Adhyaya 211
जनकस्य मोक्षमार्गप्रश्नः तथा पञ्चशिखोपदेश-प्रस्तावः | Janaka’s Path to Liberation: Prelude to Pañcaśikha’s Instruction
Upa-parva: Mokṣa-dharma Anuśāsana (Liberation-Oriented Instruction) — Janaka–Pañcaśikha Discourse Unit
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma by what conduct Janaka, the dharma-knowing king of Mithilā, attained mokṣa after abandoning ordinary enjoyments (1). Bhīṣma responds by citing an ancient narrative as evidentiary precedent (2). Janaka is portrayed as engaged in inquiry into post-mortem rites and metaphysical outcomes, yet unsatisfied despite the presence of a hundred teachers offering divergent dharmas and viewpoints (3–5). The sage Pañcaśikha—presented within a Kapila-associated, Sāṃkhya-identified lineage—arrives, characterized as settled in renunciation, free of doubt, and seeking the rare, enduring happiness described by seers (6–10). The discourse introduces epistemic and metaphysical scrutiny: distinctions between kṣetra and kṣetrajña (field and knower), the perception of the one imperishable brahman in many forms, and the formation of Pañcaśikha’s authority through lineage narrative (11–16). Pañcaśikha challenges the court’s teachers with reasoning, and Janaka, drawn to his analysis, follows him and receives instruction in the “highest mokṣa” associated with Sāṃkhya (17–19). The teaching proceeds through graded nirveda—disenchantment with social identity, then with action, then universally (20)—and critiques the instability of karmic goals and the fragility of empirical existence (21–47). The chapter closes with Janaka’s astonishment and intent to question further, marking the transition to continued philosophical examination (48).
Chapter Arc: गुरु शिष्य को संसार-चक्र का रहस्य दिखाने के लिए चार प्रकार के भूतों—स्थावर और चर—की उत्पत्ति को ‘अव्यक्त’ से ‘व्यक्त’ होने की प्रक्रिया के रूप में उठाते हैं, मानो अदृश्य बीज में छिपे वृक्ष को दृष्टि के सामने लाना हो। → उपमा-श्रृंखला से यह तनाव गहराता है कि जीव कैसे अनादि चक्र में बँधता है: पीपल के सूक्ष्म बीज में महावृक्ष की तरह, अव्यक्त में व्यक्त जगत निहित है; और अचेतन लोहे का चुंबक की ओर खिंचना जैसे, वैसे ही स्वभाव-हेतु से देह-मन प्रवृत्तियाँ जीव को कर्म की ओर धकेलती हैं। → जीव की बन्धन-यंत्रणा का निर्णायक सूत्र उद्घाटित होता है: तृष्णा और अहंकार के अधीन होकर जीव कर्म-संग्रह करता है; कार्य-कारण के संयोग में काल भी हेतु बनता है; और इसी से ‘अनादिनिधनं महत्’ संसार-चक्र चलता रहता है। → विवेकी के लिए उपाय स्पष्ट किया जाता है—सत्त्व/क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ का भेद जानकर अभ्यास से ऐसी युक्ति प्राप्त हो कि प्रकृति में पुनः न लौटे; ज्ञानाग्नि से क्लेश-दग्ध होने पर बीज-भुने की तरह पुनर्जन्म की अंकुरण-शक्ति नष्ट हो जाती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात [छ। अ्--क्ाजण एकादशाधिकद्वधिशततमो<्ध्याय: संसारचक्र और जीवात्माकी स्थितिका वर्णन गुरुर्वाच चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । अव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि च । अव्यक्तलक्षणं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मन:,गुरुजी कहते हैं--वत्स! जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उद्धिज्ज--ये चार प्रकारके जो स्थावर और जड़म प्राणी हैं, वे सब अव्यक्तसे उत्पन्न हुए बताये गये हैं और अव्यक्तमें ही उन सबका लय होता है। जिसका कोई लक्षण व्यक्त न हो उसे अव्यक्त समझना चाहिये। मन अव्यक्त प्रकृतिके समान ही त्रिगुणात्मक है
ဘီရှ္မက ပြောသည်—ဆရာက မိန့်တော်မူသည်—«ချစ်သားရေ၊ သတ္တဝါတို့သည် မရွေ့မလျားသော (အတည်တံ့) နှင့် ရွေ့လျားသော (လှုပ်ရှား) ဟူ၍ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ အမျိုးလေးပါးရှိသည်။ ထိုသတ္တဝါတို့သည် အဗျက္တ (မထင်ရှားသော) မှ ပေါ်ပေါက်လာပြီး အဗျက္တ ထဲသို့ပင် ပြန်လည်လျောကွယ်သွားသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထင်ရှားသော လက္ခဏာမရှိသည့်အရာကို ‘အဗျက္တ’ ဟု နားလည်ရမည်။ စိတ်သည်လည်း အဗျက္တ၏ သဘောတရားတူ၍ ဂုဏ်သုံးပါး (တရီဂုဏ) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်»။
Verse 2
यथाश्व॒त्थकणीकायामन्तर्भूतो महाद्रुम: । निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यक्तात् सम्भवस्तथा,जैसे पीपलके छोटे-से बीजमें एक विशाल वृक्ष अव्यक्तरूपसे समाया हुआ है, जो बीजके उगनेपर वृक्षरूपमें परिणत हो प्रत्यक्ष दिखायी देता है, उसी प्रकार अव्यक्तसे व्यक्त जगतकी उत्पत्ति होती है
ဘီရှ္မက ပြောသည်: အရှ္ဝတ္ထ (သင်္ကြန်သဖန်း/ပိပယ်) ၏ သေးငယ်သော မျိုးစေ့အတွင်း၌ ကြီးမားသော သစ်ပင်တစ်ပင်သည် မထင်ရှားဘဲ ဖုံးကွယ်နေသကဲ့သို့၊ မျိုးစေ့ပေါက်လာသောအခါ ထင်ရှားလာ၍ မြင်သာထင်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့ပင်၊ ထင်ရှားသော လောကသည် မထင်ရှားသော အဗျက္တမှ ပေါ်ပေါက်လာသည်။
Verse 3
अभिद्रवत्ययस्कान्तमयो निश्चेतनं यथा । स्वभावहेतुजा भावा यद्वदन्यदपीदृशम्,जिस प्रकार लोहा अचेतन होनेपर भी चुम्बककी ओर खिंच जाता है, वैसे ही शरीरके उत्पन्न होनेपर प्राणीके स्वाभाविक संस्कार तथा अविद्या, काम, कर्म आदि दूसरे गुण उसकी ओर खिंच आते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်—«သံသည် အာရုံမရှိသောအရာဖြစ်သော်လည်း မက်ဂနက်သို့ ဆွဲငင်သွားသကဲ့သို့၊ ကိုယ်ခန္ဓာတစ်ခု ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ သက်ရှိ၏ သဘာဝဆန်သော စိတ်သဘောထားများနှင့်အတူ မသိမှု (အဝိဒ္ယာ)၊ ဆန္ဒ (ကာမ)၊ အတိတ်က ကမ္မ၏ အရှိန်အဟုန် စသည်တို့သည် ထိုကိုယ်ခန္ဓာသို့ ဆွဲငင်လာကာ ကပ်လျက်နေကြသည်»။
Verse 4
तद्वदव्यक्तजा भावा: कर्तु: कारणलक्षणा: । अचेतनाश्रेतयितु: कारणादभिसंहता:,इसी प्रकार उस अव्यक्तसे उत्पन्न हुए उपर्युक्त कारणस्वरूप भाव अचेतन होनेपर भी चेतनकताके सम्बन्धसे चेतन-से होकर जानना आदि क्रियाके हेतु बन जाते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်: ထိုနည်းတူ အဗျက္တမှ ပေါ်ပေါက်လာသော အခြေအနေများနှင့် သဘောတရားများသည် ကိုယ်တိုင်အာရုံမရှိသော်လည်း အကြောင်းတရား၏ လက္ခဏာကို ဆောင်ထားကြသည်။ ထို့ပြင် အကျိုးဆောင်သူ (ကတ္တာ) ၏ ကိရိယာများအဖြစ် စုပေါင်းလာသောအခါ၊ သတိရှိသော အထောက်အထားနှင့် ဆက်နွယ်နေသဖြင့် သိမြင်ခြင်း စသည့် လုပ်ဆောင်ချက်များ၏ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်လာကြသည်။
Verse 5
न भूर्न खं द्यौर्भूतानि नर्षयो न सुरासुरा: । नान्यदासीदृते जीवमासेदुर्न तु संहतम्,पहले पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग, भूतगण, ऋषिगण तथा देवता और असुरगण इनमेंसे कोई नहीं था। चेतनके सिवा दूसरी किसी वस्तुकी सत्ता ही नहीं थी। जड-चेतनका संयोग भी नहीं था
ဘီရှ္မက ပြောသည်: အစဦး၌ မြေမရှိ၊ ကောင်းကင်မရှိ၊ ကောင်းကင်ဘုံမရှိ။ သတ္တဝါအစုအဝေးများမရှိ၊ ရှင်ရသေ့များမရှိ၊ နတ်များနှင့် အသူရများလည်း မရှိ။ အသက်ရှိသိမြင်သော သဘောတရားမှတပါး အခြားအရာ မရှိခဲ့။ အာရုံမရှိသောအရာနှင့် အာရုံရှိသောအရာတို့၏ ပေါင်းစည်းမှုတောင် မဖြစ်ပေါ်သေးခဲ့။
Verse 6
पूर्व नित्यं सर्वगतं मनोहेतुमलक्षणम् । अज्ञानकर्म निर्दिषप्टमेतत् कारणलक्षणम्,आत्मा सबके पहले विद्यमान था। वह नित्य, सर्वगत, मनका भी हेतु और लक्षणरहित है। यह कारणस्वरूप समस्त जगत् अज्ञानका कार्य बताया गया है
ဘိဿမက ပြောသည်– အတ္တ (အတ္မာ) သည် အရာအားလုံးမတိုင်မီကတည်းက ရှိနေပြီး၊ အမြဲတမ်းတည်မြဲ၍ အလုံးစုံသို့ ပျံ့နှံ့ကာ စိတ်၏ အကြောင်းရင်းအခြေခံဖြစ်သော်လည်း သတ်မှတ်လက္ခဏာမရှိ။ ဤလောက၏ အကြောင်းရင်းအခြေခံတစ်ရပ်လုံးကို အဝိဇ္ဇာနှင့် ကမ္မတို့နှင့် ဆက်စပ်သော အခြေအနေဟု သင်ကြားထားပြီး၊ ထိုအခြေအနေမှ ထင်ရှားသော ဖြစ်တည်မှုသည် ပေါ်ထွန်းလာသည်ဟု ဆိုသည်။
Verse 7
तत्कारणैहिं संयुक्त कार्यसंग्रहकारकम् । येनैतद् वर्तते चक्रमनादिनिधनं महत्,इन कारणोंसे युक्त होकर जीव कर्मोंका संग्रह करता है। कर्मोंसे वासना और वासनाओंसे पुनः कर्म होते हैं। इस प्रकार यह अनादि, अनन्त महान् संसार-चक्र चलता रहता है
ဘိဿမက ပြောသည်– ထိုအကြောင်းရင်းအချက်များနှင့် ပေါင်းစည်းလာသောအခါ ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါသည် ကမ္မကို စုဆောင်းသိုလှောင်သည်။ ကမ္မမှ လျှို့ဝှက်အကျင့်အထင် (ဝါသနာ) နှင့် လိုလားတပ်မက်မှုတို့ ပေါ်ထွန်းလာပြီး၊ ထိုလိုလားမှုမှ ကမ္မသည် ထပ်မံမွေးဖွားလာသည်။ ထို့ကြောင့် အစမရှိ အဆုံးမရှိသော မဟာသံသရာစက်ဝိုင်းသည် ဆက်လက်လှည့်ပတ်နေသည်။
Verse 8
अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्र स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम्,यह जन्म-मरणका प्रवाहरूप संसार चक्रके समान घूम रहा है। अव्यक्त उसकी नाभि है। व्यक्त (देह और इन्द्रिय आदि) उसके अरे हैं। सुख-दुःख, इच्छा आदि विकार इसकी नेमि हैं। आसक्ति धुरा है। यह चक्र निश्चितरूपसे घूमता रहता है। क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा) इस चक्रपर चालक बनकर बैठा हुआ है
ဘိဿမက ပြောသည်– “ဤလောကဖြစ်ပေါ်မှု၏ စက်ဝိုင်းသည် မရပ်မနား၊ သေချာစွာ လှည့်ပတ်နေသည်။ ၎င်း၏ အလယ်တိုင် (နာဘိ) သည် မထင်ရှားသော အဗျက္တ ဖြစ်၏။ ၎င်း၏ အလယ်မှ ထွက်သော တံတားများ (spokes) သည် ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် အာရုံများကဲ့သို့ ထင်ရှားသော ရုပ်ပုံများ ဖြစ်၏။ ၎င်း၏ အနားကွင်း (rim) သည် ပျော်ရွှင်မှု၊ ဒုက္ခ၊ ဆန္ဒ စသည့် ပြောင်းလဲမှုများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထား၏။ ၎င်း၏ အချောင်းတိုင် (axle) သည် အာသက်ကပ်မှု ဖြစ်ပြီး၊ ထိုအပေါ်တွင် က్షೇತ್ರज्ञ (ကွင်း၏ သိသူ—ပုဂ္ဂိုလ်အတ္တ) သည် မောင်းနှင်သူအဖြစ် ထိုင်နေသည်။ ထို့ကြောင့် မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်း၏ စီးဆင်းမှုသည် ဆက်လက်လှည့်ပတ်နေသည်။”
Verse 9
स्निग्धत्वात् तिलवत् सर्व चक्रेडस्मिन् पीड्यते जगत् । तिलपीडैरिवाक्रम्य भोगैरज्ञानसम्भवै:,जैसे तेली लोग तेलसे युक्त होनेके कारण तिलोंको कोल्हूमें पेरते हैं, उसी प्रकार यह सारा जगत् आसत्तिग्रस्त होनेके कारण अज्ञानजनित भोगोंद्वारा दबा-दबाकर इस संसारचक्रमें पेरा जा रहा है
ဘိဿမက ပြောသည်– အာသက်ကပ်မှုကြောင့်—ဆီပြည့်နှက်သော နှမ်းစေ့ကဲ့သို့—ဤလောကတစ်ခုလုံးသည် လောကဖြစ်ပေါ်မှု၏ စက်ဝိုင်းအတွင်း ဖိနှိပ်ခံရသည်။ ဆီညှစ်စက်တွင် နှမ်းကို ကြိတ်သကဲ့သို့၊ သတ္တဝါတို့သည် အဝိဇ္ဇာမှ မွေးဖွားသော ပျော်ရွှင်မှုများကြောင့် ထပ်ခါတလဲလဲ ကြိတ်နှိပ်ခံရပြီး သံသရာအတွင်း လှည့်ပတ်စေခံရသည်။
Verse 10
कर्म तत् कुरुते तर्षादहंकारपरिग्रहात् । कार्यकारणसंयोगे स हेतुरुपपादित:,जीव अहंकारके अधीन होकर तृष्णाके कारण कर्म करता है और वह कर्म आगामी कार्य-कारण-संयोगमें हेतु बन जाता है
ဘိဿမက ပြောသည်– တဏှာကြောင့် မောင်းနှင်ခံရ၍ ‘ငါ’ ဟူသော အဟင်္ကာရ၏ အုပ်စိုးမှုအောက်တွင် သတ္တဝါသည် ကမ္မကို ပြုလုပ်သည်။ ထိုကမ္မပင်လျှင် အကြောင်းနှင့် အကျိုး၏ ဆက်စပ်ကွင်းဆက်အတွင်း နောက်ထပ်အကြောင်းတစ်ရပ်အဖြစ် သတ်မှတ်တည်ထောင်ခံရပြီး၊ ပြုသူကို နောက်လာမည့် အကျိုးဆက်များသို့ ထပ်မံချည်နှောင်သည်။
Verse 11
नाभ्येति कारणं कार्य न कार्य कारणं तथा । कार्याणां तूपकरणे कालो भवति हेतुमान्,न तो कारण कार्यमें प्रवेश करता है और न कार्य कारणमें। कार्य करते समय काल ही उनकी सिद्धि और असिद्धिमें हेतु होता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «အကြောင်းသည် အကျိုးထဲသို့ မဝင်ရောက်၊ အကျိုးသည်လည်း အကြောင်းထဲသို့ မဝင်ရောက်။ လုပ်ရပ်တို့ကို အမှန်တကယ် ဆောင်ရွက်ရာတွင် အောင်မြင်ခြင်း၊ မအောင်မြင်ခြင်းကို ဆုံးဖြတ်ပေးသူမှာ “ကာလ” (အချိန်) ပင် ဖြစ်သည်—အကြောင်းက အကျိုးထဲသို့ ပေါင်းဝင်သွားခြင်းကြောင့် မဟုတ်»။
Verse 12
हेतुयुक्ता: प्रकृतयो विकाराश्न: परस्परम् | अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिता: सदा,हेतुसहित आठों प्रकृतियाँ और सोलह विकार--ये पुरुषसे अधिष्ठित हो सदा एक- दूसरेसे मिलते और सृष्टिका विस्तार करते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «သဘာဝ၏ အခြေခံအစိတ်အပိုင်းများနှင့် ၎င်းတို့၏ ပြောင်းလဲဖြစ်ပေါ်မှုများသည် အကြောင်းတရားတို့နှင့်အတူ တိကျစွာ လည်ပတ်ကာ အပြန်အလှန် သက်ရောက်ကြသည်။ အမြဲတမ်း ပုရုရှ (သိမြင်သော သဘောတရား) ၏ အုပ်စိုးမှုအောက်တွင် ၎င်းတို့သည် အချင်းချင်း ပေါင်းစည်း၍ ထိတွေ့လှုပ်ရှားကာ ဖန်ဆင်းခြင်း၏ ပြန့်ပွားမှုကို ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်စေသည်»။
Verse 13
राजसैस्तामसैर्भावैर्युतो हेतुबलान्वित: । क्षेत्रज्ञगेवानुयाति पांसुर्वातेरितो यथा,राजस और तामसभावोंसे युक्त हेतुबलसे प्रेरित सूक्ष्मशरीर क्षेत्रज्ञ जीवात्माके साथ- साथ ठीक उसी तरह दूसरे स्थूल शरीरमें चला जाता है, जैसे वायुद्वारा उड़ायी हुई धूल उसीके साथ-साथ एक स्थानसे दूसरे स्थानको जाती है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «ရာဇသနှင့် တာမသ သဘောထားတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်ကာ အကြောင်းအင်အား (ကာရဏဗလ) ကြောင့် မောင်းနှင်ခံရသော သုက္ခမကိုယ် (subtle body) သည် က్షေတ্ৰज्ञ (ကွင်း၏ သိမြင်သူ—တစ်ကိုယ်ရည် အတ္တ) နှင့်အတူ လိုက်ပါ၍ အခြား ထူထဲသော ကိုယ်ထဲသို့ ကူးပြောင်းဝင်ရောက်သည်—လေက တိုက်ခတ်၍ ထမြောက်လာသော ဖုန်မှုန့်သည် လေနှင့်အတူ တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွေ့လျားသကဲ့သို့ပင်»။
Verse 14
नच तै: स्पृश्यते भावैर्न ते तेन महात्मना | सरजस्को5रजस्कश्न नैव वायुर्भवेद् यथा,जैसे धूलके उड़नेसे वायु न तो धूलसे लिप्त होती है और न अलिप्त ही रहती है। उसी प्रकार न तो उन राजस, तामस आदि भावोंसे जीवात्मा लिप्त होता है और न अलिप्त ही रहता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «မဟာအတ္တ (ကြီးမြတ်သော ကိုယ်တော်) သည် ထိုအခြေအနေများကြောင့် မထိခိုက်၊ ထိုအခြေအနေများဖြင့်လည်း အပြည့်အဝ သတ်မှတ်ခံရခြင်း မရှိ။ ဖုန်ထူထဲတွင် လှုပ်ရှားနေသော်လည်း လေသည် ဖုန်ဖြင့် တကယ်တမ်း မလိမ်းကျံသကဲ့သို့၊ သို့ရာတွင် လက်တွေ့အရ အလုံးစုံ မထိတွေ့ဟုလည်း မဆိုနိုင်သကဲ့သို့—ထိုနည်းတူ ရာဇသ၊ တာမသ စသည့် ဂုဏ်သဘောများကြောင့် အတ္တသည် အနှစ်သာရအရ မညစ်ပတ်သော်လည်း ကိုယ်ရှိဘဝတွင် ၎င်းတို့၏ အကျိုးသက်ရောက်မှုကြောင့် ဆက်နွယ်သကဲ့သို့ ပေါ်လွင်သည်»။
Verse 15
तथैतदन्तरं विद्यात् सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्बुध: । अभ्यासात् स तथा युक्तो न गच्छेत् प्रकृतिं पुन:,अत: विवेकी पुरुषको क्षेत्र और क्षेत्रज्षका यह अन्तर जान लेना चाहिये। इन दोनोंके तादात्म्यका-सा अभ्यास हो जानेसे जीव ऐसा हो गया है कि उसे अपने शुद्ध स्वरूपका पता ही नहीं लगता
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «ထို့ကြောင့် ပညာရှိသည် စတ္တဝ (စိတ်၏ တောက်ပသန့်ရှင်းသော သဘော) နှင့် က్షေတ্ৰज्ञ (ကွင်း၏ သိမြင်သူ—အတ္တ) တို့အကြားရှိ အတွင်းပိုင်း ခွဲခြားချက်ကို သိမြင်ရမည်။ အချိန်ကြာမြင့်သော အလေ့အကျင့်ကြောင့် နှစ်ခုကို တစ်ခုတည်းကဲ့သို့ ထင်မှတ်လာသောအခါ၊ ထိုမှားယွင်းသော ပေါင်းစည်းမှုကြောင့် ချည်နှောင်ခံရသော ကိုယ်ရှိသတ္တဝါသည် မိမိ၏ သန့်စင်သော သဘောသဘာဝ၏ ကြည်လင်မှုသို့ မပြန်နိုင်ဘဲ ပရကရတိ (အခြေအနေတည်ရှိသော သဘာဝ) ထဲသို့ ထပ်မံ ဆွဲခေါ်ခံရသည်»။
Verse 16
संदेहमेतमुत्पन्नमच्छिनद् भगवानृषि: । तथा वार्ता समीक्षेत कृतलक्षणसम्मिताम्,(भीष्मजी कहते हैं--) इस प्रकार उन महर्षि भगवान् गुरुदेवने शिष्यके उत्पन्न हुए इस संदेहको काट डाला। अतः विद्वान पुरुष ऐसे उपायोंपर दृष्टि रखे, जो क्रियाद्वारा उद्देश्यकी सिद्धिमें सहायक हों
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ထိုသို့ပင် ဘုရားသဘောရှိသော မဟာရိရှီ၊ ဆရာတော်သည် တပည့်၌ ပေါ်ပေါက်လာသော သံသယကို ဖြတ်တောက်ပစ်하였다။ ထို့ကြောင့် ပညာရှိသူသည် လက္ခဏာမှန်ကန်၍ လုပ်ဆောင်မှုအားဖြင့် ရည်ရွယ်ချက်အောင်မြင်စေသော နည်းလမ်းများကို စိစစ်၍ ထောက်ရှုသင့်သည်။
Verse 17
बीजान्यग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुन: । ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैरनत्मा सम्पद्यते पुनः:,जैसे आगमें भूने हुए बीज नहीं उगते, उसी प्रकार ज्ञानरूपी अग्निसे अविद्यादि सब क्लेशोंके दग्ध हो जानेपर जीवात्माको फिर इस संसारमें जन्म नहीं लेना पड़ता
ဘီရှ္မက ပြောသည်– မီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းသွားသော မျိုးစေ့တို့သည် ထပ်မံ မပေါက်ပွားသကဲ့သို့၊ အဝိဇ္ဇာမှ ပေါ်ပေါက်သော ကလေရှများကို တကယ့်ပညာ၏ မီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းစေပြီးနောက်၊ ကိုယ်ခန္ဓာရှိ သတ္တဝါသည် ဤလောက၌ ထပ်မံ မွေးဖွားရန် မပြန်လာတော့။
Verse 290
इस प्रकार श्रीमह्ाा भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें श्रीकृष्णसम्बन्धी अध्यात्मतत्त्वका निरूपणविषयक दो सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်းရှိ «မောက္ခဓမ္မ ပရဝ» တွင် သီရိကృష్ణနှင့် ဆက်နွယ်သော အဓိယာတ္မတတ္တဝကို ရှင်းလင်းဖော်ပြသည့် အခန်း (၂၁၀) ပြီးဆုံးလေ၏။
Verse 2331
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वार्ष्णेया ध्यात्मक थने एकादशाधिकद्विशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်းရှိ «မောက္ခဓမ္မ ပရဝ» တွင် ဝါර්ṣṇေယ မျိုးနွယ်နှင့် ဆက်နွယ်သော အဓိယာတ္မသင်ကြားချက်အပိုင်း၏ အခန်း (၂၁၁) ပြီးဆုံးလေ၏။ (အခန်းပိတ်စာ)
Frequently Asked Questions
How Janaka attained mokṣa—specifically, what mode of conduct and understanding enabled liberation while disengaging from ordinary human enjoyments and courtly attachments.
Liberation is framed as arising from disciplined discrimination and progressive disenchantment: karmic and worldly pursuits are shown as unstable, while inquiry into the knower (kṣetrajña) and the limits of doctrinal claims reorients the seeker toward the imperishable.
No explicit phalaśruti formula appears in this chapter; the meta-function is structural—Bhīṣma legitimizes the teaching by presenting it as an authoritative ancient precedent and by marking Janaka’s continued questioning as the narrative bridge to further instruction.