Adhyaya 22
सप्तहोतृ-विधानम् एवं इन्द्रिय–मनःसंवादः (The Seven Hotṛs and the Debate of Senses and Mind)
Upa-parva: Indriya–Manas Saṃvāda (Dialogue of the Senses and the Mind)
A brāhmaṇa introduces an “ancient itihāsa” concerning the prescribed arrangement (vidhāna) of seven hotṛs, identified as the five sensory faculties—smell (ghrāṇa), sight (cakṣus), taste (jihvā), touch (tvak), hearing (śrotra)—together with mind (manas) and intellect (buddhi). Though co-present in a subtle locus, they do not apprehend one another’s objects, because each operates within its own guṇa-domain. The brāhmaṇa explains that each faculty fails to grasp the object-range of the others: smell alone grasps odors; taste alone grasps flavors; sight alone grasps forms; touch alone grasps tactile contacts; hearing alone grasps sounds; mind alone apprehends doubt and deliberative fluctuation; intellect alone reaches niṣṭhā (settled determination/decision). The chapter then stages a disputation: mind claims superiority by asserting that without it the senses cannot function, likening sense activity without mind to empty houses or extinguished fires. The senses respond by challenging the mind to enjoy or cognize without them, and by issuing cross-assignment tests (e.g., grasp form by smell), implying functional interdependence. The exchange concludes with a balanced thesis: each remains attached to its own capacity, lacks direct access to the others’ capacities, and yet mutual cooperation is required for lived cognition and satisfaction.
Chapter Arc: ब्राह्मण प्राचीन इतिहासनुमा उपदेश छेड़ता है—मन, बुद्धि और पाँच इन्द्रियाँ मानो ‘सप्त होता’ बनकर भीतर के यज्ञ में नियुक्त हैं; वे सूक्ष्म अवकाश में रहते हुए भी एक-दूसरे को नहीं ‘देखते’ (अर्थात् नहीं जानते)। → इन्द्रियाँ अपने-अपने विषयों का दावा करती हैं और परस्पर सीमाएँ खींचती हैं—घ्राण, रसना, त्वचा, श्रोत्र, मन, बुद्धि रूप-ज्ञान का अधिकार नहीं रखते; चक्षु उसे ग्रहण करता है। ‘गुण-अज्ञान’ और ‘गुण-ज्ञान’ की बहस उठती है: गुणों में रमे हुए ये होता एक-दूसरे के स्वभाव को भी ठीक से नहीं पहचानते। → संवाद तीखा होकर उलट-पुलट हो जाता है—श्रोत्र से गन्ध, घ्राण से शब्द, रसना से स्पर्श जैसे असंगत ‘विनिमय’ का प्रस्ताव रखकर यह दिखाया जाता है कि विषय-ग्रहण का अभिमान भ्रम है; इन्द्रियाँ और मन-बुद्धि वस्तुतः परस्पर-आश्रित हैं और ‘मैं ही जानता/भोगता हूँ’ का दावा टिकता नहीं। → ब्राह्मण स्वप्न-जागरण के उदाहरण से निष्कर्ष देता है: मन अनेक संकल्पों और स्वप्न-आश्रयों से प्रेरित होकर विषयों की ओर दौड़ता है; पर प्राणक्षय/क्षय की घड़ी में वही विषय-आधारित संकल्प शांत हो जाते हैं—जैसे ईंधन-क्षय पर अग्नि स्वतः बुझती है।
Shlokas
Verse 1
अपन बछ। है २ >> द्ाविशोदष्ध्याय: मन-बुद्धि और इन्द्रियरूप सप्त होताओंका, यज्ञ तथा मन- इन्द्रिय-संवादका वर्णन ब्राह्मण उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । सुभगे सप्तहोतृणां विधानमिह यादृशम्,ब्राह्मणने कहा--सुभगे! इसी विषयमें इस पुरातन इतिहासका भी उदाहरण दिया जाता है। सात होताओंके यज्ञका जैसा विधान है, उसे सुनो
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်— «ဤအကြောင်းအရာတည်းဟူ၍ပင်၊ ရှေးဟောင်းအစဉ်အလာပုံပြင်တစ်ပုဒ်ကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်ဖော်ညွှန်းဆိုကြသည်။ အို ကံကောင်းသောမိန်းမရေ၊ ဤနေရာတွင် သင်ကြားထားသကဲ့သို့ ယဇ္ဉ၏ စည်းကမ်းနှင့် အစီအစဉ်ကို နားထောင်လော့—ဟုတ်တရ် (hotṛ) ဟူသော အမှုထမ်းပုရောဟိတ် ခုနစ်ပါး၏ အမိန့်တော်ပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 2
घ्राणश्नक्षुश्न जिह्ना च त्वक् श्रोत्रं चैव पञजचमम् | मनो बुद्धिश्व सप्तैते होतार: पृथगाश्रिता:,नासिका, नेत्र, जिह्ठदा, त्वचा और पाँचवाँ कान, मन और बुद्धि--ये सात होता अलग- अलग रहते हैं। यद्यपि ये सभी सूक्ष्म शरीरमें ही निवास करते हैं तो भी एक-दूसरेको नहीं देखते हैं। शोभने! इन सात होताओंको तुम स्वभावसे ही पहचानो
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်— «နှာခေါင်း၊ မျက်စိ၊ လျှာ၊ အသားအရေ၊ ပဉ္စမအဖြစ် နား—ထို့ပြင် စိတ် (မန) နှင့် ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) တို့ပေါင်း၍ ဤခုနစ်ပါးသည် ဟုတ်တရ် (hotṛ) ဟူသော အမှုထမ်းများဖြစ်ပြီး သီးခြားစီ တည်နေကြသည်။ အားလုံးသည် သာမန်မဟုတ်သော သေးငယ်သိမ်မွေ့သော ကိုယ်အတွင်း၌ နေထိုင်သော်လည်း တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မမြင်မသိကြ။ အို လှပသောသူမရေ၊ ဤခုနစ်ဟုတ်တရ်တို့ကို ၎င်းတို့၏ သဘာဝအတိုင်း သိမှတ်လော့»။
Verse 3
सूक्ष्मेअवकाशे तिष्ठन्तो न पश्यन्तीतरेतरम् । एतान् वै सप्तहोतृस्त्वं स्वभावाद् विद्धि शोभने,नासिका, नेत्र, जिह्ठदा, त्वचा और पाँचवाँ कान, मन और बुद्धि--ये सात होता अलग- अलग रहते हैं। यद्यपि ये सभी सूक्ष्म शरीरमें ही निवास करते हैं तो भी एक-दूसरेको नहीं देखते हैं। शोभने! इन सात होताओंको तुम स्वभावसे ही पहचानो
သူတို့သည် သေးငယ်သိမ်မွေ့သော အတွင်းလွတ်လပ်ရာနေရာတစ်ခုတည်း၌ အတူတကွ တည်နေကြသော်လည်း တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မမြင်မသိကြ။ အို လှပသောသူမရေ၊ ဤတို့ကို ၎င်းတို့၏ သဘာဝအတိုင်း ဟုတ်တရ် (hotṛ) ခုနစ်ပါးဟူ၍ သိမှတ်လော့—တစ်ကိုယ်တည်းသော သေးငယ်သိမ်မွေ့သော ကိုယ်အတွင်း၌ နေထိုင်သော်လည်း မိမိမိမိ သီးခြားစီ လုပ်ဆောင်ကြသည်။
Verse 4
ब्राह्मण्युवाच सूक्ष्मेअवकाशे सन्तस्ते कं नान्योन्यदर्शिन: । कथंस्वभावा भगवन्नेतदाचक्ष्व मे प्रभो,ब्राह्मणीने पूछा--भगवन्! जब सभी सूक्ष्म शरीरमें ही रहते हैं, तब एक-दूसरेको देख क्यों नहीं पाते? प्रभो! उनके स्वभाव कैसे हैं? यह बतानेकी कृपा करें
ဗြာဟ္မဏမိန်းမက မေးလျှောက်သည်— «အို ဘုရားသခင်တော်၊ ဤတို့အားလုံးသည် သေးငယ်သိမ်မွေ့သော အလွှာတစ်ခုတည်း၌ နေထိုင်ကြသော်လည်း အဘယ်ကြောင့် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မမြင်မသိကြသနည်း။ အို အရှင်၊ သူတို့၏ သဘာဝလက္ခဏာများကို ကျွန်မအား ရှင်းပြပေးပါ»။
Verse 5
ब्राह्मण उवाच गुणाज्ञानमविज्ञानं गुणज्ञानमभिज्ञता | परस्परं गुणानेते नाभिजानन्ति कह्िचित्,ब्राह्मणने कहा--प्रिये! (यहाँ देखनेका अर्थ है, जानना) गुणोंको न जानना ही गुणवानको न जानना कहलाता है और गुणोंको जानना ही गुणवान्को जानना है। ये नासिका आदि सात होता एक-दूसरेके गुणोंको कभी नहीं जान पाते हैं (इसीलिये कहा गया है कि ये एक-दूसरेको नहीं देखते हैं)
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်— «ဂုဏ်သတ္တိတို့ကို မသိခြင်းသည် အဝိဇ္ဇာဖြစ်၏။ ဂုဏ်သတ္တိတို့ကို သိခြင်းသည် အမှန်တကယ်သော ခွဲခြားသိမြင်မှုဖြစ်၏။ သို့သော် ဤအင်္ဂါရပ်များသည် အပြန်အလှန် ဂုဏ်သတ္တိတို့ကို မသိနိုင်ကြ—တစ်ခုတည်းကပင် အခြားတစ်ခုကို ပြည့်စုံစွာ မဖမ်းမိနိုင်»။
Verse 6
जिद्दा चक्षुस्तथा श्रोत्रं वाड्मनो बुद्धिरेव च । न गन्धानधिगच्छन्ति प्राणस्तानधिगच्छति,जीभ, आँख, कान, त्वचा, मन और बुद्धि--ये गन्धोंको नहीं समझ पाते, किंतु नासिका उसका अनुभव करती है
ဗြာဟ္မဏက ဆို၏— «လျှာ၊ မျက်စိ၊ နား၊ အသားအရေ၊ စိတ်နှင့် ဉာဏ်ပညာတို့သည် အနံ့ကို မသိနိုင်ကြ။ အနံ့ကို သိမြင်စေသည်မှာ ပရာဏ (အသက်ရှုသက်) သည် အနံ့ခံအင်္ဂါမှတစ်ဆင့် လုပ်ဆောင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်»။
Verse 7
घ्राणं चक्षुस्तथा श्रोत्रं वाड्मनो बुद्धिरेव च । न रसानधिगच्छन्ति जिह्नला तानधिगच्छति,नासिका, कान, नेत्र, त्वचा, मन और बुद्धि--ये रसोंका आस्वादन नहीं कर सकते। केवल जिह्नला उसका स्वाद ले सकती है
ဗြာဟ္မဏက ဆို၏— «နှာခေါင်း၊ မျက်စိ၊ နား၊ စကား၊ စိတ်နှင့် ဉာဏ်ပညာတို့သည် အရသာကို မသိနိုင်ကြ။ အရသာကို သိမြင်နိုင်သည်မှာ လျှာတစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်»။
Verse 8
घ्राणं जिह्ना तथा श्रोत्रं वाड्मनो बुद्धिरेव च । न रूपाण्यधिगच्छन्ति चक्षुस्तान्यधिगच्छति,नासिका, जीभ, कान, त्वचा, मन और बुद्धि--ये रूपका ज्ञान नहीं प्राप्त कर सकते; किंतु नेत्र इनका अनुभव करते हैं
ဗြာဟ္မဏက ဆို၏— «နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ နား၊ စကား၊ စိတ်နှင့် ဉာဏ်ပညာတို့သည် ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို မသိနိုင်ကြ။ ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို တိုက်ရိုက် သိမြင်နိုင်သည်မှာ မျက်စိတစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်»။
Verse 9
घ्राणं जिद्दा ततदश्नक्षुः श्रोत्रं बुद्धिर्मनस्तथा । न स्पर्शानधिगच्छन्ति त्वक् च तानधिगच्छति,नासिका, जीभ, आँख, कान, बुद्धि और मन--ये स्पर्शका अनुभव नहीं कर सकते; किंतु त्वचाको उसका ज्ञान होता है
ဗြာဟ္မဏက ဆို၏— «နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ မျက်စိ၊ နား၊ ဉာဏ်ပညာနှင့် စိတ်တို့သည် ထိတွေ့မှုကို မသိနိုင်ကြ။ ထိတွေ့မှုကို အမှန်တကယ် သိမြင်နိုင်သည်မှာ အသားအရေတစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်»။
Verse 10
घ्राणं जिह्ना च चक्षुश्न॒ वाड्मनो बुद्धिरेव च । न शब्दानधिगच्छन्ति श्रोत्रं तानधिगच्छति,नासिका, जीभ, आँख, त्वचा, मन और बुद्धि--इन्हें शब्दका ज्ञान नहीं होता; किंतु कानको होता है
ဗြာဟ္မဏက ဆို၏— «နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ မျက်စိ၊ အသားအရေ၊ စိတ်နှင့် ဉာဏ်ပညာတို့သည် အသံကို မသိနိုင်ကြ။ အသံကို သိမြင်နိုင်သည်မှာ နားတစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်»။
Verse 11
घ्राणं जिह्ना च चक्षुश्न त्वक् श्रोत्रं बुद्धिरेव च । संशयं नाधिगच्छन्ति मनस्तमधिगच्छति,नासिका, जीभ, आँख, त्वचा, कान और बुद्धि--ये संशय (संकल्प-विकल्प) नहीं कर सकते। यह काम मनका है
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်– «နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ မျက်စိ၊ အသားအရေ၊ နားနှင့် ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) တို့သည် မိမိတို့အလိုလို သံသယ သို့မဟုတ် ဆုံးဖြတ်မရခြင်းကို မဖန်တီးနိုင်ကြ။ ထိုလှုပ်ရှားယိမ်းယိုင်မှုကို ရောက်ရှိစေ၍ ဖြစ်ပေါ်စေသူမှာ စိတ် (မနस्) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သီလတည်ကြည်မှုနှင့် မှန်ကန်သော ခွဲခြားသိမြင်မှုသည် အင်္ဒြိယများကို အပြစ်တင်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ စိတ်ကို အုပ်ချုပ်နိုင်ခြင်းပေါ် မူတည်သည်»။
Verse 12
घ्राणं जिह्ना च चक्षुश्न त्वक् श्रोत्र मन एव च | न निष्ठामधिगच्छन्ति बुद्धिस्तामधिगच्छति,इसी प्रकार नासिका, जीभ, आँख, त्वचा, कान, और मन--वे किसी बातका निश्चय नहीं कर सकते। निश्चयात्मक ज्ञान तो केवल बुद्धिको होता है
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်– «ထိုနည်းတူပင် နှာခေါင်း၊ လျှာ၊ မျက်စိ၊ အသားအရေ၊ နားနှင့် စိတ် (မနस्) တို့သည် မည်သည့်အရာကိုမျှ တည်ငြိမ်သေချာသော ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ မရောက်နိုင်ကြ။ ဆုံးဖြတ်တိကျသော အသိဉာဏ်ကို ရောက်ရှိနိုင်သူမှာ ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်»။
Verse 13
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । इन्द्रियाणां च संवादं मनसश्लैव भामिनि,भामिनि! इस विषयमें इन्द्रियों और मनके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है
ဤအကြောင်း၌လည်း၊ အလှတရားရှိသော မိန်းမရေ၊ ရှေးဟောင်းပုံပြင်တစ်ပုဒ်ကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်ပြကြသည်—အင်္ဒြိယများနှင့် စိတ်တို့၏ ဆွေးနွေးပြောဆိုမှု ဖြစ်၍ ဤကိစ္စနှင့် ၎င်း၏ သီလဓမ္မအဓိပ္ပါယ်ကို ရှင်းလင်းစေရန် ဖြစ်သည်။
Verse 14
मन उवाच नाप्राति मामृते प्राणं रसं जिदह्दा न वेत्ति च । रूप॑ चक्षुर्न गृह्नाति त्वक् स्पर्श नावबुध्यते,एक बार मनने इन्द्रियोंसे कहा--मेरी सहायताके बिना नासिका सूँघ नहीं सकती, जीभ रसका स्वाद नहीं ले सकती, आँख रूप नहीं देख सकती, त्वचा स्पर्शका अनुभव नहीं कर सकती और कानोंको शब्द नहीं सुनायी दे सकता। इसलिये मैं सब भूतोंमें श्रेष्ठ और सनातन हूँ
စိတ်က ပြောသည်– «ငါမရှိလျှင် အသက်ရှူသက် (ပရာဏ) သည် မိမိ၏ လုပ်ဆောင်ချက်ကို မရောက်နိုင်။ လျှာသည် အရသာကို မသိနိုင်။ မျက်စိသည် ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို မဖမ်းယူနိုင်။ အသားအရေသည် ထိတွေ့မှုကို မသိမြင်နိုင်»။
Verse 15
न श्षोत्रं बुध्यते शब्द मया हीन॑ कथंचन । प्रवरं सर्वभूतानामहमस्मि सनातनम्,एक बार मनने इन्द्रियोंसे कहा--मेरी सहायताके बिना नासिका सूँघ नहीं सकती, जीभ रसका स्वाद नहीं ले सकती, आँख रूप नहीं देख सकती, त्वचा स्पर्शका अनुभव नहीं कर सकती और कानोंको शब्द नहीं सुनायी दे सकता। इसलिये मैं सब भूतोंमें श्रेष्ठ और सनातन हूँ
စိတ်က ပြောသည်– «ငါမရှိလျှင် နားသည် အသံကို မည်သို့မျှ မသိမြင်နိုင်။ ထို့ကြောင့် ငါသည် သတ္တဝါအားလုံးအနက် အမြင့်မြတ်ဆုံး၊ အနန္တကာလတည်သောသူ ဖြစ်သည်»။
Verse 16
अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नय: । इन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यश:,“मेरे बिना समस्त इन्द्रियाँ बुझी लपटोंवाली आग और सूने घरकी भाँति सदा श्रीहीन जान पड़ती हैं
စိတ်က ပြောသည်— «ငါမရှိလျှင် အာရုံခံအင်္ဂါတို့သည် အမှန်တကယ် မတောက်ပနိုင်။ ငါ့ရှိနေမှုမှ ကင်းလွတ်သွားလျှင် အမြဲတမ်း အလှတရားကင်းမဲ့သကဲ့သို့ ထင်ရသည်—လူမရှိသော အိမ်များကဲ့သို့၊ မီးလျှံငြိမ်းသွားသော မီးများကဲ့သို့»။
Verse 17
काष्ठानीवार्द्रशुष्काणि यतमानैरपीन्द्रियै: । गुणार्थान् नाधिगच्छन्ति मामृते सर्वजन्तव:,संसारके सभी जीव इन्द्रियोंके यत्न करते रहनेपर भी मेरे बिना उसी प्रकार विषयोंका अनुभव नहीं कर सकते, जिस प्रकार कि सूखे-गीले काष्ठ कोई अनुभव नहीं कर सकते
စိတ်က ပြောသည်— «စိုသောသစ်တုံးဖြစ်စေ ခြောက်သောသစ်တုံးဖြစ်စေ သစ်တုံးတို့သည် ကိုယ်တိုင် ‘ခံစား’ မနိုင်သကဲ့သို့၊ သတ္တဝါအားလုံးလည်း အာရုံခံအင်္ဂါတို့က ကြိုးစားအားထုတ်နေသော်လည်း ငါမရှိလျှင် အာရုံအရာဝတ္ထုနှင့် ၎င်းတို့၏ ဂုဏ်သတ္တိတို့ကို အမှန်တကယ် မသိမြင်နိုင်။ အာရုံထိတွေ့မှုကို အဓိပ္ပါယ်ရှိစေသူမှာ စိတ်ပင် ဖြစ်သည်; ငါမရှိလျှင် ကြိုးစားမှုနှင့် အင်္ဂါတို့သည် အင်အားမဲ့နေတတ်သည်»။
Verse 18
इच्धियाण्यूचु: एवमेतद् भवेत् सत्यं यथैतन्मन्यते भवान् | ऋते<5स्मानस्मदर्थास्त्वं भोगान् भुड्क्ते भवान् यदि,यह सुनकर इन्द्रियोंने कहा--महोदय! यदि आप भी हमारी सहायता लिये बिना ही विषयोंका अनुभव कर सकते तो हम आपकी इस बातको सच मान लेतीं
အာရုံခံအင်္ဂါတို့က ပြောသည်— «ဟုတ်ပါသည်—သခင်ထင်သကဲ့သို့ အမှန်ဖြစ်မည်မှာ၊ အရာဝတ္ထုတို့ကို ခံစားရန်အတွက် ရှိနေသော ကျွန်ုပ်တို့မပါဘဲ သခင်က အာရုံအရာဝတ္ထုတို့ကို ခံစားနိုင်လျှင်ပင် ဖြစ်ပါသည်။ သို့သော် ကျွန်ုပ်တို့၏ ပါဝင်မှုမရှိဘဲ သခင်သည် အပျော်အပါးတို့ကို မည်သို့ ခံစားနိုင်မည်နည်း»။
Verse 19
यद्यस्मासु प्रलीनेषु तर्पणं प्राणधारणम् । भोगान् भुद्क्ते भवान् सत्यं यथैतन्मन्यते तथा,हमारा लय हो जानेपर भी आप तृप्त रह सकें, जीवन धारण कर सकें और सब प्रकारके भोग भोग सकें तो आप जैसा कहते और मानते हैं, वह सब सत्य हो सकता है
စိတ်က ပြောသည်— «ကျွန်ုပ်တို့ (အာရုံခံအင်္ဂါတို့) ပျော်ဝင်သွားပြီးနောက်တောင် သင်သည် တင်းတိမ်မှုကို ရနိုင်ပြီး အသက်ကို ထိန်းထားနိုင်ကာ အာရုံအရာဝတ္ထုတို့ကို ခံစားနိုင်လျှင်၊ သင်ပြောသကဲ့သို့ သင်ယုံကြည်သကဲ့သို့ အမှန်ဖြစ်နိုင်သည်»။
Verse 20
अथवास्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च । यदि संकल्पमात्रेण भुद्ुक्ते भोगान् यथार्थवत्,अथवा हम सब इन्द्रियाँ लीन हो जायँ या विषयोंमें स्थित रहें, यदि आप अपने संकल्पमात्रसे विषयोंका यथार्थ अनुभव करनेकी शक्ति रखते हैं और आपको ऐसा करनेमें सदा ही सफलता प्राप्त होती है तो जरा नाकके द्वारा रूपका तो अनुभव कीजिये, आँखसे रसका तो स्वाद लीजिये और कानके द्वारा गन्धोंको तो ग्रहण कीजिये। इसी प्रकार अपनी शक्तिसे जिह्लाके द्वारा स्पर्शका, त्वचाके द्वारा शब्दका और बुद्धिके द्वारा स्पर्शका तो अनुभव कीजिये
စိတ်က ပြောသည်— «အာရုံခံအင်္ဂါတို့သည် ငါထဲသို့ ပြန်လည်လျှောဝင်သွားစေကာမူ၊ သို့မဟုတ် မိမိတို့၏ အာရုံအရာဝတ္ထုများတွင် တည်နေစေကာမူ—သင်သည် ရည်ရွယ်ချက်တစ်ခုတည်းဖြင့် အပျော်အပါးတို့ကို အမှန်တကယ် အတိုင်းအတာမှန်ကန်စွာ ခံစားနိုင်ပြီး မည်သည့်အခါမျှ မလွဲမသွေ ဖြစ်နိုင်လျှင် စမ်းကြည့်လော့—နှာခေါင်းဖြင့် ရုပ်ကို မြင်လော့၊ မျက်စိဖြင့် အရသာကို မြည်းလော့၊ နားဖြင့် အနံ့ကို ဖမ်းယူလော့။ ထို့အတူ သင်၏ အင်အားဖြင့် လျှာက ထိတွေ့မှုကို သိလော့၊ အသားအရေက အသံကို သိလော့၊ ဉာဏ်က ထိတွေ့မှုကို သိလော့»။
Verse 21
अथ चेन्मन्यसे सिद्धिमस्मदर्थेषु नित्यदा । प्राणेन रूपमादत्स्व रसमादत्स्व चक्षुषा,अथवा हम सब इन्द्रियाँ लीन हो जायँ या विषयोंमें स्थित रहें, यदि आप अपने संकल्पमात्रसे विषयोंका यथार्थ अनुभव करनेकी शक्ति रखते हैं और आपको ऐसा करनेमें सदा ही सफलता प्राप्त होती है तो जरा नाकके द्वारा रूपका तो अनुभव कीजिये, आँखसे रसका तो स्वाद लीजिये और कानके द्वारा गन्धोंको तो ग्रहण कीजिये। इसी प्रकार अपनी शक्तिसे जिह्लाके द्वारा स्पर्शका, त्वचाके द्वारा शब्दका और बुद्धिके द्वारा स्पर्शका तो अनुभव कीजिये
စိတ်က ပြောသည်— «သင်သည် အမြဲတမ်း ကျွန်ုပ်တို့၏ ရည်ရွယ်ချက်များကို အောင်မြင်စေတတ်သည်ဟု ယုံကြည်လျှင်၊ အာရုံခံအင်္ဂါတို့၏ အစဉ်အလာကို ပြန်လှန်ကြည့်လော့— အသက်ရှူခြင်းဖြင့် ရုပ်ကို ခံယူလော့၊ မျက်စိဖြင့် အရသာကို မြည်းစမ်းလော့»။ ဤစကားသည် အာရုံခံအင်္ဂါတို့၏ တည်ငြိမ်သော ကန့်သတ်ချက်များကို ဖော်ထုတ်ရန် ရည်ရွယ်သည့် စူးရှသော စိန်ခေါ်မှုဖြစ်ပြီး၊ ရိုးရိုး ဆန္ဒတစ်ခုတည်းဖြင့် သဘာဝ၏ သိမြင်မှုနယ်နိမိတ်ကို မကျော်လွန်နိုင်ကြောင်းကို ပြသသည်။ အမှန်တကယ်သော ဉာဏ်ပညာသည် မာနကြီးသော အာဏာအဆိုမဟုတ်ဘဲ စည်းကမ်းတကျ ခွဲခြားသိမြင်ခြင်းကို လိုအပ်သည်။
Verse 22
श्रोत्रेण गन्धानादत्स्व स्पर्शानादत्स्व जिह्दया । त्वचा च शब्दमादत्स्व बुद्धया स्पर्शभथापि च,अथवा हम सब इन्द्रियाँ लीन हो जायँ या विषयोंमें स्थित रहें, यदि आप अपने संकल्पमात्रसे विषयोंका यथार्थ अनुभव करनेकी शक्ति रखते हैं और आपको ऐसा करनेमें सदा ही सफलता प्राप्त होती है तो जरा नाकके द्वारा रूपका तो अनुभव कीजिये, आँखसे रसका तो स्वाद लीजिये और कानके द्वारा गन्धोंको तो ग्रहण कीजिये। इसी प्रकार अपनी शक्तिसे जिह्लाके द्वारा स्पर्शका, त्वचाके द्वारा शब्दका और बुद्धिके द्वारा स्पर्शका तो अनुभव कीजिये इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि ब्राह्मणगीतासु द्वाविंशोडध्याय:
စိတ်က ပြောသည်— «နားဖြင့် အနံ့ကို ခံယူလော့၊ လျှာဖြင့် ထိတွေ့မှုကို ခံယူလော့။ ထို့ပြင် အသားအရေဖြင့် အသံကို ခံယူလော့၊ ဉာဏ်ဖြင့်ပင် ထိတွေ့မှုကို ခံယူလော့»။ (အာရုံခံလုပ်ဆောင်ချက်များကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ပြန်လှန်ထားသော ဤစကားသည်၊ သိမြင်မှုသည် အပြင်ဘက် အင်္ဂါများပိုင်ဆိုင်သလား၊ သို့မဟုတ် စိတ်၏ ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် သိမြင်ဉာဏ်က တည်ဆောက်၍ အတည်ပြုသလားကို စိစစ်စေသည်။)
Verse 23
बलवन्तो हानियमा नियमा दुर्बलीयसाम् । भोगानपूर्वानादत्स्व नोच्छिष्टं भोक्तुमहति,आप-जैसे बलवान् लोग नियमोंके बन्धनमें नहीं रहते, नियम तो दुर्बलोंके लिये होते हैं। आप नये ढंगसे नवीन भोगोंका अनुभव कीजिये। हमलोगोंकी जूठन खाना आपको शोभा नहीं देता
စိတ်က ပြောသည်— «အားကြီးသူတို့သည် ကန့်သတ်သော စည်းကမ်းများဖြင့် ချည်နှောင်ခံရရန် မဟုတ်; ထိုကန့်သတ်ချက်များသည် အားနည်းသူတို့အတွက်သာ ဖြစ်သည်။ မကြုံဖူးသေးသော အပျော်အပါးများကို နည်းလမ်းသစ်များဖြင့် ခံစားလော့။ အခြားသူတို့၏ ကျန်ရစ်သည့်အရာကိုသာ စားသုံးနေခြင်းသည် သင်နှင့် မတော်တဆင့်»။
Verse 24
यथा हि शिष्य: शास्तारं श्र॒त्यर्थमभिधावति । ततः श्रुतमुपादाय श्रुत्यर्थमुपतिछठति,जैसे शिष्य श्रुतिके अर्थको जाननेके लिये उपदेश करनेवाले गुरुके पास जाता है और उनसे श्रुतिके अर्थका ज्ञान प्राप्त करके फिर स्वयं उसका विचार और अनुसरण करता है, वैसे ही आप सोते और जागते समय हमारे ही दिखाये हुए भूत और भविष्य-विषयोंका उपभोग करते हैं
«သင်္ချာသင်တန်းသားသည် ဝေဒ၏ အဓိပ္ပါယ်ကို သိလို၍ ဆရာထံသို့ အလျင်အမြန် သွားရောက်ကာ၊ ကြားသိခဲ့သမျှကို ယူဆောင်ပြီးနောက် စဉ်းစားသုံးသပ်ခြင်းနှင့် လက်တွေ့ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် ထိုအဓိပ္ပါယ်ကို တည်မြဲစေသကဲ့သို့— သင်သည် အိပ်နေစဉ်နှင့် နိုးနေစဉ်တွင်လည်း၊ ကျွန်ုပ်တို့ (အတွင်းပိုင်း စွမ်းရည်များ) ပြသပေးသော အတိတ်နှင့် အနာဂတ်၏ အရာဝတ္ထုများကိုသာ တွေ့ကြုံခံစားနေသည်»။
Verse 25
विषयानेवमस्माभिर्दर्शितानभिमन्यसे । अनागतानतीतांक्ष स्वप्ने जागरणे तथा,जैसे शिष्य श्रुतिके अर्थको जाननेके लिये उपदेश करनेवाले गुरुके पास जाता है और उनसे श्रुतिके अर्थका ज्ञान प्राप्त करके फिर स्वयं उसका विचार और अनुसरण करता है, वैसे ही आप सोते और जागते समय हमारे ही दिखाये हुए भूत और भविष्य-विषयोंका उपभोग करते हैं
စိတ်က ပြောသည်— «ထို့ကြောင့် သင်သည် ကျွန်ုပ်တို့က ပြသပေးသော အတွေ့အကြုံအရာဝတ္ထုများကို အမှန်တကယ်ဟု ထင်မြင်နေသည်။ အိပ်မက်ထဲတွင်ဖြစ်စေ နိုးနေစဉ်ဖြစ်စေ၊ အနာဂတ်နှင့် အတိတ်၏ အကြောင်းအရာများကို ကျွန်ုပ်တို့ ပြသသည့်အတိုင်းပင် သင်သည် ကြုံတွေ့၍ ‘ခံစား’ နေသည်— ဝေဒ၏ အဓိပ္ပါယ်ကို သင်ယူရန် ဆရာထံသို့ သွားရောက်ကာ ထိုနားလည်မှုကို ရယူပြီးနောက် ကိုယ်တိုင် စဉ်းစားသုံးသပ်၍ လိုက်နာသကဲ့သို့»။
Verse 26
वैमनस्यं गतानां च जन्तूनामल्पचेतसाम् | अस्मदर्थ कृते कार्य दृश्यते प्राणधारणम्,जो मनरहित हुए मन्दबुद्धि प्राणी हैं, उनमें भी हमारे लिये ही कार्य किये जानेपर प्राण- धारण देखा जाता है
စိတ်ဓာတ်ကျ၍ အတွင်းစိတ်တည်ငြိမ်မှု ပျောက်ဆုံးသွားသော ဉာဏ်နည်းသတ္တဝါများအတွင်း၌ပင်၊ ကျွန်ုပ်တို့အတွက် တာဝန်တစ်စုံတစ်ရာကို ဆောင်ရွက်ရသည့်အခါ အသက်ကို ထိန်းသိမ်းလိုသော သဘောတရားကို တွေ့ရသည်။ စိတ်သည် နက်ရှိုင်းသော သီလတရားတစ်ရပ်ကို ညွှန်ပြသည်—သတ္တဝါတို့သည် မိမိအတွက်သာ မဟုတ်ဘဲ၊ တာဝန်၊ အားကိုးမှု၊ သို့မဟုတ် အခြားသူတို့၏ လိုအပ်ချက်ကြောင့် အသက်နှင့် အားထုတ်မှုကို ထိန်းသိမ်းရန် ဆွဲဆောင်ခံရတတ်သည်။
Verse 27
बहूनपि हि संकल्पान् मत्वा स्वप्लानुपास्य च बुभुक्षया पीड्यमानो विषयानेव धावति,बहुत-से संकल्पोंका मनन और स्वप्लोंका आश्रय लेकर भोग भोगनेकी इच्छासे पीड़ित हुआ प्राणी विषयोंकी ओर ही दौड़ता है
အကြံအစည်များစွာကို စိတ်ထဲတွင် ထားကာ အိပ်မက်တို့ကို အားကိုးလျက်၊ လိုချင်တပ်မက်မှုကြောင့် နှိပ်စက်ခံရသောသူသည် အာရုံခံအရာဝတ္ထုများထံသို့သာ ပြေးလွှားသွားသည်။ စိတ်သည် ထင်ယောင်ထင်မှားသော စီမံကိန်းများနှင့် အိပ်မက်ကဲ့သို့သော ပုံရိပ်များက အလိုဆန္ဒကို ကျွေးမွေး၍ တည်ငြိမ်မှုမှ ဝေးကွာစေကာ ခဏတာပျော်ရွှင်မှုကို လိုက်ရှာစေသည်ကို ပြသသည်။
Verse 28
अगारमद्वारमिव प्रविश्य संकल्पभोगान् विषये निबद्धान् | प्राणक्षये शान्तिमुपैति नित्यं दारुक्षयेडग्निज्वलितो यथैव,विषय-वासनासे अनुविद्ध संकल्पजनित भोगोंका उपभोग करके प्राणशक्तिके क्षीण होनेपर मनुष्य बिना दरवाजेके घरमें घुसे हुए मनुष्यकी भाँति उसी तरह शान्त हो जाता है, जैसे समिधाओंके जल जानेपर प्रज्वलित अग्नि स्वयं ही बुझ जाती है
စိတ်က ဆိုသည်—“တံခါးမရှိသော အိမ်ထဲသို့ လျှောဝင်သွားသူကဲ့သို့၊ အာရုံလောကထဲသို့ ဝင်ရောက်ပြီး စိတ်ကူးဆောက်တည်မှုမှ ပေါက်ဖွားကာ အရာဝတ္ထုတို့နှင့် ချည်နှောင်ထားသော အပျော်အပါးများကို ဆက်လက် သုံးဆောင်နေသည်။ သို့သော် အသက်ဓာတ် အင်အား ကုန်ခမ်းသွားသောအခါ မလွဲမသွေ ငြိမ်သက်မှုသို့ ရောက်သည်—မီးတောက်လောင်နေသော်လည်း ထင်းလောင်ကုန်သွားလျှင် မီးသည် ကိုယ်တိုင်ပင် ငြိမ်းသကဲ့သို့”။
Verse 29
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें ब्राह्मण-गीताविषयक इक्कीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,काम तु नः स्वेषु गुणेषु सड़: काम च नान्योन्यगुणोपलब्धि: । अस्मान् विना नास्ति तवोपलब्धि- स्तावदते त्वां न भजेत् प्रहर्ष:. भले ही हमलोगोंकी अपने-अपने गुणोंके प्रति आसक्ति हो और भले ही हम परस्पर एक-दूसरेके गुणोंको न जान सकें; किंतु यह बात सत्य है कि आप हमारी सहायताके बिना किसी भी विषयका अनुभव नहीं कर सकते। आपके बिना तो हमें केवल हर्षसे ही वंचित होना पड़ता है
ဗြာဟ္မဏက ဆိုသည်—“ကျွန်ုပ်တို့သည် ကိုယ့်ကိုယ်ပိုင် ဂုဏ်သတ္တိများအပေါ် အလွန်ကပ်လှမ်းနေကြသည်ဟု ဆိုပါစို့၊ ထို့ပြင် အချင်းချင်း၏ ဂုဏ်သတ္တိကို အပြည့်အဝ မသိနိုင်ကြသေးသည်ဟုလည်း ဆိုပါစို့။ သို့သော် ဤအချက်သည် အမှန်တရားဖြစ်သည်—ကျွန်ုပ်တို့မရှိလျှင် သင်သည် မည်သည့်အရာဝတ္ထုကိုမျှ မသိမြင်နိုင်။ သင်မရှိလျှင်တော့ ကျွန်ုပ်တို့အတွက် ပျော်ရွှင်မှုသာ ပျောက်ကွယ်သွားသည်—ကျွန်ုပ်တို့၌ ဝမ်းမြောက်ခြင်း မဖြစ်နိုင်တော့”။
Frequently Asked Questions
It addresses misattribution of agency and knowledge: whether mind can claim independent supremacy, or whether ethical self-governance requires acknowledging the bounded authority and necessary cooperation of each cognitive faculty.
Cognition is modular yet coordinated: each sense apprehends only its own object-field, mind mediates doubt and intention, intellect stabilizes decision, and practical clarity arises when no faculty overreaches its proper scope.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; the meta-function is pedagogical—clarifying the architecture of perception and inner governance to support disciplined conduct and sound judgment.