Adhyaya 129
आपद्-राजनीतिः (Āpad-rājanīti) — Policy Options in Multi-Front Crisis
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (राजधर्मानुशासन) — Crisis-Statecraft Discourses
Yudhiṣṭhira poses a compound governance problem: a ruler is weakened, slow to act, emotionally burdened by kinship compassion, alienated from city and countryside, lacking accumulated wealth, suspected by key stakeholders, suffering compromised counsel (leaked mantras/strategy), deprived of reliable allies, and facing fractured ministerial support while a stronger external power advances. Bhīṣma responds with a decision-tree in crisis administration. If the external aggressor is ethically inclined and competent in dharma and artha, the endangered ruler should quickly negotiate a settlement, releasing obligations in sequence to reduce immediate pressure. If the aggressor is powerful and unscrupulous, the ruler should pursue settlement through self-restraint and controlled posture, avoiding escalation that cannot be sustained. Bhīṣma also permits strategic relocation—abandoning the capital if necessary—and rebuilding resources while preserving life and future capacity. He argues that hardships solvable through limited sacrifice should not demand total self-destruction; one should avoid needless surrender of the self when alternatives exist. When internal revolt and external coercion coincide, Bhīṣma again emphasizes speed: either rapid conciliation or rapid decisive action, and if neither is feasible, swift withdrawal. He adds that loyal, well-supported, and motivated forces—even if small—can secure territory; and he frames battlefield outcomes in terms of duty and consequence. The chapter closes with counsel on managing public perception: cultivating broad engagement, measured gentleness, trust-based humility, tactical concealment, and, when withdrawing, using reassurance and intermediaries before repositioning.
Chapter Arc: राजा वन-प्रान्त में एक मुनि के आश्रम/समीप पहुँचकर अपनी व्यथा कहता है—उसका एकमात्र बालक पुत्र वन में कहीं खो गया है; वह निष्पाप पुत्र दिखाई नहीं देता, और राजा उसे खोजता फिर रहा है। → राजा करुण विनय करता है, पर मुनि (ऋषभ के कथनानुसार) अधोमुख होकर मौन रह जाते हैं—यह मौन राजा के भय और अपराध-बोध को बढ़ाता है। धीरे-धीरे कारण खुलता है: पूर्वकाल में इसी राजा ने उन ऋषियों का यथोचित सत्कार नहीं किया था, उनकी आशा भंग की थी; इसलिए मुनि ने राजसंग से विरक्ति/प्रतिज्ञा-सी बाँध ली है कि वे किसी राजा के लिए कुछ न करेंगे। → राजा सत्य स्वीकार कर, मुनि को प्रसन्न करने की उत्कट इच्छा प्रकट करता है और पुत्र-दर्शन की याचना करता है; तब मुनि कठोर उपदेश देते हैं—आशा का त्याग करो, हिमवान् की भाँति स्थिर बनो—और साथ ही तप व श्रुत-बल से पुत्र को बुलाकर प्रत्यक्ष कर देते हैं, जिससे राजा का हृदय एक साथ लज्जा, विस्मय और राहत से भर उठता है। → मुनि राजा को उलाहना देकर धर्म का साक्षात् स्वरूप दिखाते हैं—राजधर्म में सत्कार, विनय, और ऋषि-सेवा का मूल्य; राजा को पुत्र तो मिल जाता है, पर साथ ही उसे अपने पूर्व अपराध का दंश और धर्म-मार्ग का निर्देश भी प्राप्त होता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-मा_ज बक। -:डि:ञ - “विहायसा गच्छन्त्या मन्दाकिन्या वैहायस्या अयं वैहायस:' अर्थात् आकाशमार्गसे गमन करनेवाली मन्दाकिनी या आकाश गंगाका नाम वैहायसी है। वहींके जलसे भरा होनेके कारण वह कुण्ड वैहायस कहलाता है। बदरिकाश्रममें गंगाका नाम अलकनन्दा है। अष्टाविशर्त्याधेकशततमो< ध्याय: तनु मुनिका राजा वीरद्युम्नको आशाके स्वरूपका परिचय देना और ऋषभके उपदेशसे सुमित्रका आशाको त्याग देना राजोवाच वीरद्युम्न इति ख्यातो राजाहं दिक्षु विश्रुत: । भूरिट्युम्नं सुतं नष्टमन्वेष्ठं वनमागत:,राजाने कहा--मुने! मैं सम्पूर्ण दिशाओंमें विख्यात वीरद्युम्न नामक राजा हूँ और खोये हुए अपने पुत्र भूरिद्युम्नकी खोज करनेके लिये वनमें आया हूँ
မင်းကြီးက ပြောသည်– «အရပ်လေးမျက်နှာလုံးတွင် ‘ဝီရဒျုမ္န’ ဟူသောနာမဖြင့် ကျော်ကြားသော မင်းဖြစ်သည်။ သားတော် ‘ဘူရီဒျုမ္န’ ပျောက်ဆုံးသွားသဖြင့် သူ့ကို ရှာဖွေရန် ဤတောသို့ လာရောက်ခဲ့သည်»။
Verse 2
एक: पुत्र: स विप्राग्रय बाल एव च मेडनघ । न दृश्यते वने चारसमिंस्तमन्वेष्ट चराम्यहम्,निष्पाप विप्रवर! मेरे एक ही वह पुत्र था। वह भी बालक ही था। इस वनमें आनेपर वह कहीं दिखायी नहीं दे रहा है, उसीको खोजनेके लिये मैं चारों ओर विचर रहा हूँ
«အို ဗြာဟ္မဏအထွတ်အမြတ်၊ အပြစ်ကင်းသူရေ—ကျွန်ုပ်တွင် သားတော်တစ်ပါးတည်းရှိပြီး၊ သူသည် ကလေးငယ်သာ ဖြစ်သည်။ ဤတောသို့ ရောက်လာပြီးနောက် သူ့ကို မမြင်ရသဖြင့်၊ ထိုသူကို ရှာဖွေရန် အရပ်ရပ်သို့ လှည့်လည်နေသည်»။
Verse 3
ऋषभ उवाच इत्येवमुक्ते वचने राज्ञा मुनिरधोमुख: । तूष्णीमेवाभवत् तत्र न च प्रत्युक्तवान् नृपम्,ऋषभ कहते हैं--राजन्! राजाके ऐसा कहनेपर वे मुनि नीचे मुँह किये चुपचाप बैठे ही रह गये। राजाको कुछ उत्तर न दे सके
ရိෂဘက ပြောသည်– မင်းကြီးက ထိုသို့ ပြောပြီးနောက်၊ ရဟန်းမုနိသည် မျက်နှာကို အောက်သို့ချ၍ ထိုင်နေကာ လုံးဝတိတ်ဆိတ်လျက်၊ မင်းကြီးအား ပြန်လည်မဖြေကြားခဲ့။
Verse 4
स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितः । आशाकृतनश्च राजेन्द्र तपो दीर्घ समाश्रित:
အကြောင်းမူကား ယခင်က ထိုဗြာဟ္မဏသည် မင်းကြီးထံမှ အလွန်အမင်း ဂုဏ်ပြုခြင်း မခံရခဲ့။ သို့သော် မင်းတို့၏အရှင်ရေ—မျှော်လင့်ချက်ကို အားထားလျက် သူသည် ပြင်းထန်သော တပသ (အကျင့်တရား) ကို ခံယူကာ အချိန်ကြာမြင့်စွာ ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။
Verse 5
प्रतिग्रहमहं राज्ञां न करिष्ये कथठ्चन । अन््येषां चैव वर्णानामिति कृत्वा धियं तदा
ရိෂဘက ပြောသည်– «မည်သည့်အခြေအနေမျိုးတွင်မဆို မင်းတို့ထံမှ လက်ဆောင် (ဒာန) ကို ငါ မခံယူမည်မဟုတ်။ အခြားသော လူမှုအတန်းအစားတို့ထံမှလည်း မခံယူမည်» ဟု ထိုအခါ စိတ်၌ ဆုံးဖြတ်ပြီး၊ ထိုကတိသစ္စာ (ဝရတ) အပေါ်တွင် မိမိအကျင့်ကို တည်စေ하였다။
Verse 6
राजेन्द्र! पूर्वकालमें कभी उसी राजाने उन्हीं ऋषिका विशेष आदर नहीं किया था। उनकी आशा भंग कर दी थी। इससे वे मुनि “मैं किसी प्रकार भी किसी राजा या दूसरे वर्णके लोगोंका दिया हुआ दान नहीं ग्रहण करूँगा” ऐसा निश्चय करके दीर्घकालीन तपस्यामें लग गये थे ।। आशा हि पुरुष बालमुत्थापयति तस्थुषी । तामहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थित: । वीरघग्युम्नस्तु तं भूय: पप्रच्छ मुनिसत्तमम्,बहुत कालतक रहनेवाली आशा मूर्ख मनुष्यको ही उद्यमशील बनाती है। मैं उसे दूर कर दूँगा। ऐसा निश्चय करके वे तपस्यामें स्थिर हो गये थे। इधर वीरघ्युम्नने उन मुनिश्रेष्ठसे पुनः प्रश्न किया
«အို မင်းတို့၏အရှင်! ရှေးကာလတစ်ခါ၌ ထိုမင်းတော်သည် ထိုရသေ့တို့ကို သင့်တော်သကဲ့သို့ မလေးစားမခန့်ညားဘဲ သူတို့၏မျှော်လင့်ချက်ကို ချိုးဖျက်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ထိုတပသီတို့သည် ‘မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ မင်းတော်မှဖြစ်စေ အခြားဝဏ္ဏများမှဖြစ်စေ ပေးသော ဒါနကို မခံယူတော့’ ဟု ဆုံးဖြတ်ကာ ရှည်လျားသော တပသ္ယာ၌ တည်ကြည်စွာ ဝင်ရောက်ခဲ့ကြ၏။ မျှော်လင့်ချက်သည် တည်နေသရွေ့ ကလေးဆန်သော (မထိန်းချုပ်နိုင်သော) လူကိုတောင် လှုပ်ရှားအလုပ်လုပ်စေတတ်၏; ‘ထိုမျှော်လင့်ချက်ကို ငါဖယ်ရှားမည်’ ဟု ဆုံးဖြတ်ကာ ပင်နန့်စ်၌ ခိုင်မြဲစွာ တည်ခဲ့ကြ၏။ ထိုအခါ သတ္တိရှိသော ဃဍျုမန သည် ရသေ့အမြတ်ဆုံးကို ထပ်မံမေးမြန်း၏။
Verse 7
राजोवाच आशाया: किं कृशत्वं च कि चेह भुवि दुर्लभम् । ब्रवीतु भगवानेतत् त्वं हि धर्मार्थदर्शिवान्,राजा बोले--विप्रवर! आप धर्म और अर्थके ज्ञाता हैं, अतः यह बतानेकी कृपा करें कि आशासे बढ़कर दुर्बलता क्या है? और इस पृथ्वीपर सबसे दुर्लभ क्या है?
မင်းတော်က ပြော၏— «ဗြာဟ္မဏအမြတ်ဆုံးရေ၊ သင်သည် ဓမ္မနှင့် အရ္ထကို အမှန်တကယ်မြင်သိသူဖြစ်သဖြင့် ဤအရာကို ပြောပြပါ။ မျှော်လင့်ခြင်း (လိုလား၍ မျှော်မှန်းခြင်း) ထက် ကြီးမားသော အားနည်းချက်သည် အဘယ်နည်း။ ထို့ပြင် ဤကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် အရယူရန် အရှားဆုံးအရာသည် အဘယ်နည်း။»
Verse 8
ततः संस्मृत्य तत् सर्व स्मारयिष्यन्निवाब्रवीत् । राजानं भगवान् विप्रस्तत: कृशतनुस्तदा,तब उन दुर्बल शरीरवाले पूज्यपाद ऋषिने पहलेकी सारी बातोंको याद करके राजाको भी उनका स्मरण दिलाते हुए-से इस प्रकार कहा
ထို့နောက် အကြောင်းအရာအားလုံးကို ပြန်လည်သတိရကာ၊ ယခု ကိုယ်ခန္ဓာပါးလျားနေသော အလေးအမြတ်ပြုရသော ဗြာဟ္မဏရသေ့သည် မင်းတော်အား ထိုအရာများကို ထပ်မံသတိပေးလိုသကဲ့သို့ ပြောကြား၍ ဓမ္မနှင့် မှန်ကန်သော နားလည်မှုအပေါ် အခြေခံသည့် အကြံဉာဏ်ကို စတင်ဖွင့်လှစ်၏။
Verse 9
ऋषिरुवाच कृशत्वेन सम॑ राजन्नाशाया विद्यते नूप । तस्या वै दुर्लभत्वाच्च प्रार्थिता: पार्थिवा मया,ऋषि बोले--नरेश्वर! आशा या आशावानकी दुर्बलताके समान और किसीकी दुर्बलता नहीं है। जिस वस्तुकी आशा की जाती है, उसकी दुर्लभताके कारण ही मैंने बहुत-से राजाओंके यहाँ याचना की है
ရသေ့က ပြော၏— «အို လူတို့၏အရှင်၊ မျှော်လင့်ခြင်း သို့မဟုတ် မျှော်လင့်ခြင်းနှင့် ချည်နှောင်ထားသူ၏ အားနည်းချက်နှင့် တူညီသော အားနည်းချက်သည် မရှိ။ ထို့ပြင် မျှော်လင့်ရာ အရာဝတ္ထုသည် ရယူရန် အလွန်ရှားပါးသဖြင့် ငါသည် မင်းတော်များစွာထံ သွားရောက်တောင်းခံခဲ့ရ၏။»
Verse 10
राजोवाच कृशाकृशे मया बद्दान् गृहीते वचनात् तव । दुर्लभत्वं च तस्यैव वेदवाक्यमिव द्विज,राजाने कहा--्रह्मन! मैंने आपके कहनेसे यह अच्छी तरह समझ लिया कि जो आशासे बाँधा हुआ है, वह दुर्बल है और जिसने आशाको जीत लिया है, वह पुष्ट है। द्विजश्रेष्ठी आपकी इस बातको भी मैंने वेदवाक्यकी भाँति ग्रहण किया कि जिस वस्तुकी आशा की जाती है, वह अत्यन्त दुर्लभ होती है
မင်းတော်က ပြော၏— «ဗြာဟ္မဏရေ၊ သင်၏စကားအရ မျှော်လင့်ခြင်းနှင့် ချည်နှောင်ထားသူသည် အားနည်းပြီး၊ မျှော်လင့်ခြင်းကို အနိုင်ယူသူသည် အားကောင်းကြောင်းကို ငါကောင်းစွာ နားလည်ခဲ့ပြီ။ ထို့ပြင် အို ဒွိဇအမြတ်ဆုံး၊ မျှော်လင့်ရာ အရာဝတ္ထုသည် အလွန်ရှားပါးကြောင်း သင်၏ဤစကားကိုလည်း ဗေဒဝါကျကဲ့သို့ ငါလက်ခံထား၏။»
Verse 11
संशयस्तु महाप्राज्ञ संजातो हृदये मम । तन्मुने मम तत्त्वेन वक्तुमहसि पृच्छत:,महाप्राज्ञ! मुने! किंतु मेरे मनमें एक संशय है, जिसे पूछ रहा हूँ। आप उसे यथार्थरूपसे बतानेकी कृपा करें
အို မဟာပညာရှိတော်၊ ကျွန်ုပ်၏နှလုံး၌ သံသယတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာပါသည်။ အို မုနိ၊ ကျွန်ုပ်မေးမြန်းနေသဖြင့် သစ္စာတရားအတိုင်း—အမှန်အတိုင်း ထင်ရှားစွာ—ကျွန်ုပ်အား ရှင်းလင်းပြောကြားပေးသင့်ပါသည်။
Verse 12
त्वत्त: कृशतरं कि नु ब्रवीतु भगवानिदम् | यदि गुह्ां न ते किज्चिद् विद्यते मुनिसत्तम,मुनिश्रेष्ठ! यदि कोई वस्तु आपके लिये गोपनीय या छिपानेयोग्य न हो तो आप यह बतावें कि आपसे भी बढ़कर अत्यन्त दुर्बल वस्तु क्या है?
ဩဿဘက ပြောသည်— «အို အလေးအမြတ်ထားရသော မုနိမြတ်၊ သင်၌ လုံးဝ လျှို့ဝှက်ထားသည့်အရာ မရှိ—ဖော်ထုတ်မပြောနိုင်သည့်အရာ မရှိလျှင်—ကျေးဇူးပြု၍ ပြောပါ။ သင်ထက်ပင် ပို၍ အားနည်း၍ ပို၍ လျော့ပါးသည့်အရာသည် မည်သည်နည်း?»
Verse 13
कृश उवाच दुर्लभो5प्यथवा नास्ति यो<र्थी धृतिमवाप्नुयात् स दुर्लभतरस्तात योडर्थिनं नावमन्यते,दुर्बल शरीरवाले मुनिने कहा--तात! जो याचक धैर्य धारण कर सके अर्थात् किसी वस्तुकी आवश्यकता होनेपर भी उसके लिये किसीसे याचना न करे, वह दुर्लभ है एवं जो याचना करनेवाले याचककी अवहेलना न करे--आदरपूर्वक उसकी इच्छा पूर्ण करे, ऐसा पुरुष संसारमें अत्यन्त दुर्लभ है
ကೃśa က ပြောသည်— «ရှားပါးလှ၏—သို့မဟုတ် မတွေ့ရနိုင်လောက်အောင်—လိုအပ်နေသူတစ်ဦးက စိတ်ဓာတ်တည်ကြည်မှုကို ရရှိ၍ ချို့တဲ့နေသော်လည်း အခြားသူများထံ မတောင်းမခံနိုင်သူ။ သို့သော် အချစ်ရသူရေ၊ ထိုထက်ပင် ပိုရှားပါးသည်မှာ တောင်းခံသူကို မထီမဲ့မြင်မပြုဘဲ လေးစားစွာ ဆက်ဆံ၍ သူ၏တောင်းဆိုချက်ကို ဖြည့်ဆည်းပေးနိုင်သော လူပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 14
सत्कृत्य नोपकुरुते परं शक््त्या यथा्हत: । या सक्ता सर्वभूतेषु सा55शा कृशतरी मया,जब मनुष्य सत्कार करके याचकको आशा दिलाकर भी उसका शक्तिके अनुसार यथायोग्य उपकार नहीं करता, उस स्थितिमें सम्पूर्ण भूतोंके मनमें जो आशा होती है, वह मुझसे भी अत्यन्त कृश होती है
ကೃśa က ပြောသည်— «လူတစ်ယောက်က တောင်းခံသူကို ဂုဏ်ပြု၍ မျှော်လင့်ချက်ကို မြှင့်တင်ပေးပြီးနောက်၊ မိမိစွမ်းအားအတိုင်း သင့်လျော်သကဲ့သို့ မကူညီနိုင်သေးလျှင်၊ ထိုအခါ သတ္တဝါအားလုံး၏ နှလုံးသား၌ ပေါ်လာသော မျှော်လင့်ချက်သည် ကျွန်ုပ်ထက်ပင် ပို၍ ပိန်လှီသွားသည်—ကျွန်ုပ်ထက်ပင် ပို၍ ချို့တဲ့သွားသည်»။
Verse 15
कृतघ्नेषु च या सक्ता नृशंसेष्वलसेषु च | अपकारिषु चासक्ता सा55शा कृशतरी मया,कृतघ्न, नृशंस, आलसी तथा दूसरोंका अपकार करनेवाले पुरुषोंमें जो आशा होती है, वह (कभी पूर्ण न होनेके कारण चिन्तासे दुर्बल बना देती है; इसलिये वह) मुझसे भी अत्यन्त कृश है
ကျေးဇူးမသိသူ၊ ကြမ်းကြုတ်သူ၊ ပျင်းရိသူနှင့် အခြားသူများကို ထိခိုက်စေသူတို့ထံတွင် ကပ်လျက်နေသော “မျှော်လင့်ချက်” သည်—အမြဲတမ်း မပြည့်မီ၍ စိုးရိမ်ပူပန်မှုကြောင့် လူကို ချို့ယွင်းစေသဖြင့်—ကျွန်ုပ်ထက်ပင် ပို၍ ပိန်လှီစေသည်။
Verse 16
एकपुत्र: पिता पुत्रे नष्टे वा प्रोषितेडपि वा । प्रवृत्ति यो न जानाति सा55शा कृशतरी मया,इकलौते बेटेका बाप जब अपने पुत्रके खो जाने या परदेशमें चले जानेपर उसका कोई समाचार नहीं जान पाता, तब उसके मनमें जो आशा रहती है, वह मुझसे भी अत्यन्त कृश होती है
သားတစ်ယောက်တည်းရှိသော ဖခင်တစ်ဦးသည်—ထိုသား ပျောက်ဆုံးသွားလျှင် သို့မဟုတ် နိုင်ငံခြားသို့ သွားရုံသာဖြစ်လျှင်ပင်—သူ့အကြောင်း သတင်းမသိနိုင်သေးသရွေ့၊ သူ့နှလုံးထဲတွင် ကျန်နေသေးသော မျှော်လင့်ချက်သည် ငါထက်ပင် ပို၍ပါးလွှာ၍ ပို၍ပျက်လွယ်သည်။
Verse 17
प्रसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्रकारिता । तथा नरेन्द्र धनिनां सा55शा कृशतरी मया,नरेन्द्र! वृद्ध अवस्थावाली नारियोंके हृदयमें जो पुत्र पैदा होनेके लिये आशा बनी रहती है तथा धनियोंके मनमें जो अधिकाधिक धनलाभकी आशा रहती है, वह मुझसे अत्यन्त कृश है
ကೃśa က ပြောသည်—“အို မင်းကြီး၊ အို လူတို့၏ အရှင်၊ အသက်ကြီးသော မိန်းမတို့၏ နှလုံးသားထဲတွင် သားတစ်ယောက် မွေးဖွားလိုသော မျှော်လင့်ချက်၊ ထို့အတူ ချမ်းသာသူတို့၏ စိတ်ထဲတွင် အမြတ်အမြဲ တိုးပွားလိုသော မျှော်လင့်ချက်—ထိုမျှော်လင့်ချက်သည် ငါ့အတွင်း၌ ပို၍ပါးလွှာနေ၏”။
Verse 18
प्रदानकांक्षिणीनां च कन्यानां वयसि स्थिते | श्रुत्वा कथास्तथायुक्ता: सा55शा कृशतरी मया,तरुण अवस्था आनेपर विवाहकी चर्चा सुनकर ब्याहकी इच्छा रखनेवाली कन्याओंके हृदयमें जो आशा होती है, वह मुझसे भी अत्यन्त कृश होती है-
အိမ်ထောင်ပြုရန် ပေးအပ်ခံလိုသော မိန်းကလေးတို့သည် သင့်တော်သော အရွယ်သို့ ရောက်လာပြီး၊ အိမ်ထောင်ရေးအကြောင်း သင့်လျော်သော စကားများကို ကြားသော်၊ သူတို့နှလုံးထဲ၌ မျှော်လင့်ချက်တစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ထိုသဘာဝကျသော မျှော်လင့်ချက်တည်းဟူသောအရာသည် ငါ့အတွင်း၌လည်း ပေါ်လာ၍၊ ငါကို ပို၍ပင် ပိန်ပါးနွမ်းနယ်စေသည်။
Verse 19
एतच्छुत्वा ततो राजन् स राजा सावरोधन: । संस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात द्विजर्षभम्,राजन! ब्राह्मणश्रेष्ठ उस ऋषिकी वह बात सुनकर राजा अपनी रानीके साथ उनके चरणोंका मस्तकसे स्पर्श करके वहीं गिर पड़े
ထိုစကားကို ကြားသော်၊ အို မင်းကြီး၊ အုပ်စိုးရှင် စာဝရောဓန မင်းသည် မိဖုရားနှင့်အတူ ဗြာဟ္မဏအမြတ်၏ ခြေတော်ကို ခေါင်းဖြင့် ထိကပ်ကာ ထိုနေရာ၌ပင် ဂုဏ်ပြုလျက် လဲကျသွား၏။
Verse 20
राजोवाच प्रसादये त्वां भगवन् पुत्रेणेच्छामि संगमम् । यदेतदुक्तं भवता सम्प्रति द्विजसत्तम
မင်းက ပြောသည်—“အို ဘုရားသခင်ကဲ့သို့ အမြတ်တော်မူသော ဆရာတော်၊ ကျွန်ုပ်သည် သင်၏ ကရုဏာတော်ကို တောင်းခံပါ၏။ ကျွန်ုပ်သည် ကျွန်ုပ်၏ သားနှင့် တွေ့ဆုံလိုပါသည်။ ထို့ပြင် ယခုလေးတင် သင်မိန့်ကြားခဲ့သော စကားအကြောင်းကိုလည်း၊ အို ဒွိဇအမြတ်—”
Verse 21
सत्यमेतन्न संदेहो यदेतदू व्याह्ृतं त्वया । राजा बोले--भगवन्! मैं आपको प्रसन्न करना चाहता हूँ। मुझे अपने पुत्रसे मिलनेकी बड़ी इच्छा है। द्विजश्रेष्ठू आपने मुझसे इस समय जो कुछ कहा है, आपका यह सारा कथन सत्य है, इसमें संदेह नहीं ।। ततः प्रहस्य भगवांस्तनुर्थर्म भूतां वर:
«ဤအရာသည် အမှန်ပင် ဖြစ်၏၊ သံသယမရှိ၊ သင်က ဤသို့ ကြေညာခဲ့သမျှ အမှန်တကယ် ဖြစ်သည်။» ဟု မင်းက ပြော၏— «ဘုရားရှင်! ကျွန်ုပ်သည် သင့်ကို ပျော်ရွှင်စေလို၏။ ကျွန်ုပ်၏ သားနှင့် တွေ့လိုစိတ် အလွန်ပြင်းထန်၏။ အမြတ်ဆုံးသော ဒွိဇ! ယခုအခါ သင်က ကျွန်ုပ်အား ပြောခဲ့သမျှ စကားအားလုံးသည် အမှန်တရားပင် ဖြစ်၍ သံသယမရှိ။» ထို့နောက် ဘဂဝန် မဟာမုနိသည် ပြုံးရယ်၍…
Verse 22
स समानीय तत्पुत्रं तमुपालभ्य पार्थिवम्
ထို့နောက် သူသည် ထိုသူ၏ သားကို ခေါ်ယူလာပြီး မင်းကို တာဝန်သိစိတ် ပေါ်ထွန်းစေရန်၊ ဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းစေရန် အကောင့်ခေါ်သကဲ့သို့ ပြစ်တင်ဆုံးမ하였다။
Verse 23
स दर्शयित्वा चात्मानं दिव्यमद्भुतदर्शनम् । विपाप्मा विगतक्रोधश्वचार वनमन्तिकात्,दिव्य और अदभुत दिखायी देनेवाले अपने स्वरूपका उन्हें दर्शन कराकर क्रोध और पापसे रहित तनु मुनि निकटवर्ती वनमें चले गये
ထို့နောက် သူတို့အား မိမိ၏ အံ့ဖွယ်ကောင်းသော ဒိဗ္ဗရုပ်သဏ္ဌာန်ကို ပြသပြီး၊ အပြစ်ကင်းစင်၍ အမျက်ကင်းသော မုနိသည် အနီးရှိ တောအုပ်သို့ ထွက်ခွာသွား하였다။
Verse 24
एतद् दृष्टं मया राजंस्तथा च वचन श्रुतम् | आशामपनयस्वाशु तत: कृशतरीमिमाम्,ऋषभ मुनि कहते हैं--राजन्! मैंने यह सब कुछ अपनी आँखों देखा है और मुनिका वह कथन भी अपने कानों सुना है। ऐसे ही तुम भी शरीरको अत्यन्त कृश बना देनेवाली इस मृगविषयक दुराशाको शीघ्र ही त्याग दो
ကೃśa က ပြောသည်— «အို မင်းကြီး၊ ဤအရာကို ကျွန်ုပ် မျက်စိဖြင့် ကိုယ်တိုင်မြင်ခဲ့ပြီး၊ မုနိ၏ ထိုစကားကိုလည်း နားဖြင့် ကိုယ်တိုင်ကြားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို ပို၍ ပိန်လှီစေသော ထိုသမင်နှင့် ဆက်နွယ်သည့် မျှော်လင့်ချက်—အလိုတရား—ကို အမြန်ပယ်ဖျက်လော့။»
Verse 25
भीष्म उवाच स तथोक्तस्तदा राजन् ऋषभेण महात्मना । सुमित्रो5पनयत् क्षिप्रमाशां कृशतरीं तत:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! महात्मा ऋषभके ऐसा कहनेपर सुमित्रने शरीरको अत्यन्त दुर्बल बनानेवाली वह आशा तुरंत ही त्याग दी
ဘိष္မ က ပြောသည်— «အို မင်းကြီး၊ မဟာသတ္တဝါ ရိષဘ မုနိက ဤသို့ ပြောပြီးနောက်၊ စုမိတ္ရသည် ကိုယ်ခန္ဓာကို ပို၍ ပိန်လှီစေသော ထိုမျှော်လင့်ချက်ကို ချက်ချင်းပယ်ဖျက်လိုက်သည်။»
Verse 26
एवं त्वमपि कौन्तेय श्रुत्वा वाणीमिमां मम । स्थिरो भव महाराज हिमवानिव पर्वत:,महाराज! कुन्तीकुमार! तुम भी मेरा यह कथन सुनकर आशाको त्याग दो और हिमालय पर्वतके समान स्थिर हो जाओ
«ကွန်တီ၏သားတော်၊ ငါ၏ဤစကားကို ကြားနာပြီးနောက် သင်လည်း စိတ်ကိုတည်ငြိမ်ခိုင်မာစေပါ၊ မဟာဘုရင်—ဟိမာလယတောင်ကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက် တည်ကြည်ခိုင်မာပါစေ»။
Verse 27
त्वं हि प्रष्टा च श्रोता च कृच्छेष्वनुगतेष्विह । श्रुत्वा मम महाराज न संतप्तुमिहाहसि,महाराज! ऐसे संकट उपस्थित होनेपर भी तुम यहाँ उपयुक्त प्रश्न करते और उनका योग्य उत्तर सुनते हो; इसलिये दुर्योधनके साथ जो संधि न हो सकी, उसको लेकर तुम्हें संतप्त नहीं होना चाहिये
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «မဟာဘုရင်၊ ဤနေရာ၌ အလွန်ခက်ခဲသောအကျပ်အတည်းများ ကျရောက်လာသော်လည်း သင်သည် သင့်လျော်သောမေးခွန်းများကို မေးမြန်းတတ်ပြီး ထိုမေးခွန်းတို့၏ မှန်ကန်သောအဖြေကိုလည်း သေချာစွာ နားထောင်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဒုရ္ယောဓနနှင့် သဘောတူညီမှု မရနိုင်ခဲ့ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဤနေရာ၌ မဝမ်းနည်းမပူပန်သင့်»။
Verse 127
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनिशासनपर्वमें ऋषभगीताविषयक एक सौ सत्ताईयवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော «မဟာဘာရတ» တွင် «ရှာန္တိပရဝ» အတွင်း၊ မင်းဓမ္မညွှန်ကြားရာ အခန်း၌ «ဋ္ဌဘဂီတာ (Ṛṣabha-gītā)» ကို ဆိုင်သော အခန်း ၁၂၇ ပြီးဆုံး၏။ ဤအဆုံးသတ်ကော်လိုဖွန်သည် ဓမ္မတရားနှင့် အကျင့်ဝတ်စည်းကမ်းအပေါ် အုပ်ချုပ်ရေးသင်ခန်းစာတစ်ခု ပြီးဆုံးကြောင်းကို—ဘီရှ္မ၏ ညွှန်ကြားချက်အဖြစ်—ကြေညာသည်။
Verse 128
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि ऋषभगीतासु अष्टाविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော «မဟာဘာရတ» တွင် «ရှာန္တိပရဝ» အတွင်း၊ မင်းတာဝန်ညွှန်ကြားရာ အခန်း၌ «ဋ္ဌဘဂီတာ (Ṛṣabha-gītā)» ဆိုင်ရာ အခန်း ၁၂၈ ပြီးဆုံး၏။
Verse 213
पुत्रमस्यानयत् क्षिप्रं तपसा च श्रुतेन च । तब धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भगवान् तनुने हँ[कर अपनी तपस्या और शास्त्रज्ञानके प्रभावसे राजकुमारको शीघ्र वहाँ बुला दिया
ကೃśa က ပြောသည်– «သူ၏ တပစ် (tapas) နှင့် သြတ (śruta) —သန့်ရှင်းသော သင်ယူမှု—၏ အာနုဘော်ကြောင့် ထိုသူ၏သားကို အမြန်ဆုံး ထိုနေရာသို့ ခေါ်ဆောင်လာစေ하였다»။
Verse 226
आत्मानं दर्शयामास धर्म धर्मभृतां वर: । इस प्रकार उनके पुत्रको वहाँ बुलाकर तथा राजाको उलाहना देकर धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ तनु मुनिने उन्हें अपने साक्षात् धर्मस्वरूपका दर्शन कराया
ထို့နောက် တရားဓမ္မ—တရားကို ထိန်းသိမ်းသူတို့အနက် အမြတ်ဆုံး—သည် မိမိ၏ အမှန်တကယ်သော ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို ထင်ရှားပြသ하였다။ ထို့ကြောင့် သားတို့ကို ထိုနေရာသို့ ခေါ်ယူကာ မင်းကို ဆုံးမတားမြစ်ပြီးနောက်၊ သီလဝါဒတို့အနက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော တနု မုနိသည် သူတို့အား တရားဓမ္မကို တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့စေ၍ အခြေအနေ၏ ဓမ္မအမှန်တရားကို မရှုပ်မထွေးအောင် ထင်ရှားစေ하였다။
Frequently Asked Questions
How a weakened ruler should choose between conciliation, confrontation, or withdrawal when internal factions are hostile, external pressure is rising, resources are depleted, and strategic secrecy has been compromised.
Crisis governance prioritizes preservation of future capacity: act quickly, match policy to the opponent’s character and strength, protect life and institutional continuity, and rebuild resources rather than pursuing irreversible self-sacrifice.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s function is practical instruction within rājadharma, positioning prudential decision-making as ethically legitimate when aimed at restoring stability and preventing avoidable ruin.