Adhyaya 24
द्रोणाभिमुखानां निवारण-युद्धम् / Interceptions on the Droṇa-front
Upa-parva: Droṇa-abhimukha-yuddha (Interceptions of the Droṇa-front)
Saṃjaya reports that a sudden battlefield panic arises when the Pāṇḍava forces appear to close upon Droṇa, obscuring him like clouds covering the sun; dust and disrupted sightlines lead some to believe Droṇa has fallen. Duryodhana responds with a command directive urging his leaders to resist the Pāṇḍava host according to strength and discipline. The chapter then unfolds as a catalog of rapid interceptions: Durmarṣaṇa engages Bhīma; Kṛtavarmā checks Śaineya; Jayadratha confronts Kṣatradharmā; Subāhu intercepts Yuyutsu; the Madra ruler contests Yudhiṣṭhira; Bāhlīka meets Drupada; Vindānuvinda press Virāṭa; Bhūtakarman blocks Śatānīka (Nakulī), but is beheaded; Viviṃśati holds back Sutasoma; other pairings include Prativindhya vs Aśvatthāman, Vikarṇa vs Śikhaṇḍin, Aṅgada vs Uttamaujas, Durmukha vs Purujit (with a notable arrow to the brow), Karṇa vs the five Kekaya brothers, and additional duels involving Kṛpa, the Cedi king, and others. The chapter culminates in the arrival of Ghaṭotkaca in a disruptive assault mode, countered by the rākṣasa Alambusa, while Saṃjaya remarks on the unprecedented density and variety of engagements focused on Droṇa’s presence/absence as the operational pivot.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र, भीष्म और द्रोण के विषय में अशुभ समाचार सुनकर मोहग्रस्त हो उठता है—जीवन से विरक्ति और राज्य-भय एक साथ उसे घेर लेते हैं। → वह संजय से पूछता है कि जिन दो ‘धुरंधरों’ के सहारे वे जीते थे, उनके बाद अब शेष सेना का क्या होगा; और फिर युद्ध का क्रम—कौन किसे परास्त करता रहा—सब स्पष्ट सुनाने की जिद करता है। → धृतराष्ट्र का तीखा, व्याकुल प्रश्न-प्रहार: पाण्डवों के लौट आने पर ‘मेरी शेष सेना’ का जो ‘सुदारुण संनिपात’ हुआ, वह कैसे हुआ—और उस घड़ी कौरव-शूरों का मनोबल किसने, कैसे थामा? → संजय को आदेश मिलता है कि युद्ध-वृत्तांत क्रमशः, बिना छिपाए सुनाए; अध्याय का अंत प्रश्नों की गांठ बाँधकर अगले वर्णन के लिए मंच तैयार करता है। → पाण्डवों के पुनः लौटने पर कौरव-शेषबल की भीषण भिड़ंत का वास्तविक दृश्य और परिणाम क्या रहा—यह अगले अध्याय में खुलता है।
Shlokas
Verse 1
#फ्सपान () आकजअा+- ३. नीलकण्ठी टीकामें अश्व-शास्त्रके अनुसार घोड़ोंके रंग और लक्षण आदिका परिचय दिया गया है। उसमेंसे कुछ आवश्यक बातें यहाँ यथास्थान उद्धृत की जाती हैं। सारंगका रंग सूचित करनेवाला रंग इस प्रकार है-- सितनीलारुणो वर्ण: सारंगसदृशश्व सः । २. कबूतरका रंग बतानेवाला वचन यों मिलता है-- पारावतकपोताभ: सितनीलसमन्वयात् | 3. काम्बोज (काबुल)-के घोड़ोंका लक्षण-- महाललाटजघनस्कन्धवक्षोजवा हया: । दीर्घग्रीवायता हस्वमुष्का: काम्बोजका: स्मृता: ।। जिनके ललाट
ဓೃತရာෂ္ဋ္ရက ပြောသည်— “သဉ္ဇယ၊ ဗೃကိုဒရ (ဘီမ) ဦးဆောင်သော ဤဘုရင်တို့သည် စစ်ပွဲမှ ပြန်လာကြပြီးနောက်၊ နတ်တို့၏ စစ်တပ်ကိုပင် လှုပ်ခတ်၍ ဒုက္ခပေးနိုင်လောက်သည်။ ဖြစ်ပျက်သမျှကို ငါ့အား ပြောလော့။”
Verse 2
सम्प्रयुक्त: किलैवायं दिष्टर्भवति पूरुष: । तस्मिन्नेव च सर्वार्था: प्रदृश्यन्ते पृथग्विधा:
ဓృతရာෂ္ဋ္ရက ပြောသည်— အမှန်ပင် လူသည် ကံကြမ္မာတစ်ခုတည်းကြောင့်သာ လှုပ်ရှားစေခံရသည်။ ထိုကံကြမ္မာအတွင်း၌ပင် ရည်မှန်းချက်နှင့် အကျိုးရလဒ် အားလုံးသည်—တစ်ခုချင်းစီ မတူညီသည့်ပုံစံဖြင့်—အမြင်မရသော အမိန့်တော်ကဲ့သို့သော ကံ၏စီမံချက်ပေါ်တွင် မှီခိုနေသည်ဟု ထင်ရှားပေါ်လွင်သည်။
Verse 3
दीर्घ विप्रोषित: कालमरण्ये जटिलो5जिनी । अज्ञातश्वैव लोकस्य विजहार युधिष्िर:
ဓృతရာෂ္ဋ္ရက ပြောသည်— “အချိန်ကြာမြင့်စွာ ယုဓိဋ္ဌိရသည် မိမိလူမျိုးတို့မှ ဝေးကွာ၍ တောအတွင်း နေထိုင်ခဲ့သည်—ဆံပင်ကို ကြမ်းတမ်းစွာ ချည်ကပ်ထားပြီး သမင်အရေကို ဝတ်ဆင်ကာ—လောကအတွက် မသိမမြင်အဖြစ် လျှို့ဝှက်နေ၍ နေ့ရက်များကို ဖုံးကွယ်မှုအတွင်း ဖြတ်သန်းခဲ့သည်။”
Verse 4
स एव महतीं सेनां समावर्तयदाहवे । किमन्यद् दैवसंयोगान्मम पुत्रस्य चाभवत्
ဓృతရာෂ္ဋ္ရက ပြောသည်— “သူတစ်ယောက်တည်းပင် စစ်အလယ်၌ ထိုအင်မတန်ကြီးမားသော စစ်တပ်ကို ပြန်လည် စည်းကမ်းတကျ စုစည်းစီမံနိုင်ခဲ့သည်။ ကံကြမ္မာ၏ ဆုံဆည်းမှုမရှိလျှင် ငါ့သားအတွက် အခြားဘာက ဖြစ်နိုင်မည်နည်း။”
Verse 5
जो राजा युधिष्छिर दीर्घकालतक जटा और मृगचर्म धारण करके वनमें रहे और कुछ कालतक लोगोंसे अज्ञात रहकर भी विचरे हैं, वे ही आज रणभूमिमें विशाल सेना जुटाकर चढ़ आये हैं, इसमें मेरे तथा पुत्रोंके दैवयोगके सिवा दूसरा क्या कारण हो सकता है? ।।
ဓြတရာഷ്ട္ရက ပြောသည်– «အဲဒီ ယုဓိဋ္ဌိရ မင်းကြီးဟာ အချိန်ကြာမြင့်စွာ တောထဲမှာ ဆံပင်ကို ဂျဋာအဖြစ်ချည်ကာ သမင်အရေကို ဝတ်ဆင်ပြီး နေထိုင်ခဲ့သူ၊ ထို့ပြင် လူတို့မသိအောင် အချိန်တစ်ခဏ လှည့်လည်ခဲ့သူပင် ဖြစ်သည်။ ယနေ့မူ ကြီးမားသော စစ်တပ်ကို စုစည်းကာ စစ်မြေပြင်သို့ ချီတက်လာပြီ။ ငါနှင့် ငါ့သားတို့အတွက် ဤအရာ၏ အကြောင်းရင်းသည် ကံကြမ္မာ၏ လှုပ်ရှားမှုမှတပါး အခြားဘာရှိနိုင်မည်နည်း။ လူသည် အမှန်တကယ် ကံကြမ္မာနှင့် ချည်နှောင်လျက် မွေးဖွားလာသည်; ထိုကံကြမ္မာကပင် မိမိမသွားလိုသည့် အခြေအနေသို့တိုင် ဆွဲခေါ်သွားတတ်သည်»။
Verse 6
द्यूतव्यसनमासाद्य क्लेशितो हि युधिष्ठिर: । स पुनर्भागधेयेन सहायानुपलब्धवान्
ဓြတရာഷ്ട္ရက ပြောသည်– «ယုဓိဋ္ဌိရသည် လောင်းကစား၏ ဖျက်ဆီးတတ်သော စွဲလမ်းမှုထဲသို့ ကျရောက်သွားသောအခါ အမှန်တကယ် ပြင်းထန်စွာ ဒုက္ခခံခဲ့ရသည်။ သို့သော် ကံကြမ္မာ၏ လှည့်ကွက်ကြောင့် သူသည် မဟာမိတ်များစွာကို ထပ်မံ ရရှိလာပြန်သည်»။
Verse 7
अद्य मे केकया लब्धा: काशिका: कोसलाश्ष ये । चेदयश्नापरे वड़ा मामेव समुपाश्रिता:
ဓြတရာഷ്ട္ရက ပြောသည်– «စူတ စဉ္ဇယ၊ ယနေ့ ငါ့ဘက်တွင် ကေကယတို့ကို ရရှိထားပြီ၊ ကာရှီနှင့် ကိုဆလတို့လည်း ထိုနည်းတူပင်။ စေဒီတို့နှင့် အခြား ဝင်္ဂတို့ပါ ငါ့ထံ၌သာ ခိုလှုံလာကြသည်»။
Verse 8
पृथिवी भूयसी तात मम पार्थस्य नो तथा । इति मामब्रवीत् सूत मन्दो दुर्योधन: पुरा
ဓြတရာഷ്ട္ရက ပြောသည်– «ရထားမောင်းသူရေ၊ အရင်ကတည်းက မိုက်မဲသော ဒုရျောဓနက ငါ့အား ဤသို့ ပြောခဲ့သည်– ‘အဖေ၊ ယခုအခါ ကေကယ၊ ကာရှီ၊ ကိုဆလနှင့် စေဒီပြည်သူတို့သည် ငါ့ကို ကူညီရန် ရောက်လာကြပြီ။ ဝင်္ဂတို့လည်း အခြားသူများပါ ငါ့ထံ၌သာ ခိုလှုံကြသည်။ ချစ်ခင်ရသော အဖေ၊ ဤမြေကြီး၏ အပိုင်းအများစုသည် ငါ့ဘက်တွင် ရှိပြီး ပါဋ္ဌ (အာర్జုန) ဘက်တွင် မရှိ’»။
Verse 9
तस्य सेनासमूहस्य मध्ये द्रोण: सुरक्षित: । निहतः पार्षतेनाजी किमन्यद् भागधेयत:
ဓြတရာഷ്ട္ရက ပြောသည်– «အဲဒီ ကြီးမားသော စစ်တပ်အစုအဝေး၏ အလယ်တွင် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှု ခိုင်မာစွာ ရှိနေသည့် ဒြောဏာဆရာကိုပင် စစ်မြေပြင်၌ ပೃṣat ၏သား (ဓೃષ્ટദ്യုမ्न) က သတ်ဖြတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ကံကြမ္မာမှတပါး အခြားအကြောင်းရင်း ဘာရှိနိုင်မည်နည်း»။
Verse 10
मध्ये राज्ञां महाबाहुं सदा युद्धाभिनन्दिनम् । सर्वस्त्रिपारगं द्रोणं कथं मृत्युरुपेयिवान्
ဓြတရာෂ္ဋ္ရ မင်းက ပြောသည်– «ဘုရင်တို့အလယ်၌ ဒ్రోဏာ—လက်မောင်းကြီး၊ စစ်ပွဲကို အမြဲနှစ်သက်ချီးမွမ်းသူ၊ လက်နက်နှင့် စစ်ပညာအမျိုးမျိုးကို အပြည့်အဝကျွမ်းကျင်သူ—ထိုသူက မည်သို့ မရဏကို ရောက်သွားနိုင်သနည်း?»
Verse 11
समनुप्राप्तकृच्छोी 5हं मोहं परममागत: । भीष्मद्रोणौ हतीौ श्रुत्वा नाहं जीवितुमुत्सहे
ဓြတရာෂ္ဋ္ရ မင်းက ပြောသည်– «အလွန်ကြီးမားသော ဘေးဒုက္ခသည် ငါ့အပေါ် ကျရောက်လာပြီ၊ ငါ၏စိတ်သည် အနက်ရှိုင်းဆုံး မောဟသို့ ကျဆင်းသွားပြီ။ ဘီရှ္မနှင့် ဒ్రోဏာ သတ်ခံရကြောင်း ကြားသိရသဖြင့် ငါသည် ဆက်လက်အသက်ရှင်လိုစိတ် မရှိတော့ပြီ»။
Verse 12
यन्मां क्षत्ताब्रवीत् तात प्रपश्यन् पुत्रगृद्धिनम् । दुर्योधनेन तत् सर्व प्राप्त सूत मया सह
ဓြတရာෂ္ဋ္ရ မင်းက ပြောသည်– «ချစ်သားရေ၊ ငါသည် သားတို့အပေါ် လောဘတပ်မက်မှုဖြင့် မျက်စိကန်းနေသည်ကို မြင်၍ အခန်းစောင့် ဝိဒုရက ငါ့အား ပြောခဲ့သမျှ—ယခုတော့ အဲဒီအရာအားလုံးသည် ငါနှင့်အတူ စုတရေ၊ ဒုရျောဓနအပေါ်သို့လည်း ရောက်လာပြီ»။
Verse 13
नृशंसं तु परं नु स्यात् त्यक्त्वा दुर्योधनं यदि । पुत्रशेषं चिकीर्षेयं कृत्स्नं न मरणं व्रजेत्
ဓြတရာෂ္ဋ္ရ မင်းက ပြောသည်– «ဒုရျောဓနကို စွန့်ပစ်ပြီး ကျန်သားတို့ကိုသာ ကာကွယ်လိုပါက အလွန်ရက်စက်မှု၏ အထွတ်အထိပ် မဖြစ်ဘူးလား။ သို့ရာတွင် ထိုသို့ ပြုလျှင် အားလုံးပျက်စီး၍ လူအားလုံး သေဆုံးရမည့် အဆုံးအဖြတ်ကြီး မဖြစ်လာနိုင်လည်း ဖြစ်မည်»။
Verse 14
यो हि धर्म परित्यज्य भवत्यर्थपरो नर: । सोअस्माच्च हीयते लोकात् क्षुद्रभावं च गच्छति
ဓြတရာष္ဋ္ရ မင်းက ပြောသည်– «ဓမ္မကို စွန့်ပယ်၍ အကျိုးအမြတ်သာ လိုက်စားသော လူသည် ဤလောက၏ အကျိုးစီးပွားမှန်ကန်မှုမှပင် လျော့ကျသွားပြီး နိမ့်ကျသည့် အခြေအနေသို့ ကျရောက်သွားသည်»။
Verse 15
अद्य चाप्यस्य राष्ट्रस्य हतोत्साहस्य संजय । अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति,संजय! आज इस राष्ट्रका उत्साह भंग हो गया। प्रधानके मारे जानेसे अब मुझे किसीका जीवन शेष रहता नहीं दिखायी देता
ဓြတရာഷ്ടရ မင်းက ပြောသည်— «စဉ္ဇယ၊ ယနေ့တိုင်အောင်ပင် ဤနိုင်ငံ၏ စိတ်ဓာတ်သည် ချိုးဖျက်ခံရပြီ။ အဓိကတိုင်တန်းကို ထိုးချိုးသတ်ဖြတ်လိုက်သဖြင့် ငါတို့အတွက် အသက်ရှင်ကျန်ရစ်မှု သို့မဟုတ် မျှော်လင့်ချက်၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်စုံတစ်ရာကိုပင် မမြင်နိုင်တော့»။
Verse 16
कथं स्यादवशेषो हि धुर्ययोरभ्यतीतयो: । यौ नित्यमुपजीवाम: क्षमिणौ पुरुषर्षभौ
ဓြတရာഷ്ടရ မင်းက ပြောသည်— «ထိုအဓိကသူရဲကောင်းနှစ်ဦး ကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် အသက်ရှင်ကျန်ရစ်သူ ရှိနိုင်ပါဦးမလား။ ငါတို့သည် အမြဲတမ်း သည်းခံတတ်သော လူတို့အနက် နွားကဲ့သို့ ခိုင်မာသည့် သူရဲကောင်းများကို အားကိုးကာ အသက်မွေးခဲ့ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့သော တိုင်တန်းများ ဤလောကမှ ပျောက်ကွယ်သွားသော် ငါတို့စစ်တပ်မှ စစ်သည်တစ်ယောက်တောင် ဘယ်လို အသက်ရှင်ကျန်နိုင်မည်နည်း»။
Verse 17
व्यक्तमेव च मे शंस यथा युद्धमवर्तत । के<्युध्यन् के व्यपाकुर्वन् के क्षुद्रा: प्राद्रवन् भयात्
ဓြတရာഷ്ടရ မင်းက ပြောသည်— «စစ်ပွဲ ဘယ်လိုဖြစ်ပွားသွားသလဲကို ငါ့အား ထင်ရှားစွာ ပြောပြလော့။ ဘယ်သူတွေ တိုက်ဆက်ကြသလဲ၊ ဘယ်သူတွေ နောက်ဆုတ်ထွက်ခွာကြသလဲ၊ ဘယ်သူတွေကတော့ အောက်တန်းကျ၍ စိတ်ပျော့ကာ ကြောက်ရွံ့ပြီး ထွက်ပြေးကြသလဲ»။
Verse 18
संजय! वह युद्ध जिस प्रकार हुआ था, सब साफ-साफ मुझसे बताओ। कौन-कौन वीर युद्ध करते थे, कौन किसको परास्त करते थे और कौन-कौन-से क्षुद्र सैनिक भयके कारण युद्धके मैदानसे भाग गये थे ।।
ဓြတရာഷ്ടရ မင်းက ပြောသည်— «စဉ္ဇယ၊ ထိုစစ်ပွဲ ဘယ်လိုဖြစ်ပွားသွားသလဲကို ငါ့အား ရှင်းလင်းပြတ်သားစွာ အပြည့်အစုံ ပြောပြလော့။ ဘယ်သူရဲကောင်းတွေ တိုက်ကြသလဲ၊ ဘယ်သူက ဘယ်သူကို အနိုင်ယူသလဲ၊ ထို့ပြင် ကြောက်ရွံ့လို့ စစ်မြေပြင်ကနေ ထွက်ပြေးသွားတဲ့ အောက်တန်းစစ်သည်တွေက ဘယ်သူတွေလဲ။ ထို့အပြင် ဓနဉ္ဇယ (အာర్జုန) အကြောင်းလည်း ငါ့အား ပြောပြလော့—ရထားစစ်သည်တို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူက ဘာတွေ လုပ်ဆောင်ခဲ့သလဲ။ အကြောင်းမူကား ငါတို့၏ အကြီးဆုံးကြောက်ရွံ့မှုသည် သူနှင့်၊ ရန်သူဘက်ရပ်နေသော ဆွေမျိုး ဗೃကိုဒရ (ဘီမ) ထံမှပင် ပေါ်ပေါက်လာသည်»။
Verse 19
यथा<<सीच्च निवृत्तेषु पाण्डवेयेषु संजय । मम सैन्यावशेषस्य संनिपात: सुदारुण:,संजय! पाण्डव-सैनिकोंके पुनः युद्धभूमिमें लौट आनेपर मेरी शेष सेनाके साथ जिस प्रकार उनका अत्यन्त भयंकर संग्राम हुआ था, वह कहो
ဓြတရာഷ്ടရ မင်းက ပြောသည်— «စဉ္ဇယ၊ ပाण्डု၏ သားများ စစ်မြေပြင်သို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်လာသောအခါ ငါ့စစ်တပ်၏ ကျန်ရစ်သမျှနှင့် သူတို့အကြား ဖြစ်ပွားခဲ့သော အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ် ထိပ်တိုက်တိုက်ပွဲကို ပြောပြလော့»။
Verse 20
कथं च वो मनस्तात निवृत्तेष्वडभवत् तदा । मामकानां च ये शूरा: के कांस्तत्र न्यवारयन्
ဓృతရာෂ္ဋရ မင်းကြီးက မိန့်တော်မူသည်— «သားရေ၊ ပाण्डဝ စစ်တပ်တွေ ပြန်လှည့်သွားသောအခါ အဲဒီအချိန်မှာ မင်းရဲ့စိတ်အခြေအနေက ဘယ်လိုဖြစ်နေသလဲ။ ထို့ပြင် ငါ့ဘက်က သတ္တိရှိသော စစ်သူရဲများထဲမှ ဘယ်သူက ရန်ဘက်၏ ဘယ်သူရဲကောင်း들을 အဲဒီနေရာမှာ တားဆီးထားနိုင်ခဲ့သလဲ»
Verse 24
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये चतुर्विशो5ध्याय: ।। २४ ।। इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ ဒ్రోဏပರ್ವ အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် «သံရှပ္တကများ သတ်ဖြတ်ခြင်း» အခန်း၌၊ ဓೃತရာෂ္ဋရ၏ မိန့်ခွန်းအဖြစ် တင်ပြထားသော အခန်း (၂၄) သည် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤအဆုံးသတ် ကော်လိုဖွန်သည် အခန်း၏ ဇာတ်ပိုင်းတစ်ခု ပြီးမြောက်ကြောင်းကို မှတ်သားစေပြီး၊ စစ်ပွဲ၏ သီလဓမ္မဆိုင်ရာ အလေးချိန်နှင့် မင်းကြီး၏ ဆက်လက်မေးမြန်းမှုအတွင်း၌ ဖြစ်ရပ်များကို တည်နေရာချထားလေသည်။
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether warriors should prioritize personal valor and independent targets or subordinate themselves to a containment mission—accepting delaying action and risk—when the commander’s safety becomes the overriding strategic good.
Operational cohesion under uncertainty: the text illustrates how perception failures (dust, occlusion, rumor of a fall) can destabilize an army, and how command clarity and distributed responsibility can restore functional order.
No formal phalaśruti is presented; the closest meta-commentary is Saṃjaya’s evaluative note that such a battle—so densely driven by Droṇa’s perceived presence or absence—was unprecedented in memory and report, emphasizing its narrative and strategic exceptionalism.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.