Adhyaya 127
Gautama–Yama Saṃvāda: Mātṛ-Pitṛ-Ṛṇa (Debt to Parents) and Śubha-Loka Attainment
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingship) — Gautama–Yama Saṃvāda Episode
Yudhiṣṭhira requests further instruction, stating that Bhīṣma’s discourse remains inexhaustible to him. Bhīṣma introduces an ancient exemplum: the dialogue between the ascetic Gautama and Yama. The setting is Gautama’s great āśrama at Pāriyātra, where he practices severe tapas for sixty thousand years. Yama approaches as lokapāla; Gautama receives him with ritual respect, and Yama reciprocates with dharmic hospitality. Gautama asks two linked questions: how one attains freedom from indebtedness to mother and father (mātā-pitṛbhyām ānṛṇya), and how a person partakes of rare, auspicious worlds. Yama answers with a program of disciplined life—tapas and śauca, truthfulness and commitment to dharma—culminating in daily, uncomplicated worship of one’s parents. He further states that performance of multiple aśvamedha sacrifices with proper fees leads to the enjoyment of extraordinary realms. The chapter thus juxtaposes quotidian filial duty with high ritual expenditure, presenting both as pathways within a graded moral-ritual economy.
Chapter Arc: मृग के पीछे दौड़ते-भागते, धनुषधारी राजा सुमित्र अचानक तपस्वी मुनियों के आश्रम पर आ पहुँचता है—श्रम, क्षुधा और हताशा से उसकी राज-शोभा तक नष्ट-सी हो गई है। → ऋषि विधिपूर्वक उसका सत्कार करते हैं; राजा आदर ग्रहण कर तपस्या-वृद्धि और आश्रम-धर्म के विषय में पूछता है, फिर अपनी स्थिति बताकर कहता है कि वह संयोगवश यहाँ आ गया है और भीतर से टूट चुका है। → राजा ‘आशा’ पर अपना संशय रखता है—आशावान पुरुष की गति/स्थिति क्या है, और क्या आशा मनुष्य को उठाती है या बाँधती है; साथ ही वह विनयपूर्वक कहता है कि यदि प्रश्न से तपस्या में विघ्न हो तो वह रुक जाएगा। → मुनि-समाज राजा की वंश-परिचय/नाम आदि पूछकर संवाद की भूमि तैयार करता है; राजा अपने आगमन का कारण (भागता मृग) और अपनी दीन अवस्था स्पष्ट कर देता है, जिससे ‘आशा’ पर उपदेश के लिए पात्रता और प्रसंग स्थापित होता है। → ऋषि अब ‘आशा’ के रहस्य पर उत्तर देने को उद्यत हैं—क्या आशा मोक्ष-पथ की सहचरी है या संसार-बन्धन की जड़?
Shlokas
Verse 1
अपना छा | अ्--#रू+ षड्विशरत्याधेकशततमो< ध्याय: राजा सुमित्रका मृगकी खोज किक ए तपस्वी मुनियोके आश्रमपर पहुँचना और उनसे आशाके विषयमें प्रश्न करना भीष्म उवाच प्रविश्य स महारण्यं तापसानामथाश्रमम् | आससाद ततो राजा श्रान्तश्नोपाविशत् तदा
ဘိဿမက ပြောသည်— ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ မင်းသည် တောအကြီးထဲသို့ ဝင်ရောက်ကာ တပသီများ၏ အာရှရမ်သို့ ရောက်ရှိ하였다။ ထို့နောက် ခရီးပန်းနွမ်း၍ ထိုနေရာ၌ ထိုင်နေ하였다။
Verse 2
त॑ कार्मुकधरं दृष्टवा श्रमार्त क्षुधितं तदा । समेत्य ऋषयस्तस्मिन् पूजां चक्कुर्यथाविधि
ထိုအခါ လေးကိုင်ဆောင်ထားသော မင်းသည် ခရီးပန်းနွမ်း၍ ဆာလောင်နေသည်ကို မြင်ရ၏။ ထိုအခြေအနေ၌ လေးကိုင်ဆောင်သော ရာဇာ စုမိတ္တကို မြင်သဖြင့် ရှင်ရသီများစွာက သူ့ထံသို့ လာရောက်ကာ ထုံးတမ်းအတိုင်း ဂုဏ်ပြုဧည့်ခံပူဇော်ကြ၏။
Verse 3
स पूजामृषिभिर्दत्तां सम्प्रगृह्ा नराधिप: । अपृच्छत् तापसान् सर्वास्तपसो वृद्धिमुत्तमाम्
မင်းကြီးသည် ရှင်ရသီတို့က ပေးအပ်သော ဂုဏ်ပြုဧည့်ခံကို လေးစားစွာ လက်ခံပြီးနောက်၊ တပသီအပေါင်းတို့အား သူတို့၏ တပဿာတရား အမြင့်မြတ်ဆုံး တိုးတက်မှု—ဝိညာဉ်ရေး စည်းကမ်းကျင့်သုံးမှု မည်သို့ ရှင်သန်တိုးပွားနေသနည်း—ကို မေးမြန်း하였다။
Verse 4
ते तस्य राज्ञो वचन सम्प्रगृह् तपोधना: । ऋषयो राजशार्दूलं तमपृच्छन् प्रयोजनम्,उन तपस्याके धनी महर्षियोंने राजाके वचनोंको सादर ग्रहण करके उन नृपश्रेष्ठके वहाँ आनेका प्रयोजन पूछा
တပဿာဓနရှိသော မဟာရသီတို့သည် မင်း၏စကားကို လေးစားစွာ လက်ခံပြီး၊ ကျားကဲ့သို့သော မင်းမြတ်အား ထိုနေရာသို့ ရောက်လာရခြင်း၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို မေးမြန်းကြ၏။
Verse 5
केन भद्र सुखार्थेन सम्प्राप्तोडसि तपोवनम् । पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर,“कल्याणस्वरूप नरेश्वर! किस सुखके लिये आप इस तपोवनमें तलवार बाँधे धनुष और बाण लिये पैदल ही चले आये हैं?
«မင်္ဂလာရှိသော နရေရှင်ဘုရား၊ မည်သည့် ကောင်းမြတ်သော အကျိုး သို့မဟုတ် သုခအတွက် ဤတပောတောသို့ ရောက်လာပါသနည်း—ခြေလျင်ဖြင့်၊ ဓားကို ချည်ကပ်ထားလျက်၊ လေးနှင့် မြားကို ဆောင်လျက်?»
Verse 6
एतदिच्छामहे श्रीतुं कुतः प्राप्तोडसि मानद । कस्मिन् कुले तु जातस्त्वं किंनामा चासि ब्रूहि नः
«ဤအကြောင်းကို ကျွန်ုပ်တို့ ကြားလိုပါသည်—ဂုဏ်ပေးသူ မင်းမြတ်၊ မည်သည့်အရပ်မှ လာပါသနည်း။ မည်သည့် မျိုးရိုးဝంశ၌ မွေးဖွားသနည်း၊ နာမည်သည် အဘယ်နည်း။ ကျွန်ုပ်တို့အား ပြောကြားပါ။»
Verse 7
“मानद! हम यह सब सुनना चाहते हैं, आप कहाँसे पधारे हैं? किस कुलमें आपका जन्म हुआ है? तथा आपका नाम क्या है? ये सारी बातें हमें बताइये" ।।
ဘိဿမက ပြောသည်— «အို အလေးအနက်ထားရသောသူ၊ ဤအရာအားလုံးကို ကျွန်ုပ်တို့ ကြားလိုပါသည်။ သင်သည် မည်သည့်နေရာမှ လာသနည်း။ မည်သည့် မျိုးရိုးဝంశ၌ မွေးဖွားသနည်း။ သင်၏ အမည်ကား အဘယ်နည်း။ ဤအကြောင်းအရာအားလုံးကို ကျွန်ုပ်တို့အား ပြောပြပါ» ဟု။ ထို့နောက် ထိုမင်းသည်—အို လူတို့အနက် အမြတ်ဆုံး—သင့်လျော်သကဲ့သို့ ဗြာဟ္မဏများအားလုံးကို မိန့်ကြား၍ ပြုစုစောင့်ရှောက်မှုနှင့် စီမံကိန်းများကိုလည်း ရှင်းပြ하였다။ အို ဘာရတ၊ လူတို့အနက် အထွတ်အမြတ်၊ ဘာရတဝంశ၏ အားရစရာ—ထို့နောက် မင်း စုမိတ္တရသည် ဗြာဟ္မဏတို့အား သင့်တော်သော ဂုဏ်ပြုမှုဖြင့် ပြောဆိုကာ မိမိ၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို ထုတ်ဖော်ပြောကြား하였다။
Verse 8
हैहयानां कुले जात: सुमित्रो मित्रनन्दन: । चरामि मृगयूथानि निघ्नन् बाणै: सहस्रश:
ဘိဿမက ပြောသည်— «ဟိုင်းဟယ မျိုးရိုး၌ မွေးဖွားသူ၊ မိတ်ဆွေတို့၏ ဝမ်းမြောက်မှုဖြစ်သော စုမိတ္တရဟု ငါ့ကို ခေါ်ကြသည်။ ငါသည် လှည့်လည်သွားလာရင်း မြင်းမုဆိုးအုပ်များကို မြားတစ်ထောင်ပေါင်းများစွာဖြင့် ထိုးသတ်လျက် ရှိသည်» ဟု။ ဤစကားသည် မိမိ၏ အင်အားနှင့် အတ္တလက္ခဏာကို ထင်ရှားစေသကဲ့သို့၊ ကာကွယ်ရန် အသုံးချသင့်သော စစ်ပညာကို မလိုအပ်သော အကြမ်းဖက်မှုသို့ လွဲချော်စေနိုင်သည့် ဓမ္မရေးရာ တင်းမာမှုကိုလည်း အရိပ်အမြွက် ပြသည်။
Verse 9
बलेन महता गुप्त: सामात्य: सावरोधन: । मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान्
ဘိဿမက ပြောသည်— «ငါနှင့်အတူ စစ်တပ်ကြီးတစ်ရပ် ရှိသည်။ ထိုအင်အားကြီး၏ ကာကွယ်မှုအောက်တွင် ငါသည် မန်တရိများနှင့် အတွင်းနန်းတော် (အန္တပုရ) တို့နှင့်အတူ ခရီးသွားနေ하였다။ သို့သော် ငါ့မြားဖြင့် ထိုးမိသော သမင်တစ်ကောင်သည် မြားကို ကိုယ်ထဲတွင် ထမ်းထားလျက် ဤနေရာမှ ထွက်ပြေးသွား하였다» ဟု။
Verse 10
“उस भागते हुए मृगके पीछे मैं अकस्मात् इस वनमें आपलोगोंके समीप आ पहुँचा हूँ। मेरी सारी शोभा नष्ट हो गयी है। मैं हताश होकर भारी परिश्रमसे कष्ट पा रहा हूँ
ဘိဿမက ပြောသည်— «ထိုထွက်ပြေးသွားသော သမင်နောက်ကို လိုက်ရင်း ငါသည် မမျှော်လင့်ဘဲ ဤတောအတွင်းသို့ ရောက်လာကာ သင်တို့အနီးသို့ တိုက်ရိုက် ရောက်ရှိလာ하였다။ ငါ၏ အလှအပနှင့် ဂုဏ်သရေ အားလုံး ပျောက်ကွယ်သွားပြီ။ မျှော်လင့်ချက်ကင်းမဲ့၍ ငါသည် ဒုက္ခခံနေရသည်—ကြီးမားသော အားထုတ်မှုကြောင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်လျက်» ဟု။
Verse 11
कि नु दुःखमतोडचन्यद् वै यदहं श्रमकर्शित: । भवतामाश्रमं प्राप्तो हताशो भ्रष्टलक्षण:
ဘိဿမက ပြောသည်— «အလုပ်ပင်ပန်းမှုကြောင့် ငါသည် ဤမျှ ဒုက္ခခံရပြီး၊ ငါ၏ ရာဇဂုဏ်အမှတ်အသားများမှလည်း ခွာကျသွားကာ မျှော်လင့်ချက်ကင်းမဲ့သူတစ်ယောက်ကဲ့သို့ သင်တို့၏ အာရှရမ်သို့ ရောက်လာရခြင်းထက် ပိုကြီးသော ဝမ်းနည်းမှုက ဘာရှိနိုင်မည်နည်း» ဟု။
Verse 12
न राजलक्षणत्यागो न पुरस्य तपोधना: । दुःखं करोति तत् तीव्रं यथा55शा विहता मम,“तपोधनो! नगर तथा राजचिदह्लोंका परित्याग मुझे वैसा तीव्र कष्ट नहीं दे रहा है, जैसा कि मेरी भग्न हुई आशा दे रही है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို တပဿ၏ ဥစ္စာပိုင်ရှင်ရေ၊ မင်းအမှတ်အသားများကို စွန့်လွှတ်ခြင်းလည်း မဟုတ်၊ မြို့ကို စွန့်ခွာခြင်းလည်း မဟုတ်—ငါ့အတွက် အလွန်ပြင်းထန်သော ဝေဒနာကို ဖြစ်စေသည်မှာ ယခု ပျက်စီးသွားသော ငါ့မျှော်လင့်ချက်ပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 13
हिमवान् वा महाशैल: समुद्रो वा महोदधि: । महत्त्वान्नान्वपद्येतां नभसो वान्तरं तथा
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဟိမဝန် မဟာတောင်ကြီးဖြစ်စေ၊ ရေသိုလှောင်ရာ မဟာသမုဒ္ဒရာဖြစ်စေ—သူတို့၏ အလွန်ကြီးမားမှုဖြင့်ပင် မျှော်လင့်ချက်ကို မတူညီနိုင်။ ကောင်းကင်သည် အဆုံးမတွေ့သကဲ့သို့ ငါလည်း မျှော်လင့်ချက်၏ အဆုံးကို မတွေ့နိုင်ခဲ့။ အို တပဿ၌ အမြင့်မြတ်ဆုံးသူရေ၊ သင်တို့သည် ဤအရာကို ကောင်းစွာ သိ၏—တပဿပြည့်ဝသော ရသေ့တို့ကို အလုံးစုံသိသူဟု ဆိုကြသဖြင့်»။
Verse 14
आशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नानतमहं गत: । भवतां विदितं सर्व सर्वज्ञा हि तपोधना:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို တပဿ၌ အမြင့်မြတ်ဆုံးသူရေ၊ ငါသည် မျှော်လင့်ချက်၏ အဆုံးသို့ မရောက်နိုင်သေး—၎င်း၏ ကန့်သတ်ချက်သည် ငါ့ထံမှ လွတ်လပ်နေသည်။ သို့သော် သင်တို့သည် အရာအားလုံးကို သိ၏—တပဿပြည့်ဝသူတို့ကို အလုံးစုံသိသူဟု ဆိုကြသဖြင့်»။
Verse 15
भवन्त: सुमहाभागास्तस्मात् पृच्छामि संशयम् । आशावान् पुरुषो यः स्यादन्तरिक्षमथापि वा
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «သင်တို့သည် အလွန်ကံကောင်း၍ ပြည့်စုံသော ရသေ့များဖြစ်ကြသဖြင့် ငါသည် စိတ်ထဲက သံသယကို မေးမြန်းလိုသည်။ တစ်ဖက်တွင် မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် ရပ်တည်သော လူတစ်ယောက်ရှိပြီး တစ်ဖက်တွင် အဆုံးမရှိသော ကောင်းကင်ရှိလျှင်—လောက၏ ‘ကြီးမြတ်မှု’ အမြင်အရ သင်တို့အတွက် ဘယ်ဟာက ပိုကြီးမြတ်သနည်း။ ငါသည် အမှန်တရားအတိုင်း ကြားလိုသည်။ ဤနေရာသို့ ရောက်လာပြီးနောက် ဘာက မရနိုင်သေးမည်နည်း»။
Verse 16
कि नु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वात् प्रतिभाति वः । एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रीतुं किमिह दुर्लभम्
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «လောက၌ အမှန်တကယ် ‘ကြီးမြတ်မှု’ ဖြင့် စဉ်းစားလျှင် ဘယ်ဟာက ပိုကြီးမြတ်သနည်း—ငါ့အား ပြောပြပါ။ ငါသည် အမှန်တရားအတိုင်း ကြားလိုသည်။ တစ်ဖက်တွင် မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် ရပ်တည်သော လူတစ်ယောက်ရှိပြီး တစ်ဖက်တွင် အဆုံးမရှိသော ကောင်းကင်ရှိလျှင်—သင်တို့သည် ဘယ်ဟာကို ပိုကြီးမြတ်ဟု သတ်မှတ်သနည်း။ ကံကောင်း၍ တပဿပြည့်ဝသော ရသေ့တို့ထံ ငါလာရောက်ပြီးနောက်—ဤသံသယကို ရှင်းလင်းခြင်းကဲ့သို့—ဘာက မရနိုင်သေးမည်နည်း»။
Verse 17
यदि गुह्ां न वो नित्य॑ तदा प्रब्रूत मा चिरम् न गुहां श्रोतुमिच्छामि युष्मद्भ्यो द्विजसत्तमा:
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «ဤအရာသည် သင်တို့အကြား အမြဲတမ်း လျှို့ဝှက်ထားရမည့် အရာမဟုတ်လျှင် အချိန်မနှောင့်နှေးဘဲ ပြောကြပါ။ အနှစ်သက်ဆုံး ဒွိဇသတ္တမ ပုဏ္ဏားမဟာမုနိတို့ရေ—လျှို့ဝှက်အာဓိပ္ပါယ်အဖြစ် ထိန်းသိမ်းထားသင့်သော အရာကို သင်တို့ထံမှ ငါ မကြားလိုပါ»။
Verse 18
भवत् तपोविघधातो वा यदि स्याद् विरमे ततः । यदि वास्ति कथायोगो योडयं प्रश्नो मयेरित:
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «ငါ့မေးခွန်းကြောင့် သင်တို့၏ တပဿ (တပစ်) ကို အနှောင့်အယှက် ဖြစ်စေနိုင်လျှင် ငါ ချက်ချင်း ရပ်တန့်မည်။ သို့သော် စကားဝိုင်းအတွက် အချိန်ရှိလျှင် ငါ ထုတ်မေးထားသော မေးခွန်းကို ဖြေရှင်းပေးကြပါ။ မျှော်လင့်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းနှင့် လူတစ်ဦး၏ စွမ်းအားအတိုင်းအတာကို တိတိကျကျ ကြားလိုသည်။ သင်တို့သည် တပဿ၌ အမြဲတမ်း အလေးထားသူများဖြစ်သဖြင့် စုဝေးကာ ဤအကြောင်းကို ဆွေးနွေးကြပါ»။
Verse 19
एतत् कारणसामर्थ्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत: । भवन्तो5पि तपोनित्या ब्रूयुरेतत् समन्विता:
ဘီရှ္မက ပြောသည်— «ဤအကြောင်းရင်းနှင့် ၎င်း၏ ထိရောက်သော စွမ်းအားကို အမှန်တကယ်၊ ပြည့်စုံစွာ ရှင်းလင်းစွာ ကြားလိုသည်။ သင်တို့လည်း တပဿ၌ အမြဲတမ်း တည်ကြည်သူများဖြစ်သဖြင့် စည်းလုံးညီညွတ်စွာ စုဝေးကာ ဤအကြောင်းကို ရှင်းပြကြပါ။ ငါ့မေးခွန်းက သင်တို့၏ ပင်နန့်ကို အနှောင့်အယှက် ဖြစ်စေမည်ဆိုလျှင် ငါ ရပ်မည်; သို့သော် ဆွေးနွေးရန် အချိန်ရှိလျှင် ငါ ထုတ်မေးထားသော သံသယကို ဖြေရှင်းပေးကြပါ»။
Verse 20
त॑ द्रवन्तमनुप्राप्तो वनमेतद् यद्च्छया । भवत्सकाशं नष्टश्रीहताश: श्रमकर्शित:
သူသည် အလျင်အမြန် ထွက်ပြေးနေစဉ်၊ ငါသည် ကံအားလျော်စွာ ဤတောသို့ ရောက်လာပြီး သင်တို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်—သူ၏ ဂုဏ်ရောင်ခြည် ပျောက်ကွယ်၍ မျှော်လင့်ချက် ပျက်စီးကာ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာလည်း ခြောက်လှန့်သွားလေ၏။
Verse 125
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें ऋषभगीताविषयक एक सौ पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိ မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ ပါဝင်သော ရာဇဓမ္မအနုသာသန အပိုင်းအတွင်း၊ «ဋ္ဌသဘဂီတာ (Ṛṣabha-gītā)» အကြောင်းအရာကို ဆိုင်သော အခန်း တစ်ရာနှစ်ဆယ့်ငါး ပြီးဆုံးလေ၏။
Verse 126
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि ऋषभगीतासु षड्विंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ၏ သာန္တိပရဝ၌ ရာဇဓမ္မကို သင်ကြားညွှန်ကြားသော အခန်း (Rājadharma-anuśāsana) အတွင်းရှိ «ဋ္ဌသဘဂီတာ» ဟု ခေါ်သော သဒ္ဓမ္မဝါဒ၌ အခန်းတစ်ရာနှစ်ဆယ့်ခြောက် (၁၂၆) ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်မှာ အခန်းပြီးဆုံးကြောင်းနှင့် မင်းအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် သာသနာ့ကျင့်ဝတ်ဆိုင်ရာ သင်ခန်းစာကြီးအတွင်း၌ ၎င်း၏ တည်နေရာကို မှတ်သားပေးသော အဆုံးသတ်ကော်လိုဖွန် ဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
Gautama asks how one can become free from the obligation owed to one’s parents (mātā-pitṛ-ṛṇa) and, as a related aim, how one attains access to rare and auspicious realms—linking domestic duty to long-term moral consequence.
Yama prioritizes a disciplined life—tapas and śauca, truth and dharma—expressed concretely as daily honoring and worship of one’s parents as a direct, accessible means to fulfill obligation.
Yes. The text frames outcomes in terms of loka-attainment: daily parental worship is presented as a straightforward dharmic practice, while multiple well-endowed aśvamedha rites are described as producing access to extraordinary realms, indicating a graded results model.