
«အို သန့်ရှင်းသော အကျင့်ရှိ၍ မဟာဝရတကို ထမ်းဆောင်သူ၊ သင်သည် ယခု ခွင့်ပြုချက်ကို တရားဝင် ရရှိပြီးပြီ။ ယခု သင်၌ အခြား ဆန္ဒများရှိသေးလျှင် ပြောပါ; သင်၏ စကားကို ငါ အမှန်တကယ် လိုက်နာမည်»။
Verse 35
आप पवित्र कर्म करनेवाले और महान् व्रतधारी हैं। मैंने अपराधको क्षमा करके आपको जानेकी आज्ञा दे दी। इसके सिवा, यदि दूसरी कामनाएँ आपके मनमें हों तो उन्हें बताइये, मैं आपकी आज्ञाका पालन करूँगा ।। व्यास उवाच संछन््द्यमानो ब्रद्म॒र्षि: पार्थिवेन महात्मना । नान््यं स वरयामास तस्माद् दण्डादृते वरम्,व्यासजीने कहा--महामना राजा सुद्युम्नके बारंबार आग्रह करनेपर भी ब्रह्मर्षि लिखितने उस दण्डके सिवा दूसरा कोई वर नहीं माँगा
ဗျာသက ပြောသည်– «မဟာစိတ်ရှိသော စုဒျုမန မင်းက အကြိမ်ကြိမ် တောင်းပန်နှိုးဆော်သော်လည်း ဗြဟ္မရ္ဩိ လိခိတသည် ထိုဒဏ်အပြင် အခြား မည်သည့် ဆုတောင်းကိုမျှ မရွေးချယ်ခဲ့»။
Verse 36
ततः स पृथिवीपालो लिखितस्य महात्मन: । करी प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम स:,तब उन भूपालने महामना लिखितके दोनों हाथ कटवा दिये। दण्ड पाकर लिखित वहाँसे चले गये
ထို့နောက် မြေကြီးကို အုပ်စိုးသော မင်းသည် မဟာသတ္တိရှိသော လိခိတ၏ လက်နှစ်ဖက်ကို ဖြတ်တောက်စေ하였다။ ဒဏ်ကို ခံယူပြီးနောက် လိခိတသည် ထိုနေရာမှ ထွက်ခွာသွား하였다။
Verse 37
स गत्वा भ्रातरं शंखमार्तरूपो<ब्रवीदिदम् | धृतदण्डस्य दुर्बुद्धेर्भवांस्तत् क्षन्तुमहति,अपने भाई शंखके पास जाकर लिखितने आर्त होकर कहा--'भैया! मैंने दण्ड पा लिया। मुझ दुर्बुद्धिके उस अपराधको आप क्षमा कर दें”
သူသည် အစ်ကို ရှင်ခ (Śaṅkha) ထံသို့ သွားရောက်ကာ စိတ်မောပန်း၍ ဝမ်းနည်းသံဖြင့် ပြော하였다– «အစ်ကိုရေ၊ ကျွန်တော် အပြစ်ဒဏ်ကို ခံယူပြီးပါပြီ။ မိုက်မဲမှုကြောင့် ကျွန်တော် ကျူးလွန်ခဲ့သော အပြစ်ကို ခွင့်လွှတ်ပေးပါ»။
Verse 38
शंख उवाच न कुप्ये तव धर्मज्ञ न त्वं दूषयसे मम । सुनिर्मलं कुल ब्रह्म॒न्नस्मिन् जगति विश्रुतम् । धर्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निष्कृति: कृता,शंख बोले--धर्मज्ञ! मैं तुमपर कुपित नहीं हूँ। तुम मेरा कोई अपराध नहीं करते हो। ब्रह्मन! हम दोनोंका कुल इस जगत्में अत्यन्त निर्मल एवं निष्कलंक रूपमें विख्यात है। तुमने धर्मका उल्लंघन किया था, अतः उसीका प्रायश्रित्त किया है
ရှင်ခက ပြော하였다– «ဓမ္မကို သိမြင်သူရေ၊ ငါသည် မင်းအပေါ် မစိတ်ဆိုးပါ။ မင်းက ငါ့ကို မည်သည့်အပြစ်မျှ မလုပ်ခဲ့။ ဗြာဟ္မဏရေ၊ ငါတို့ မျိုးရိုးသည် ဤလောက၌ အလွန်သန့်ရှင်း၍ အပြစ်မကပ်သော မျိုးရိုးဟု ကျော်ကြားသည်။ သို့သော် မင်းသည် ဓမ္မကို ချိုးဖောက်ခဲ့သဖြင့် ထိုအတွက် အပြစ်ဖြေခြင်းသည် ယခု ပြီးစီးသွားပြီ»။
Verse 39
त्वं गत्वा बाहुदां शीघ्र तर्पयस्व यथाविधि । देवानृषीन् पितृश्चैवं मा चाधर्मे मनः कृथा:
မင်းသည် ဘာဟုဒါ (Bāhudā) သို့ အမြန်သွား၍ ထုံးတမ်းအတိုင်း တရပဏ (tarpana) ကို ပြုလုပ်လော့။ ထိုသို့ဖြင့် နတ်များ၊ ရှင်ရသီများနှင့် ဘိုးဘွားပိတೃတို့ကို ပူဇော်ကာ စိတ်ကို အဓမ္မဘက်သို့ မလှည့်စေပါနှင့်။
Verse 40
अब तुम शीघ्र ही बाहुदा नदीके तटपर जाकर विधिपूर्वक देवताओं, ऋषियों और पितरोंका तर्पण करो। भविष्यमें फिर कभी अधर्मकी ओर मन न ले जाना ।। तस्य तद् वचन श्रुत्वा शंखस्य लिखितस्तदा । अवगाह्वापगां पुण्यामुदकार्थ प्रचक्रमे
ရှင်ခက ပြော하였다– «ဘာဟုဒါ မြစ်ကမ်းသို့ ချက်ချင်းသွား၍ ထုံးတမ်းအတိုင်း နတ်များ၊ ရှင်ရသီများနှင့် ပိတೃတို့အား တရပဏ (tarpana) ကို ပြုလုပ်လော့။ နောင်တစ်ဖန် အဓမ္မဘက်သို့ စိတ်မလှည့်စေနှင့်»။ ရှင်ခ၏ စကားကို ကြားသော် လိခိတသည် ထိုသန့်ရှင်းသော မြစ်ထဲသို့ ဆင်းကာ သတ်မှတ်ထားသော အခမ်းအနားအတွက် ရေယူရန် စတင်လေ၏။
Verse 41
प्रादुरास्तां ततस्तस्य करो जलजसंनिभौ । शंखकी वह बात सुनकर लिखितने उस समय पवित्र नदी बाहुदामें स्नान किया और पितरोंका तर्पण करनेके लिये चेष्टा आरम्भ की। इतनेहीमें उनके कमल-सदृश सुन्दर दो हाथ प्रकट हो गये || ४० $ ।। ततः स विस्मितो क्रातुर्दर्शयामास तौ करो,तदनन्तर लिखितने चकित होकर अपने भाईको वे दोनों हाथ दिखाये। तब शंखने उनसे कहा--'भाई! इस विषयमें तुम्हें शंका नहीं होनी चाहिये। मैंने तपस्यासे तुम्हारे हाथ उत्पन्न किये हैं। यहाँ दैवका विधान ही सफल हुआ है
ထိုအခိုက်အတန့်တွင် ကြာပန်းကဲ့သို့ လှပသော လက်နှစ်ဖက်သည် သူ့အတွက် ပေါ်ထွက်လာ하였다။ အံ့ဩသွားသော လိခိတသည် ထိုလက်နှစ်ဖက်ကို အစ်ကိုထံ ပြသ하였다။ ထို့နောက် ရှင်ခက ပြော하였다– «ညီရေ၊ ဤအကြောင်း၌ သံသယမထားနှင့်။ ငါ၏ တပဿ (austerity) ကြောင့် မင်း၏လက်များကို ပြန်လည် ပေါ်ထွန်းစေခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ ကံကြမ္မာ၏ အမိန့်တော်သည် ပြည့်စုံသွားပြီ»။
Verse 42
ततस्तमब्रवीच्छंखस्तपसेदं कृतं मया । मा च तेऊत्र विशंकाभूद् दैवमत्र विधीयते,तदनन्तर लिखितने चकित होकर अपने भाईको वे दोनों हाथ दिखाये। तब शंखने उनसे कहा--'भाई! इस विषयमें तुम्हें शंका नहीं होनी चाहिये। मैंने तपस्यासे तुम्हारे हाथ उत्पन्न किये हैं। यहाँ दैवका विधान ही सफल हुआ है
ထို့နောက် သင်္ခက သူ့အား ပြော하였다– «ဤအရာသည် ငါ၏ တပဿာ (အာသီတ) အားဖြင့် ပြီးမြောက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤကိစ္စ၌ သင်၏ စိတ်တွင် သံသယ မရှိစေ။ ဤနေရာတွင် ကံကြမ္မာက သတ်မှတ်ထားသည့် အရာသည် ပြည့်စုံအောင် ဆောင်ရွက်ခံနေရသည်»။
Verse 43
लिखित उवाच किं तु नाहं त्वया पूतः पूर्वमेव महाद्युते । यस्य ते तपसो वीर्यमीदृशं द्विजसत्तम,तब लिखितने पूछा--महातेजस्वी द्विजश्रेष्ठी] जब आपकी तपस्याका ऐसा बल है तो आपने पहले ही मुझे पवित्र क्यों नहीं कर दिया?
လိခိတက ပြော하였다– «သို့သော် အလင်းရောင်တောက်ပသော အရှင်ရေ၊ အဘယ်ကြောင့် ငါ့ကို အစောကတည်းက သင် မသန့်စင်ပေးခဲ့သနည်း။ သင်၏ တပဿာ အင်အားသည် ဤမျှကြီးမားလျှင်၊ ဗြာဟ္မဏအမြတ်ဆုံးရေ၊ အဘယ်ကြောင့် ချက်ချင်း မသန့်စင်ပေးခဲ့သနည်း»။
Verse 44
शंख उवाच एवमेतन्मया कार्य नाहं दण्डधरस्तव । सच पूतो नरपतिस्त्वं चापि पितृभि: सह,शंख बोले--भाई! यह ठीक है, मैं ऐसा कर सकता था; परंतु मुझे तुम्हें दण्ड देनेका अधिकार नहीं है। दण्ड देनेका कार्य तो राजाका ही है। इस प्रकार दण्ड देकर राजा सुद्युम्न और उस दण्डको स्वीकार करके तुम पितरोंसहित पवित्र हो गये
သင်္ခက ပြော하였다– «ဟုတ်၏၊ ငါက အဲဒီလို လုပ်နိုင်သည်။ သို့သော် သင့်အပေါ် ဒဏ်ပေးသူ မဟုတ်—ငါ၌ အပြစ်ဒဏ် ချမှတ်ခွင့် မရှိ။ ဒဏ်ပေးခြင်းသည် မင်း၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သည်။ ထိုဒဏ်ကို ချမှတ်ခြင်းအားဖြင့် မင်း (စုဒျုမ္န) သန့်စင်လာ၏၊ ထိုဒဏ်ကို လက်ခံခြင်းအားဖြင့် သင်လည်း ဘိုးဘွားများနှင့်အတူ သန့်စင်လာ၏»။
Verse 45
व्यास उवाच स राजा पाण्डवश्रेष्ठ श्रेयान् वै तेन कर्मणा । प्राप्तवान् परमां सिद्धि दक्ष: प्राचेतसो यथा,व्यासजी कहते हैं--पाण्डवश्रेष्ठ युधिष्ठिर! उस दण्ड-प्रदानरूपी कर्मसे राजा सुद्युम्न उच्चतम पदको प्राप्त हुए। उन्होंने प्रचेताओंके पुत्र दक्षकी भाँति परम सिद्धि प्राप्त की थी
ဗျာသက ပြော하였다– «ပाण्डဝတို့အနက် အမြတ်ဆုံးရေ၊ ထိုမင်းသည် ထိုကဲ့သို့သော လုပ်ရပ်—အပြစ်ဒဏ် ချမှတ်ခြင်းဟူသော မင်း၏ တာဝန်—ကြောင့် အမှန်တကယ် မြင့်မြတ်လာ၏။ မင်း စုဒျုမ္နသည် ထိုအရာအားဖြင့် အမြင့်ဆုံး စိဒ္ဓိကို ရရှိခဲ့သည်၊ ပရချေတားတို့၏ သား ဒက္ခက အထွတ်အထိပ် အောင်မြင်မှု ရရှိသကဲ့သို့ပင်»။
Verse 46
एष धर्म: क्षत्रियाणां प्रजानां परिपालनम् । उत्पथो<न्यो महाराज मा सम शोके मन: कृथा:
ဗျာသက ပြော하였다– «ဤသည်ကား က္ଷတ္တရိယတို့၏ ဓမ္မဖြစ်သည်—ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ အုပ်ချုပ်ခြင်း။ အခြားလမ်းကြောင်းသည် မှန်ကန်သော လမ်းမှ လွဲချော်ခြင်းသာ ဖြစ်သည်၊ မဟာမင်းကြီးရေ။ ထို့ကြောင့် သင်၏ စိတ်ကို ဝမ်းနည်းခြင်းဖြင့် မဖန်တီးစေနှင့်»။
Verse 47
महाराज! प्रजाजनोंका पूर्णरूपसे पालन करना ही क्षत्रियोंका मुख्य धर्म है। दूसरा काम उसके लिये कुमार्गके तुल्य है; अत: तुम मनको शोकमें न डुबाओ ।। भ्रातुरस्य हित॑ वाक््यं शृणु धर्मज्ञ सत्तम । दण्ड एव हि राजेन्द्र क्षत्रधर्मो न मुण्डनम्,धर्मके ज्ञाता सत्पुरुष! तुम अपने भाईकी हितकर बात सुनो। राजेन्द्र! दण्ड-धारण ही क्षत्रिय-धर्मके अन्तर्गत है, मूँड़ मुड़ाकर संन्यासी बनना नहीं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «အို မဟာရာဇာ၊ က္ṣatriya တို့၏ အမြင့်ဆုံးဓမ္မတာဝန်မှာ ပြည်သူတို့ကို အပြည့်အဝ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ အုပ်ချုပ်စီမံခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အခြားလမ်းစဉ်သည် သူ့အတွက် လမ်းမှားနှင့်တူ၏။ ထို့ကြောင့် စိတ်ကို ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုထဲ မနစ်မြုပ်စေနှင့်။ ဓမ္မကို သိမြင်သူအထူးမြတ်၊ သင်၏ညီအစ်ကိုက ပြောသော အကျိုးရှိသော အကြံဉာဏ်ကို နားထောင်လော့။ အို မင်းတို့၏မင်း၊ က္ṣatriya အတွက် ဓမ္မဟူသည် ဒဏ္ဍကို ကိုင်ဆောင်ခြင်း—အာဏာနှင့် စည်းကမ်းဖြင့် အုပ်ချုပ်ခြင်း—ဖြစ်ပြီး၊ ခေါင်းရိတ်ကာ သံဃာသမဏ ဖြစ်ခြင်း မဟုတ်»။
Verse 83
ब्राह्मणानां महाराज चेष्टा संसिद्धिकारिका | महाराज! तप, यज्ञ, विद्या, भिक्षा, इन्द्रियसंयम, ध्यान, एकान्तवासका स्वभाव, संतोष और यथाशक्ति शास्त्रज्ञान-ये सब गुण तथा चेष्टाएँ ब्राह्मणोंके लिये सिद्धि प्रदान करनेवाली हैं
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်– «အို မဟာရာဇာ၊ ဗြာဟ္မဏတို့၏ စည်းကမ်းကျင့်သုံးမှုတို့သည် ဝိညာဉ်ရေးအောင်မြင်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော နည်းလမ်းတည်း။ တပ (austerity)၊ ယဇ္ဉ (sacrifice)၊ ပညာသင်ယူမှု၊ ဆွမ်းခံခြင်း၊ အာရုံအင်္ဂါတို့ကို ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ သမาธိ၊ တိတ်ဆိတ်အထီးကျန်နေထိုင်လိုသည့် သဘာဝစိတ်၊ ကျေနပ်တင်းတိမ်မှု၊ မိမိစွမ်းအားအတိုင်း သာသနာကျမ်းဂရंथတို့ကို သိမြင်ခြင်း—ဤဂုဏ်သတ္တိနှင့် အကျင့်အကြံတို့ပင် ဗြာဟ္မဏတို့အား ဓမ္မလမ်းပေါ်၌ အောင်မြင်မှု ပေးတတ်သည်»။
Verse 216
तान्युपादाय विस्रब्धो भक्षयामास स द्विज: । भाई शंखके आश्रममें जाकर लिखितने खूब पके हुए बहुत-से फल तोड़कर गिराये और उन सबको लेकर वे ब्रह्मर्षि बड़ी निश्चिन्तताके साथ खाने लगे
ထိုအသီးတို့ကို စုဆောင်းယူပြီးနောက် ဗြာဟ္မဏသည် စိတ်ပူပန်မှုကင်းကာ အေးချမ်းသက်သာလျက် စားသောက်လေ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် အကြမ်းမဖက်သော ရိုးရှင်းသည့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းနှင့်၊ လောဘမရှိဘဲ ထိခိုက်နာကျင်မှုမပြုကာ ရရှိလွယ်သောအရာကိုသာ ယူသုံးသည့် တပသီ၏ တည်ငြိမ်သော ကျေနပ်တင်းတိမ်မှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Frequently Asked Questions
The chapter negotiates whether a ruler burdened by suffering may renounce governance for forest life; it argues that abandonment of gārhasthya-linked responsibilities is not prescribed for Yudhiṣṭhira, whose svadharma is to sustain order and welfare.
Practice svadharma according to śāstra and procedure: uphold the householder-based social support system and execute kṣatriya functions—especially protection of subjects and ethically constrained daṇḍa—so that social roles and welfare remain viable.
No explicit phalaśruti formula is presented in these verses; the meta-justification is functional and normative—gārhasthya sustains all beings and daṇḍa sustains polity—positioning the teaching as a governance-ethics necessity rather than a merit-recitation promise.