Adhyaya 120
मयूरवद्राजधर्मः (Mayūra-vat Rāja-dharma) — The Peacock-Model of Protective Kingship
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Royal Duties) — Mayūra-nīti (Peacock Model of Kingship)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to restate, in expanded form, the established formulation of rājadharma articulated by earlier authorities. Bhīṣma defines the kṣatriya’s highest principle as the protection of all beings (rakṣaṇaṃ sarvabhūtānām) and describes a ruler who can assume multiple ‘forms’ according to circumstance—sharpness, indirectness, restraint, truthfulness, and straightforwardness—while remaining balanced. The king should guard counsel (mantra), cultivate refined speech and śāstra-competence, and remain vigilant at the thresholds of danger. He should seek support from learned and accomplished advisers, maintain readiness of daṇḍa while avoiding negligence, and move with strategic discretion, including careful conduct in sensitive terrains and avoidance of traps. The chapter outlines intelligence and risk management, selective association, and the disciplined handling of adversaries. Fiscal guidance emphasizes timely acquisition, daily incremental gains (bee-and-honey metaphor), protected reserves, and measured expenditure. Bhīṣma lists enabling virtues for wealth and stability—fortitude, skill, self-control, superior judgment, courage, valor, sense of place/time, and non-negligence—warning that even small threats or resources should not be underestimated. The discourse culminates in criteria for appointing ethical, trained, non-greedy officials and affirms that durable public welfare and legitimate happiness arise from policy aligned with dharma rather than from disorderly advantage.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को राजधर्म का व्यावहारिक मर्म बताते हैं—राज्य का ‘यथार्थ फल’ तभी मिलता है जब राजा गुणवान सेवकों को उनकी योग्यता के अनुरूप स्थान और कार्य देता है। → उपदेश कठोर प्रशासनिक सूक्ष्मताओं में उतरता है: अमात्यों/सेवकों को ‘नास्थाने’ न रखना, वर्ण-स्वभाव-गुण के अनुसार कर्म बाँटना, और ऐसे सहायकों का चयन करना जो कुलीन, शूर, ज्ञानवान, शुचि, दक्ष और अदोषदर्शी हों—क्योंकि गलत नियुक्ति से राज्य-कार्य बिखरता है। → भीष्म निर्णायक रूप से कहते हैं कि स्वामी-कार्य में बाण की तरह छूटकर दौड़ने वाले, राजहित में तत्पर भृत्यों को राजा को सान्त्व/प्रोत्साहन देना चाहिए; साथ ही कोष की निरन्तर रक्षा अनिवार्य है—क्योंकि राजा का मूल कोष है और वही वृद्धि का कारण है। → युधिष्ठिर के लिए नीति-सूत्र समेटे जाते हैं: ज्ञाति-बन्धु, मित्र-सम्बन्धी, और पौर-कार्य/लोकहित की सतत चिंता रखते हुए स्थिर बुद्धि से प्रजापालन करो—यही ‘नैष्ठिकी बुद्धि’ है। → भीष्म संकेत देते हैं कि यदि युधिष्ठिर और अधिक सुनना चाहें तो वे आगे उदाहरण/दृष्टान्त (शुनो निदर्शनं) सहित विस्तार करेंगे।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ७ श्लोक मिलाकर कुल ३५ श्लोक हैं।) ऑपन-माजल बछ। अकाल एकोनविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: सेवकोंको उनके योग्य स्थानपर नियुक्त हक: 38 और सत्पुरुषोंका संग्रह करने
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—အရည်အချင်းရှိ၍ သီလဂုဏ်ပြည့်စုံသော အမှုထမ်းများကို မိမိတို့နှင့် သင့်လျော်သော ရာထူးနေရာများတွင် ခန့်အပ်ကာ၊ ထိုရာထူးနှင့် ကိုက်ညီသော တာဝန်များတွင် စေခိုင်းအသုံးချနိုင်သော မင်းသည် မင်းအုပ်ချုပ်မှု၏ အမှန်တကယ်သော အကျိုးफलကို ခံစားရ၏—အုပ်ချုပ်ရေးထိရောက်မှု၊ တည်ငြိမ်မှုနှင့် စနစ်တကျ စီမံခန့်ခွဲမှုမှ ပေါ်ထွန်းလာသော ပြည်သူ့ကောင်းကျိုးတို့ကို ရရှိ၏။
Verse 2
भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इस प्रकार जो राजा गुणवान् भृत्योंको अपने-अपने स्थानपर रखते हुए कार्योमें लगाता है, वह राज्यके यथार्थ फलका भागी होता है ।।
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—“ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ မင်းသည် ကိုယ်တိုင် သီလရှိ၍ အမှုထမ်းများကို မိမိတို့၏ သင့်လျော်ရာ နေရာတွင် ထားကာ၊ တစ်ဦးချင်းစီကို ကိုက်ညီသော တာဝန်များတွင် စေခိုင်းလျှင် အာဏာပိုင်မှု၏ မှန်ကန်သော အကျိုးफलကို အမှန်တကယ် ရရှိ၏။ အကြောင်းမူကား လူတစ်ဦးကို မိမိနေရာထက် ကျော်လွန်အောင် မမြှောက်တင်သင့်—မိမိအဆင့်ကို ကျော်လွန်သွားသောသူသည် ယုံကြည်ထိုက်မှု ပျက်ကွက်ပြီး ဂုဏ်ပြုထိုက်သူ မဟုတ်တော့။ ရှေးပုံပြင်တစ်ပုဒ်က ထင်ရှားစွာ ပြသသည်—ခွေးကို မိမိနေရာမှ မြှောက်တင်၍ အမြင့်သို့ တက်စေသော် ပေါ့လျော့၍ ယုံကြည်မရ ဖြစ်လာသည်။ ထိုနည်းတူပင် အဆင့်နိမ့်သူကို သူ၏ စွမ်းရည်နှင့် လူမှုအတိုင်းအတာထက် မြင့်သော ရာထူးပေးလျှင် မာနကြီး၍ အထိန်းအကွပ်မဲ့ ဖြစ်တတ်သည်။”
Verse 3
स्वजातिगुणसम्पन्ना: स्वेषु कर्मसु संस्थिता: । प्रकर्तव्या ह्ामात्यास्तु नास्थाने प्रक्रिया क्षमा
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– မိမိ၏ ဇာတ်/ဝဏ္ဏနှင့် ကိုက်ညီသော ဂုဏ်သတ္တိများ ပြည့်စုံ၍ သတ်မှတ်ထားသော တာဝန်များ၌ တည်ကြည်စွာ ရပ်တည်နေသူတို့ကို မန္တ្រីအဖြစ် ခန့်အပ်သင့်သည်။ သို့ရာတွင် မည်သူမဆို မိမိ၏ စွမ်းရည်နှင့် အဆင့်အတန်းကို ကျော်လွန်၍ မသင့်လျော်သော တာဝန်သို့ ခန့်ထားခြင်းသည် အုပ်ချုပ်ရေး၌ လက်မခံနိုင်။
Verse 4
अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो य: प्रयच्छति । स भृत्यगुणसम्पन्नो राजा फलमुपाश्रुते,जो राजा अपने सेवकोंको उनकी योग्यताके अनुरूप कार्य सौंपता है, वह भृत्यके गुणोंसे सम्पन्न हो उत्तम फलका भागी होता है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– မင်းသည် မိမိ၏ အမှုထမ်းများကို ၎င်းတို့၏ အရည်အချင်းနှင့် အဆင့်အတန်းနှင့် ကိုက်ညီသည့် တာဝန်များ ချမှတ်ပေးလျှင်၊ ကောင်းမွန်သော အမှုထမ်းရေး၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို ပိုင်ဆိုင်လာပြီး စီမံခန့်ခွဲမှု စနစ်တကျဖြစ်သဖြင့် အလွန်ကောင်းသော အကျိုးရလဒ်ကို ရရှိသည်။
Verse 5
शरभ: शरभस्थाने सिंह: सिंह इवोर्जित: । व्याप्रो व्याप्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– “ရှရဘကို ရှရဘနှင့် သင့်သော နေရာ၌ထားလော့။ အင်အားကြီးသော ခြင်္သေ့ကိုလည်း ခြင်္သေ့၏ နေရာ၌ထားလော့။ ကျားကို ကျား၏ နေရာ၌ထားလော့။ ကျားသစ်ကိုလည်း ထိုနည်းတူ သူ့နေရာ၌ထားလော့။ ထိုနည်းတူပင် လူတိုင်းကို မိမိ၏ သဘာဝနှင့် သင့်တော်သော အခန်းကဏ္ဍအလိုက် ခန့်ထားရမည်။”
Verse 6
कर्मस्विहानुरूपेषु न््यस्या भृत्या यथाविधि । प्रतिलोम॑ न भृत्यास्ते स्थाप्या: कर्मफलैषिणा
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– “ဤနေရာ၌ အမှုထမ်းတို့ကို စည်းကမ်းတကျ ၎င်းတို့၏ စွမ်းရည်နှင့် သဘာဝနှင့် ကိုက်ညီသော အလုပ်များသို့ ခန့်ထားရမည်။ အကျိုးရလဒ်ကို လိုလားသူသည် အမှုထမ်းတို့ကို ပြောင်းပြန်သဘောရှိသော မသင့်လျော်သည့် အခန်းကဏ္ဍများ၌ မထားသင့်၊ ထိုသို့ မှားယွင်းခန့်ထားခြင်းသည် စည်းလမ်းမှန်ကို ချိုးဖောက်၍ မကောင်းသော အကျိုးကို ဖြစ်စေသည်။”
Verse 7
सब सेवकोंको उनके योग्य कार्यमें ही लगाना चाहिये। कर्मफलकी इच्छा करनेवाले राजाको चाहिये कि वह अपने सेवकोंको ऐसे कार्योंमें न नियुक्त करे, जो उनकी योग्यता और मर्यादाके प्रतिकूल पड़ते हों ।।
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– အကျိုးရလဒ်ကို လိုလားသော မင်းသည် အမှုထမ်းတစ်ဦးချင်းစီကို ၎င်းတို့၏ စွမ်းရည်နှင့် အဆင့်အတန်းနှင့် ကိုက်ညီသော အလုပ်၌သာ ခန့်ထားသင့်သည်။ သို့သော် ခွဲခြားသိမြင်မှုမရှိသော အုပ်စိုးရှင်သည် သင့်လျော်သော စံနှုန်းကို ကျော်လွန်ကာ မိမိ၏ လက်အောက်ခံတို့ကို ၎င်းတို့၏ အရည်အချင်းနှင့် အကန့်အသတ်နှင့် ဆန့်ကျင်သော တာဝန်များ၌ ထားလျှင် ပြည်သူကို မပျော်ရွှင်စေနိုင်။
Verse 8
न बालिशा न च क्षुद्रा नाप्राज्ञा नाजितेन्द्रिया: । नाकुलीना नरा: सर्वे स्थाप्या गुणणणैषिणा
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်— အမြင့်မြတ်သော ဂုဏ်သတ္တိတို့ကို လိုလားသော မင်းသည် မိုက်မဲသူ၊ နိမ့်ကျသူ၊ ဉာဏ်မရှိသူ၊ အာရုံအင်္ဒြိယကို မအနိုင်ယူနိုင်သူ၊ အပြစ်တင်ခံရသော မျိုးရိုးမှ ပေါက်ဖွားသူတို့ကို အလုပ်တာဝန်များတွင် မခန့်အပ်သင့်။
Verse 9
साधव: कुलजा: शूरा ज्ञानवन्तो5नसूयका: । अक्षद्रा: शुचयो दक्षा:स्युर्नरा: पारिपाश्वका:
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်— မင်းသည် မိမိအနီးကပ်အမှုထမ်းအဖြစ် သီလရှိသူ၊ မျိုးရိုးကောင်းသူ၊ ရဲရင့်သူ၊ ဉာဏ်ပညာရှိသူ၊ မနာလိုမဖြစ်သူ၊ လောင်းကစားမလေ့ရှိသူ၊ အကျင့်သန့်ရှင်းသူ၊ လုပ်ငန်းကျွမ်းကျင်သူတို့ကိုသာ ခန့်အပ်သင့်။ ထိုသူတို့သည် မင်းအနီး၌ ရပ်တည်ကာ မိမိတို့၏ စရိုက်နှင့် စွမ်းရည်တို့ဖြင့် နိုင်ငံကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ကြသည်။
Verse 10
न्यग्भूतास्तत्परा: शान्ताश्वौक्षा: प्रकृतिजै: शुभा: । स्वस्थानानपक्ुष्टा ये ते स्यू राज्ञां बहिश्वचरा:
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်— နှိမ့်ချသူ၊ တာဝန်ကို အလေးထားသူ၊ စိတ်ငြိမ်သက်သူ၊ သဘောပေါက်နားလည်၍ စွမ်းဆောင်နိုင်သူ၊ သဘာဝကောင်းမြတ်သော ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံသူ၊ မိမိရာထူးတာဝန်၌ အပြစ်တင်စရာမရှိသူတို့သာ မင်းတို့၏ အပြင်ဘက်အမှုထမ်းနှင့် ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် သင့်တော်သည်။
Verse 11
सिंहस्य सतत पाश्वे सिंह एवानुगो भवेत् | असिंह: सिंहसहित: सिंहवललभते फलम्,सिंहके पास सदा सिंह ही सेवक रहे। यदि सिंहके साथ सिंहसे भिन्न प्राणी रहने लगता है तो वह सिंहके तुल्य ही फल भोगने लगता है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်— “ခြင်္သေ့၏ ဘေး၌ အမြဲတမ်း ခြင်္သေ့သာ လိုက်ပါစေ။ သို့ရာတွင် ခြင်္သေ့မဟုတ်သူက ခြင်္သေ့နှင့်အတူ နေထိုင်လျှင်၊ သူလည်း ခြင်္သေ့ကဲ့သို့ အကျိုးရလဒ်ကို ခံစားရတတ်သည်။”
Verse 12
यस्तु सिंह: श्वभि: कीर्ण: सिंहकर्मफले रत: । नस सिंहफल भोक्तुं शक्त: श्वभिरुपासित:
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်— ခြင်္သေ့တစ်ကောင်သည် ခွေးများက ဝိုင်းရံထားသော်လည်း ခြင်္သေ့သင့်တော်သော လုပ်ရပ်နှင့် အကျိုးရလဒ်ကို ချစ်မြတ်နိုးနေပါစေ၊ ခွေးများ၏ ဝန်ဆောင်မှုနှင့် ပိတ်ဆို့မှုကြောင့် ခြင်္သေ့၏ အပိုင်းအခွဲကို အမှန်တကယ် မခံစားနိုင်။
Verse 13
एवमेतन्मजनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्जैर्बहुशुतैः । कुलीनै: सह शक््येत कृत्स्ना जेतुं वसुन्धरा
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဤသို့ပင် ဖြစ်၏၊ လူတို့အထဲ၌ အမြတ်ဆုံးသောသူရေ။ သူရဲကောင်း၊ ပညာရှိ၊ ဗဟုသုတပြည့်ဝ၍ မျိုးရိုးဂုဏ်သိက္ခာရှိသောသူတို့နှင့် ပေါင်းသင်းနေထိုင်ခြင်းဖြင့်သာ မြေပြင်တစ်လောကလုံးကို အောင်နိုင်မည်ဟု မျှော်လင့်နိုင်သည်၊ အရှင်မင်းကြီး။ အာဏာပိုင်မှုသည် တစ်ဦးတည်း၏ ကြိုးပမ်းမှုဖြင့် မရနိုင်၊ သီလ၊ စွမ်းရည်နှင့် စည်းကမ်းတကျ အကြံဉာဏ်တို့နှင့် မဟာမိတ်ပြုခြင်းဖြင့်သာ ရနိုင်သည်»။
Verse 14
नाविद्यो नानजुः पाश्चे नाप्राज्ञो नामहाधन: । संग्राह्मो वसुधापालै भुत्यो भृत्यवतां वर
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အမှုထမ်းများကို ထိန်းသိမ်းထားသူတို့အထဲ၌ အမြတ်ဆုံးသောသူရေ။ မြေကိုကာကွယ်သော မင်းသည် မိမိအမှုတော်၌ ပညာမရှိသူ၊ ဖြောင့်မတ်ရိုးသားမှုမရှိသူ၊ မိုက်မဲသူ၊ သို့မဟုတ် အလွန်ဆင်းရဲသူကို မထားသင့်။ ထိုသူသည် တာဝန်ကြီးကို ထမ်းဆောင်ရန် မသင့်တော်ဘဲ အုပ်ချုပ်ရေးစည်းကမ်းနှင့် ပြည်သူ့အကျိုးကို ထိခိုက်စေနိုင်သည်»။
Verse 15
बाणवद्धिसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा नरा: । ये भृत्या: पार्थिवहितास्तेषां सान्त्वं प्रयोजयेत्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «မိမိသခင်၏ အမှုတော်ကို အလေးထားသော လူတို့သည် လေးမှ လွှတ်လိုက်သော မြားကဲ့သို့ ရည်မှန်းချက်ပြည့်စုံရန် ရှေ့သို့ တိုးဝင်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မင်း၏အကျိုးကို စိတ်အားထက်သန်စွာ ဆောင်ရွက်နေသော အမှုထမ်းတို့အား မင်းသည် ချိုမြိန်သက်သာသော စကားဖြင့် အမြဲအားပေးမြှောက်ပင့်ရမည်၊ သူတို့၏ စိတ်ဓာတ်နှင့် သစ္စာတရား မလျော့မနည်း တည်ကြည်စေရန်»။
Verse 16
कोशक्न सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभि: । कोशमूला हि राजान: कोशो वृद्धिकरो भवेत्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «မင်းတို့သည် အားထုတ်မှုမပြတ်စေဘဲ ဘဏ္ဍာတိုက်ကို အမြဲကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည်။ အကြောင်းမူကား မင်းတို့၏ အခြေခံအမြစ်သည် ဘဏ္ဍာတိုက်ပင် ဖြစ်သည်။ ဘဏ္ဍာတိုက်ကပင် တည်ငြိမ်မှု၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တိုးတက်မှုကို ဖြစ်စေသည်»။
Verse 17
कोष्ठागारं च ते नित्य॑ं स्फीतैर्धान्यि:सुसंवृतम् । सदास्तु सत्सु संन्यस्तं धनधान्यपरो भव
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ သင်၏ စပါးသိုလှောင်ရုံသည် အမြဲတမ်း အာဟာရပြည့်ဝသော သီးနှံများဖြင့် ပြည့်စုံ၍ ကောင်းစွာပိတ်ကာ ကာကွယ်ထားရမည်။ ထိုကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှုကို ကောင်းမြတ်သောသူတို့ထံ အပ်နှံလော့။ သင်သည် အမြဲတမ်း ငွေကြေးနှင့် သီးနှံတို့ကို တိုးပွားစေသူ ဖြစ်လော့»။
Verse 18
नित्ययुक्ताश्न ते भृत्या भवन्तु रणकोविदा: । वाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यमिहेष्यते
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «သင်၏အမှုထမ်းတို့သည် အမြဲတမ်း စည်းကမ်းတကျရှိ၍ တာဝန်၌ မပြတ်မနား လုပ်ကိုင်ကြစေ၊ စစ်ပညာအနုပညာတို့၌လည်း ကျွမ်းကျင်ကြစေ။ မြင်းတို့ကို ကိုင်တွယ်အသုံးချခြင်း၊ စီးနင်းမောင်းနှင်ခြင်းတို့၌ပါ ဤနေရာ၌ ကျွမ်းကျင်မှုကို ရှာဖွေစေရာ၏—သင်၏အမှုဆောင်မှုနှင့် အဆင်သင့်ပြင်ဆင်မှု မလျော့နည်းစေရန်»။
Verse 19
ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसम्बन्धिसंवृत: । पौरकार्यहितान्वेषी भव कौरवनन्दन
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ကူရုဝంశ၏ အလှတရားရေ၊ ဆွေမျိုးသားချင်း၊ မိတ်ဆွေ၊ အားကိုးသူတို့ကို စောင့်ရှောက်ကြည့်ရှုသူ ဖြစ်လော့။ မိတ်ဆွေများနှင့် ဆက်နွယ်သူများ၏ ထောက်ပံ့မှုအောက်၌ နေထိုင်လော့။ မြို့သူမြို့သားတို့၏ အလုပ်ကိစ္စနှင့် အကျိုးစီးပွားကို ပြီးမြောက်စေမည့် နည်းလမ်းကို အမြဲတမ်း ရှာဖွေလော့»။
Verse 20
एषा ते नैछ्िकी बुद्धि: प्रजास्वभिहिता मया । शुनो निदर्शनं तात कि भूय: श्रोतुमिच्छसि
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ချစ်သားရေ၊ ပြည်သူကို ထိန်းသိမ်းအုပ်ချုပ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော တည်ကြည်သည့် အယူအဆနှင့် မူဝါဒကို ငါသည် သင်အား ရှင်းလင်းပြောကြားပြီးပြီ။ ခွေး၏ ဥပမာကိုလည်း ထုတ်ဖော်ပြထားပြီးပြီ။ ယခု သင်သည် နောက်ထပ် ဘာကို ကြားလိုသနည်း»။
Verse 119
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि श्रवर्षिसंवादे एकोनविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မာနုသာသနပရဝ (မင်းဓမ္မညွှန်ကြားပရဝ) အတွင်း၊ ရှရဝ ရှင်ရသီနှင့် ဆွေးနွေးသည့် စကားဝိုင်း၌ အခန်းတစ်ရာတစ်ဆယ့်ကိုး မြောက်သည် ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
That the kṣatriya’s highest obligation is universal protection (rakṣaṇaṃ sarvabhūtānām), making governance primarily a duty of safeguarding life, order, and welfare rather than a pursuit of personal gain.
The peacock functions as a model of adaptive presentation and strategic discretion: a ruler may adopt multiple outward modes (severity, gentleness, directness, indirectness) to secure public good while maintaining inner balance and disciplined restraint.
Yes. The chapter asserts that policy aligned with dharma yields stable welfare and ‘puṇya-phala’ (meritorious benefit) for the ruler, whereas pleasures arising from disorderly or unethical means lack durable security and do not culminate in the highest public good.