Adhyaya 34
Adhyāya 34: Kṣetrajña-Lakṣaṇa and the Araṇi Metaphor (Mind–Intellect Allegory)
Upa-parva: Āśvamedhika-parva — Kṣetrajña-Upadeśa (Brahmaṇī–Brahmaṇa Dialogue Episode)
This chapter stages a technical inquiry into how the kṣetrajña—described as the ‘liṅga’ (referent/indicator) of brahman—can be apprehended. The brāhmaṇī first states that such knowledge is not accessible to the ‘small self’ or the unprepared, and requests an upāya (means) by which the relevant insight arises. The brāhmaṇa replies with an araṇi metaphor: the brāhmaṇī is likened to a fire-drill (araṇi) and the guru to the upper araṇi; by friction through tapas and śruti, the ‘fire of knowledge’ is generated. When asked for defining marks (lakṣaṇa), the teacher asserts the kṣetrajña’s lack of external sign (aliṅga), being nirguṇa and causally unconditioned, and therefore only indirectly approachable through method. The discourse warns that even correct instruction can be misconstrued; fixation on action-classifications (‘this is to be done/this is not’) is not itself mokṣa-teaching. Instead, discernment arises in the attentive observer—through seeing and hearing—supported by analytic partitioning of phenomena into many aspects (manifest and unmanifest), culminating in practice (abhyāsa) when nothing further remains to be posited. Vāsudeva then summarizes the brāhmaṇī’s insight as a ‘dissolution/ending’ of kṣetrajña-conceptions, beyond which another (higher) kṣetrajña is indicated. Arjuna asks where these two figures are; Vāsudeva clarifies the allegory: his mind is the brāhmaṇa, his intellect the brāhmaṇī, and the kṣetrajña spoken of is Vāsudeva himself—thereby closing the chapter with a hermeneutic identification of inner faculties and ultimate knower.
Chapter Arc: युद्धोत्तर शान्ति के बीच अर्जुन के भीतर एक सूक्ष्म प्यास उठती है—जिस ‘मति’ (आत्मबोध) से ब्राह्मणी ने क्षेत्रज्ञ का रहस्य जाना, वही बुद्धि उसे भी कैसे प्राप्त हो। → ब्राह्मण-उपदेश में प्रतीक-भाषा गाढ़ी होती जाती है: ब्राह्मणी को ‘अरणि’ (नीचे की लकड़ी), गुरु को ‘उत्तर-अरणि’ कहा जाता है; तप और श्रुति के मंथन से ‘ज्ञान-अग्नि’ प्रकट होती है। साथ ही क्षेत्रज्ञ के निर्गुण, अलिप्त, देह-संबंध से परे होने का कथन साधक के लिए चुनौती बनता है—जो प्रत्यक्ष दिखता है, वह अंतिम सत्य नहीं। → श्रीकृष्ण स्वयं निर्णायक व्याख्या देते हैं: ब्राह्मणी की मति ‘क्षेत्रज्ञ-संक्षय’ (क्षेत्र/देह-आसक्ति के क्षय) से उठती है और क्षेत्रज्ञ-ज्ञान के द्वारा परम की ओर प्रवृत्त होती है; फिर वे रहस्य को आत्मसात कर कहते हैं—‘मन को ब्राह्मण जानो, बुद्धि को ब्राह्मणी जानो; और जो क्षेत्रज्ञ कहा गया है, वह मैं ही हूँ।’ → उपदेश का उपसंहार इस निष्कर्ष पर टिकता है कि साधना का उपाय बाह्य नहीं, अंतःकरण में है—मन-बुद्धि के मंथन, गुरु-श्रुति-तप के अनुशासन, और प्रत्यक्ष-रूपों की सीमाओं को पहचानकर क्षेत्रज्ञ में स्थित होने से ही वह ‘मति’ उपलब्ध होती है।
Shlokas
Verse 1
#-.5.7#:522 हु हक अल चतुस्त्रिंशो 5 ध्याय: भगवान् श्रीकृष्णके द्वारा ब्राह्मण, ब्राह्मणी और क्षेत्रज्ञका रहस्य बतलाते हुए ब्राह्मणगीताका उपसंहार ब्राह्मण्युवाच नेदमल्पात्मना शक््यं वेदितुं नाकृतात्मना । बहु चाल्प॑ च संक्षिप्तं विप्लुतं च मतं मम,ब्राह्मणी बोली--नाथ! मेरी बुद्धि थोड़ी और अन्तःकरण अशुद्ध है, अतः आपने संक्षेपमें जिस महान् ज्ञानका उपदेश किया है, उस बिखरे हुए उपदेशको समझना मेरे लिये कठिन है। मैं तो उसे सुनकर भी धारण न कर सकी
ဗြာဟ္မဏမိန်းမက ပြောသည်– «အတွင်းအားနည်းသူ၊ မိမိကိုယ်ကို မထိန်းသိမ်းနိုင်သူတို့အတွက် ဤအရာကို တကယ်တမ်း နားလည်ရန် မဖြစ်နိုင်ပါ။ ငါသိမြင်ထားသမျှသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း များလည်းများ၊ နည်းလည်းနည်း—အတိုချုံးထားသဖြင့်—ငါ့အမြင်သည် ပြန့်ကျဲ၍ မတည်ငြိမ်သကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်»။
Verse 2
उपायं त॑ मम ब्रूहि येनैषा लभ्यते मतिः । तन्मन्ये कारण त्वत्तो यत एषा प्रवर्तते,अतः आप कोई ऐसा उपाय बताइये, जिससे मुझे भी यह बुद्धि प्राप्त हो। मेरा विश्वास है कि वह उपाय आपहीसे ज्ञात हो सकता है
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်– «ဤသဘောပေါက်မှုကို ငါလည်း ရနိုင်ရန် နည်းလမ်းကို ပြောပြပါ။ ဤအမြင်ပေါက်ဖွားရာ အကြောင်းရင်း—ဤသိမြင်မှု ထွက်ပေါ်ရာ အရင်းအမြစ်—ကို သင်သိကြောင်း ငါယုံကြည်သည်။ ထို့ကြောင့် နည်းလမ်းကို သင်ကြားပေးပါ»။
Verse 3
ब्राह्मण उवाच अरणीं ब्राह्माणीं विद्धि गुरुरस्पोत्तरारणि: । तपःश्रुतेडभिमथ्नीतो ज्ञानाग्निर्जायते तत:,ब्राह्मणने कहा--देवि! तुम बुद्धिको नीचेकी अरणी और गुरुको ऊपरकी अरणी समझो। तपस्या और वेद-वेदान्तके श्रवण-मननद्वारा मन्थन करनेपर उन अरणियोंसे ज्ञानरूप अग्नि प्रकट होती है
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်– «ဒေဝီ၊ ဉာဏ်ကို အောက်မီးတုတ် (အရဏီ) ဟု သိမှတ်ပါ၊ ဆရာကို အပေါ်မီးတုတ်ဟု သိမှတ်ပါ။ ထိုနှစ်ခုကို တပဿာနှင့် ဝေဒနှင့် ဝေဒန္တကို နားထောင်၍ စဉ်းစားသုံးသပ်ခြင်းဖြင့် မန်ထန်ကာ ချဉ်းကပ်လျှင် ဉာဏ်မီးသည် ထိုအရဏီတို့မှ ပေါ်ထွန်းလာသည်»။
Verse 4
ब्राह्मण्युवाच यदिदं ब्राह्म॒णो लिड़ं क्षेत्रज्ञ इति संज्ञितम् ग्रहीतुं येन यच्छक्यं लक्षणं तस्य तत् क्व नु,ब्राह्मणीने पूछा--नाथ! क्षेत्रज्ञ नामसे प्रसिद्ध शरीरान्तर्वर्ती जीवात्माको जो ब्रह्मका स्वरूप बताया जाता है, यह बात कैसे सम्भव है? क्योंकि जीवात्मा ब्रह्मके नियन्त्रणमें रहता है और जो जिसके नियमन्त्रणमें रहता है, वह उसका स्वरूप हो, ऐसा कभी नहीं देखा गया
ဗြာဟ္မဏမိန်းမက ပြောသည်– «အရှင်၊ ဗြာဟ္မဏက ညွှန်ပြ၍ ‘ကေတ္တရဇ္ဉ’ ဟု အမည်ပေးထားသော အတွင်းက သိမြင်သူကို မည်သို့ ဖမ်းယူသိမြင်နိုင်ပါသနည်း။ ၎င်း၏ သတ်မှတ်လက္ခဏာသည် အဘယ်နည်း၊ မည်သည့်နေရာတွင် ရှိပါသနည်း။ အကြောင်းမှာ တစ်ဦးချင်းဝိညာဉ်သည် ဗြဟ္မန်၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နေထိုင်သည်ဟု မြင်ရပြီး၊ အခြားတစ်ဦး၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်ရှိသောအရာကို ထိုအုပ်ချုပ်သူနှင့် အနှစ်သာရတူညီသည်ဟု သာမန်အားဖြင့် မယူဆကြပါ»။
Verse 5
ब्राह्मण उवाच अलिड्ो निर्गुणश्चैव कारणं नास्य लक्ष्यते उपायमेव वक्ष्यामि येन गृहोत वा न वा,ब्राह्मणने कहा--देवि! क्षेत्रज्ञ वास्तवमें देह-सम्बन्धसे रहित और निर्गुण है; क्योंकि उसके सगुण और साकार होनेका कोई कारण नहीं दिखायी देता। अतः मैं वह उपाय बताता हूँ जिससे वह ग्रहण किया जा सकता है अथवा नहीं भी किया जा सकता
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်– «အို ဒေဝီ၊ က్షೇತ್ರज्ञ (အတ္တ) သည် အမှန်တကယ် အမှတ်အသားမရှိ၊ ဂုဏ်သတ္တိများမှ လွတ်ကင်း၏။ အကြောင်းမရှိဘဲ ဂုဏ်တပ်နိုင်ခြင်း၊ ရုပ်ကာယဖြစ်နိုင်ခြင်းကို မမြင်ရ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းကို သိမြင်နိုင်စေသော နည်းလမ်းကို ငါဆိုမည်—သို့မဟုတ် အလုံးစုံ မသိမြင်နိုင်သည့်အထိပင် ဖြစ်နိုင်သည်»။
Verse 6
सम्यगुपायो दृष्टश्न॒ भ्रमरैरिव लक्ष्यते । कर्मबुद्धिरबुद्धित्वाज्ज्ञानलिज्जैरिवाश्रितम्,उस क्षेत्रका साक्षात्कार करनेके लिये पूर्ण उपाय देखा गया है। वह यह है कि उसे देखनेकी क्रियाका त्याग कर देनेसे भौंरोंके द्वारा गन्धकी भाँति वह अपने-आप जाना जाता है। किंतु कर्मविषयक बुद्धि वास्तवमें बुद्धि न होनेके कारण ज्ञानके सदृश प्रतीत होती है तो भी वह ज्ञान नहीं है। (अतः क्रियाद्वारा उसका साक्षात्कार नहीं हो सकता)
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်– «ထိုအမှန်တရားကို သိမြင်ရန် ပြည့်စုံမှန်ကန်သော နည်းလမ်းတစ်ရပ်ကို တွေ့မြင်ထားပြီ။ ‘မြင်ချင်’ သည့် လှုပ်ရှားမှုကိုပင် စွန့်လွှတ်သော် ၎င်းသည် ကိုယ်တိုင်သိမြင်လာသည်—ပျားများက အနံ့ကို ခံယူသကဲ့သို့။ သို့သော် ကမ္မကို ကပ်လျက်နေသော ဉာဏ်သည် အမှန်အားဖြင့် မဉာဏ်တစ်မျိုးဖြစ်၍ ဗဟုသုတကဲ့သို့ ထင်ရုံသာရှိပြီး ဗဟုသုတမဟုတ်။ ထို့ကြောင့် ထိုသိမြင်ခြင်းသည် လုပ်ဆောင်ခြင်းတင်ဖြင့် မရနိုင်»။
Verse 7
इदं कार्यमिदं नेति न मोक्षेषूपदिश्यते । पश्यत: शृण्वतो बुद्धिरात्मनो येषु जायते,यह कर्तव्य है, यह कर्तव्य नहीं है--यह बात मोक्षके साधनोंमें नहीं कही जाती। जिन साधनोंमें देखने और सुननेवालेकी बुद्धि आत्माके स्वरूपमें निश्चित होती है, वही यथार्थ साधन है
«ဤအရာကို လုပ်ရမည်၊ ဤအရာကို မလုပ်ရ» ဟူသော အမိန့်များကို မောက္ခသို့သွားရာ နည်းလမ်းများအဖြစ် မသင်ကြားကြ။ မြင်သူ၊ ကြားသူ၏ ဉာဏ်သည် အတ္တ၏ သဘောတရား၌ မွေးဖွား၍ တည်ငြိမ်သည့် နည်းလမ်းများသာ အမှန်တကယ်သော साधနာ ဖြစ်သည်။
Verse 8
यावन्त इह शकक््येरंस्तावन्तों5शान् प्रकल्पयेत् । अव्यक्तान् व्यक्तरूपांश्न शतशोडथ सहस्रश:,यहाँ जितनी कल्पनाएँ की जा सकती हैं, उतने ही सैकड़ों और हजारों अव्यक्त और व्यक्तरूप अंशोंकी कल्पना कर लें
ဤလောက၌ စိတ်ကူးနိုင်သမျှ ခွဲခြားချက်များ ရှိသလောက်ပင် “အပိုင်း” သို့မဟုတ် “အင်္ဂါ” များကို သတ်မှတ်နိုင်သည်—ရာချီ၊ ထောင်ချီ—အချို့သည် မဖော်ပြ (အဗျက္တ) ဖြစ်၍ အချို့သည် ဖော်ပြရုပ်သဏ္ဌာန် (ဗျက္တ) ကို ယူကြသည်။
Verse 9
सव्वन्ननार्थयुक्तां श्व सर्वान् प्रत्यक्षहेतुकान् यतः परं न विद्येत ततो<भ्यासे भविष्यति,वे सभी प्रत्यक्ष प्रतीत होनेवाले पदार्थ वास्तविक अर्थयुक्त नहीं हो सकते। जिससे पर कुछ भी नहीं है, उसका साक्षात्कार तो “नेति-नेति” अर्थात् यह भी नहीं, यह भी नहीं--इस अभ्यासके अन्तमें ही होगा
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်– အာရုံများထံ တိုက်ရိုက်ပေါ်ထွက်လာ၍ အကြောင်းရင်းများလည်း ထင်ရှားသကဲ့သို့ မြင်ရသော အရာအားလုံးသည် အဆုံးစွန်သော အဓိပ္ပါယ်ကို အမှန်တကယ် မဆောင်နိုင်ကြ။ ထို့ထက် အထက်တွင် ဘာမျှမရှိသော “အဲဒါ” ကို သိမြင်ခြင်းသည် ရေရှည်လေ့ကျင့်မှု၏ အဆုံးတွင်သာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်—«မဟုတ်ဤ၊ မဟုတ်ဤ» (နేతိ-နేతိ) ဟူသော ပယ်ချခြင်း၏ စည်းကမ်းဖြင့် မှားယွင်းသော ကိုယ်တိုင်သတ်မှတ်မှုများကို ဆုတ်ခွာကာ အမြင့်ဆုံး အမှန်တရားသို့ နီးကပ်သွားခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 10
श्रीभगवानुवाच ततस्तु तस्या ब्राह्माण्या मति: क्षेत्रज्ञसंक्षये । क्षेत्रज्ञानेन परत: क्षेत्रज्ञेभ्य: प्रवर्तते,भगवान् श्रीकृष्णने कहा--पार्थ! उसके बाद उस ब्राह्मणीकी बुद्धि, जो क्षेत्रज्ञके संशयसे युक्त थी, क्षेत्रके ज्ञानसे अतीत क्षेत्रज्ञोंसे युक्त हुई
မြတ်စွာဘုရားက မိန့်တော်မူသည်— ထို့နောက် ထိုဗြာဟ္မဏမိန်းမ၏ ဉာဏ်သည် «ကေတ္တရဇ္ဉ» (နယ်ပယ်ကို သိသူ) အပေါ် သံသယဖြင့် ယှဉ်တွဲနေရာမှ၊ «ကေတ္တရ» (နယ်ပယ်) ကို သိခြင်းထက် လွန်ကဲသော ကေတ္တရဇ္ဉတို့၏ အမြင်သို့ လှည့်ပြောင်း၍ ဆက်လက်တိုးတက်သွား၏။
Verse 11
अजुन उवाच क्व नु सा ब्राह्मणी कृष्ण क््व चासौ ब्राह्मणर्षभ: । याभ्यां सिद्धिरियं प्राप्ता तावुभी वद मे5च्युत,अर्जुनने पूछा--श्रीकृष्ण! वह ब्राह्मणी कौन थी और वह श्रेष्ठ ब्राह्मण कौन था? अच्युत! जिन दोनोंके द्वारा यह सिद्धि प्राप्त की गयी, उन दोनोंका परिचय मुझे बताइये
အာర్జုနက မေးလျှောက်သည်— “ကృష్ణာ၊ ထိုဗြာဟ္မဏမိန်းမသည် ဘယ်မှာနည်း၊ ထိုဗြာဟ္မဏတို့အနက် အထွဋ်အမြတ်သူသည် ဘယ်မှာနည်း။ ထိုနှစ်ဦးကြောင့်ပင် ဤအံ့ဖွယ်သိဒ္ဓိကို ရရှိခဲ့သည်။ အချျုတ၊ ထိုနှစ်ဦးအကြောင်းကို ကျွန်ုပ်အား ပြောပြပါ”။
Verse 12
श्रीभगवानुवाच मनो मे ब्राह्माणं विद्धि बुद्धि मे विद्धि ब्राह्मणीम् क्षेत्रज्ञ इति यश्चोक्त: सो5हमेव धनंजय,भगवान् श्रीकृष्ण बोले--अर्जुन! मेरे मनको तो तुम ब्राह्मण समझो और मेरी बुद्धिको ब्राह्यणी समझो एवं जिसको क्षेत्रज्ञ--ऐसा कहा गया है, वह मैं ही हूँ
မြတ်စွာဘုရားက မိန့်တော်မူသည်— “ဓနဉ္ဇယ၊ ငါ၏ စိတ်ကို ဗြာဟ္မဏ (Brahman) ဟူ၍ သိလော့၊ ငါ၏ ဉာဏ်ပညာကို ဗြာဟ္မဏီဟူ၍ သိလော့။ ‘ကေတ္တရဇ္ဉ’ ဟု ခေါ်ဆိုသော နယ်ပယ်ကို သိသူသည်ကား ငါကိုယ်တိုင်ပင် ဖြစ်၏။”
Verse 33
इस प्रकार श्रीमहद्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें ब्राह्मणगीताविषयक तैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် မြတ်မြတ်နိုးနိုး မဟာဘာရတ၌ အာශ්ဝမေဓိကပရဝအတွင်းရှိ အနုဂီတာ-ပရဝ၏ ဗြာဟ္မဏ-ဂီတာ အပိုင်း၌ အခန်း (၃၃) ပြီးဆုံး၏။
Verse 34
इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि ब्राह्मणगीतासु चतुस्त्रिंशो 5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ၌ အာශ්ဝမေဓိကပရဝအတွင်းရှိ အနုဂီတာ-ပရဝ၊ ဗြာဟ္မဏ-ဂီတာများ၌ အခန်း (၃၄) ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
The dilemma is methodological: the listener seeks a definable ‘mark’ (lakṣaṇa) for the kṣetrajña, but the teaching insists the ultimate knower is signless (aliṅga) and nirguṇa, requiring disciplined means rather than object-like identification.
Knowledge arises through guided discipline—tapas and śruti under a guru—combined with careful observation and sustained practice; liberation-oriented insight is not reducible to mere action-categorization (‘do this / do not do this’).
Yes. Vāsudeva interprets the brāhmaṇa as mind (manas) and the brāhmaṇī as intellect (buddhi), identifying the kṣetrajña with himself; this signals that the dialogue functions as an interiorized map of cognition culminating in the highest knower.