Adhyaya 18
अर्जुन–युधिष्ठिर–विदुर संवादः (Arjuna and Yudhiṣṭhira instruct Vidura on honoring Dhṛtarāṣṭra)
Upa-parva: Dāna–Saṃvāda (Dialogue on Gifts and Reconciliation) — Vidura as emissary to Dhṛtarāṣṭra
This chapter records a calibrated response to Bhīma’s resentment in the forest-retirement context. Arjuna addresses Bhīma by reaffirming fraternal hierarchy and moral restraint: Dhṛtarāṣṭra is described as a rājarṣi deserving honor, and the virtuous are said to remember benefactions rather than offenses. Arjuna then instructs Vidura (kṣattṛ) to tell the Kuru king that the Pandavas will provide whatever he wishes to give his sons, and that expenses for revered elders and benefactors (e.g., Bhīṣma and allied well-wishers) may be met from Arjuna’s treasury so Bhīma need not be distressed. Vaiśaṃpāyana notes Yudhiṣṭhira’s approval and Bhīma’s pointed glance at Arjuna. Yudhiṣṭhira then gives Vidura a formal message: the king should not take Bhīma’s anger to heart because Bhīma is worn down by hardship; Dhṛtarāṣṭra should accept whatever he needs from Yudhiṣṭhira’s household; any wealth in Yudhiṣṭhira’s or Arjuna’s residence is to be regarded as Dhṛtarāṣṭra’s; he should distribute to brāhmaṇas as desired, meet obligations to sons and friends, and understand even Yudhiṣṭhira’s person and resources as placed at his disposal. The thematic lesson is governance through magnanimity, the management of intra-family affect, and the ethical conversion of royal wealth into restorative giving.
Chapter Arc: गङ्गातट के वन-निवास से उठकर धृतराष्ट्र का कुरुक्षेत्र की ओर प्रस्थान—राजमहल के शोर से दूर, अब जीवन का शेष भाग तप के मौन में ढलने को है। → मार्ग में वनवासी ब्राह्मणों सहित क्षत्रिय-वैश्य-शूद्र समुदाय का समागम होता है; वे राजा को घेरकर आदर देते हैं, और धृतराष्ट्र उन्हें विधिपूर्वक सत्कार कर विदा करते हैं—यह संकेत कि अब उनका ‘राजा’ होना पीछे छूट रहा है और ‘वैरागी’ होना सामने। → शतयूप ऋषि के आश्रम में धृतराष्ट्र का पहुँचना और वहीं वनवास-दीक्षा ग्रहण कर लेना—यहीं से उनका जीवन निर्णायक रूप से तपोमार्ग में प्रविष्ट होता है। → धृतराष्ट्र, गान्धारी और पृथा (कुन्ती) सहित आश्रम-जीवन में स्थिर होते हैं; धृतराष्ट्र कठोर तप से देह को कृश कर लेते हैं—जटा, अजिन, वल्कल धारण कर महर्षि-तुल्य निर्विकार साधना में लग जाते हैं। → क्षत्ता विदुर और संजय भी वल्कल-चीर धारण कर जितात्मा होकर उनकी सेवा में लगते हैं—अब यह तप-जीवन किस परिणति (अन्तिम परीक्षा/अन्तिम यात्रा) की ओर बढ़ेगा?
Shlokas
Verse 1
न२्च्स्स्न््साि्स्सि हु £:शनप्ट् एकोनविशो< ध्याय: है. आदिका गड़ातटपर निवास करके वहाँसे कुरुक्षेत्रमें जाना और शतयूपके आश्रमपर निवास करना वैशम्पायन उवाच ततो भागीरथीतीरे मेध्ये पुण्यजनोचिते । निवासमकरोदू राजा विदुरस्य मते स्थित:
ဝိုင်ရှမ္ပါယန မိန့်ကြားသည်– ထို့နောက် ဗိဒုရ၏ အကြံဉာဏ်ကို လိုက်နာသော ဘုရင် ဓြတရာရှ္ဋြ သည် သန့်ရှင်း၍ သာဓုသတ္တဝါတို့ နေထိုင်ရန် သင့်တော်သော ဘာဂီရသီ မြစ်ကမ်း ပုဏ္ဏတိရ်၌ နေရာချ၍ နေထိုင်하였다။ ထိုနေရာသို့ပင် မုနိအထွတ်အမြတ်တို့က ဘုရင်ကို တွေ့မြင်ရန် လာရောက်ကြရာ နာရဒ၊ ပရဝတ နှင့် တပဿီကြီး ဒေဝလ တို့ ဖြစ်ကြသည်။
Verse 2
तत्रैनं पर्युपातिष्ठन् ब्राह्मणा वनवासिन: । क्षत्रविट्शूद्रसंघाश्न बहवो भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! वहाँ वनवासी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र बहुत बड़ी संख्यामें एकत्र होकर राजासे मिलनेको आये
အို ဘာရတတို့အနက် အားကြီးသောသူရေ။ ထိုနေရာ၌ တောနေ ဘြာဟ္မဏများနှင့်အတူ က္ෂတ္တရိယ၊ ဝိုင်ရှျ၊ ရှူဒြ အစုအဖွဲ့များစွာတို့သည် အလွန်များပြားစွာ စုဝေးလာကာ ဘုရင်ကို တွေ့မြင်ရန် ဝန်းရံ၍ စောင့်နေကြ하였다။
Verse 3
स तै: परिवृतो राजा कथाभि: परिनन्द्य तान् अनुजज्ञे सशिष्यान् वै विधिवत् प्रतिपूज्य च
သူတို့ဝန်းရံနေကြသဖြင့် ဘုရင် ဓြတရာရှ္ဋြ သည် ယဉ်ကျေးသောစကားမျိုးစုံဖြင့် ဘြာဟ္မဏတို့ကို ပျော်ရွှင်စေ하였다။ ထို့နောက် သူတို့၏ တပည့်များနှင့်တကွ ထုံးတမ်းအတိုင်း ကောင်းစွာ ပူဇော်ဂုဏ်ပြု၍ ထွက်ခွာရန် ခွင့်ပြု하였다။
Verse 4
सायाह्ले स महीपालस्ततो गज्जामुपेत्य च । चकार विधिवच्छौचं गान्धारी च यशस्विनी,तत्पश्चात् सायंकालमें राजा तथा यशस्विनी गान्धारीदेवीने गड़्ाजीके जलमें प्रवेश करके विधिपूर्वक स्नान-कार्य सम्पन्न किया
နေ့အဆုံးပိုင်းတွင် ဘုရင်နှင့် ဂုဏ်သတင်းကြီးသော ဂန္ဓာရီ မိဖုရားတို့သည် ဂင်္ဂါမြစ်သို့ သွားရောက်ကာ ရေထဲဝင်၍ ထုံးတမ်းအတိုင်း သန့်စင်ရေး အခမ်းအနားကို ပြုလုပ်하였다။
Verse 5
ते चैवान्ये पृथक् सर्वे तीर्थेष्वाप्लुत्य भारत । चक्कुः सर्वा: क्रियास्तत्र पुरुषा विदुरादय:
အို ဘာရတသားရေ။ အခြားသူတို့လည်း တစ်ဦးချင်းစီ သီးသန့် သန့်မြတ်သော တိရ္ထများ၌ ရေချိုးကာ၊ ဗိဒုရတို့အစရှိသော ယောက်ျားများသည် ထိုနေရာ၌ ဆန္ဓျာပူဇာကဲ့သို့သော ကောင်းမြတ်သည့် ထုံးတမ်းအမှုအရာ အားလုံးကို စည်းကမ်းတကျ ဆောင်ရွက်ပြီးစီး하였다။
Verse 6
कृतशौचं ततो वृद्धं श्वशुरं कुन्तिभोजजा । गान्धारीं च पृथा राजन् गज्भातीरमुपानयत्,राजन! स्नानादि कर लेनेके पश्चात् अपने बूढ़े श्वशुर धृतराष्ट्र और गान्धारीदेवीको कुन्तीदेवी गड़ाके किनारे ले आयीं
ဝိုင်သမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– ထို့နောက် ကုန္တိဘောဇ၏ သမီး ကုန္တီသည် သန့်စင်ရေး အခမ်းအနားတို့ကို ပြီးစီးပြီးနောက် အိုမင်းသော ယောက္ခမင်း ဓෘတရာෂ္ဌရ နှင့် မဟာမိဖုရား ဂန္ဓာရီတို့ကို ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းသို့ ဦးဆောင်ခေါ်ဆောင်သွားလေ၏၊ အို မင်းကြီး။
Verse 7
राज्ञस्तु याजकैस्तत्र कृतो वेदीपरिस्तर: । जुहाव तत्र वह्लिं स नृपति: सत्यसड्रर:
ထို့နောက် ထိုနေရာ၌ ယဇ္ဉပူဇော်ပွဲကို ဆောင်ရွက်သော ပုရောဟိတ်များသည် မင်းကြီးအတွက် ယဇ္ဉဝေဒီနှင့် အစီအစဉ်တို့ကို ပြင်ဆင်ကြ၏။ ထိုသို့ ပြင်ဆင်ထားသော ဝေဒီပေါ်၌ သန့်ရှင်းသော မီးကို တည်ထောင်ပြီးနောက် သစ္စာကတိတည်သော နရပတိသည် ဓမ္မနည်းအတိုင်း အဂ္နိဟောတရ (မီးပူဇော်) ကို ပြုလုပ်လေ၏။
Verse 8
ततो भागीरथीतीरात् कुरुक्षेत्र जगाम स: । सानुगो नृपतिर्वद्धो नियत: संयतेन्द्रिय:
ထို့နောက် ဘာဂီရထီ (ဂင်္ဂါ) မြစ်ကမ်းမှ ထွက်ခွာ၍ သူသည် ကုရုက္ခေတ္တရသို့ သွားလေ၏။ အိုမင်းသော မင်းကြီး ဓෘတရာෂ္ဌရသည် အမှုထမ်းများနှင့်အတူ စည်းကမ်းတကျ၊ သစ္စာဝတ္တရားကို တည်မြဲစွာ ထိန်းသိမ်းကာ အင်္ဒြိယများကို ချုပ်တည်း၍ ကုရုက္ခေတ္တရသို့ ရောက်ရှိလေ၏။
Verse 9
तत्राश्रमपदं धीमानभिगम्य स पार्थिव: । आससादाथ राजर्षि शतयूपं मनीषिणम्,वहाँ बुद्धिमानू भूपाल एक आश्रमपर जाकर वहाँके मनीषी राजर्षि शतयूपसे मिले
ထိုနေရာ၌ ဉာဏ်ပညာရှိသော မင်းကြီးသည် အာရှရမ်တည်ရာသို့ ရောက်ရှိလေ၏။ ထို့နောက် ရာဇဣသီဖြစ်သော သူသည် အမြော်အမြင်နက်ရှိုင်းသည့် မုနိ စတယူးပကို တွေ့ဆုံလေ၏။
Verse 10
स हि राजा महानासीत् केकयेषु परंतप: । स्वपुत्र॑ मनुजैश्वर्ये निवेश्य वनमाविशत्,वे परंतप राजा शतयूप कभी केकय देशके महाराज थे। अपने पुत्रको राजसिंहासनपर बिठाकर वनमें चले आये थे
ဝိုင်သမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– ထို စတယူးပ မင်းသည် ကေကယတို့အတွင်း မဟာဘုရင်ကြီးတစ်ပါးဖြစ်၍ ရန်သူတို့ကို လောင်ကျွမ်းစေသောသူ ဖြစ်လေ၏။ သူသည် မိမိသားကို လူတို့၏ အာဏာပိုင်ဆိုင်မှု (မင်းအာဏာ) တွင် တင်မြှောက်အပ်ပြီးနောက် တောသို့ ဝင်ရောက်လေ၏။
Verse 11
तेनासौ सहितो राजा ययी व्यासाश्रमं प्रति । तत्रैनं विधिवदू राजा प्रत्यगृह्नात् कुरूद्वह:
သူနှင့်အတူ ရှင်ဘုရင်သည် ဗျာသ ရသီ၏ အာရှရမ်သို့ ခရီးထွက်သွား၏။ ထိုနေရာ၌ ကုရုဝంశ၏ အထွဋ်အမြတ်ဖြစ်သော ဓြတရာෂ္ဋ္ရ ဘုရင်သည် ထုံးတမ်းစဉ်လာအတိုင်း လက်ခံကြိုဆိုကာ ရသီကို သင့်လျော်သော ပူဇော်ပွဲများဖြင့် ဂုဏ်ပြုလေ၏။
Verse 12
स दीक्षां तत्र सम्प्राप्प राजा कौरवनन्दन: । शतयूपाश्रमे तस्मिन् निवासमकरोत् तदा
ထိုနေရာ၌ တောဝင်ဘဝ (ဝါနပရಸ್ಥ) အတွက် သတ်မှတ်ထားသော ဒိက္ခာကို ခံယူပြီးနောက် ကုရုမင်းသား ဓြတရာෂ္ဋ္ရ ဘုရင်သည် ရှတယူးပ အာရှရမ်သို့ ပြန်လည်သွားကာ ထိုနေရာ၌ နေထိုင်လေ၏။
Verse 13
तस्मै सर्व विधि राज्ञे राजा55चख्यौ महामति: । आरण्यकं महाराज व्यासस्यानुमते तदा,महाराज! वहाँ परम बुद्धिमान् राजा शतयूपने व्यासजीकी आज्ञासे धृतराष्ट्रको वनमें रहनेकी सम्पूर्ण विधि बतला दी
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်—ထိုနောက် ဗျာသ ရသီ၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် ဉာဏ်ပညာအလွန်ကြီးမားသော ရှတယူးပ ဘုရင်သည် ထိုဘုရင်အား တောဘဝ (ဝါနပရಸ್ಥ) တွင် နေထိုင်ရန် လိုအပ်သော စည်းကမ်းနည်းလမ်း အပြည့်အစုံကို ရှင်းလင်းပြောကြားလေ၏။
Verse 14
एवं स तपसा राजन धृतराष्ट्री महामना: । योजयामास चात्मान तांश्षाप्पनुचरांस्तदा,राजन! इस प्रकार महामनस्वी राजा धुृतराष्ट्रने अपने-आपको तथा साथ आये हुए लोगोंको भी तपस्यामें लगा दिया
အို မင်းကြီး၊ ထိုသို့ဖြင့် စိတ်ဓာတ်ကြီးမားသော ဓြတရာෂ္ဋ္ရ ဘုရင်သည် တပသ (အာစီတ) ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို တည်ဆောက်ကာ ထိုအချိန်၌ သူနှင့်အတူ လိုက်ပါလာသော အမှုထမ်းတို့ကိုလည်း ထိုစည်းကမ်းတပသ၌ ပါဝင်စေ하였다။
Verse 15
तथैव देवी गान्धारी वल्कलाजिनधारिणी । कुन्त्या सह महाराज समानव्रतचारिणी,महाराज! इसी प्रकार वल्कल और मृगचर्म धारण करनेवाली गान्धारीदेवी भी कुन्तीके साथ रहकर धुृतराष्ट्रके समान ही व्रतका पालन करने लगीं
ဝိုင်သမ္ပာယနက ပြောသည်—အို မင်းကြီး၊ ထိုနည်းတူပင် သစ်ခွံအဝတ်နှင့် သမင်အရေကို ဝတ်ဆင်ထားသော မိဖုရား ဂန္ဓာရီသည် ကုန္တီနှင့်အတူ နေထိုင်ကာ ဓြတရာෂ္ဋ္ရ ဘုရင်ကဲ့သို့ပင် တင်းကျပ်သော ဝရတ (အဓိဋ္ဌာန်) ကို လိုက်နာလေ၏။
Verse 16
कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषा चैव ते नृप । संनियम्येन्द्रियग्राममास्थिते परमं तप:,नरेश्वर! वे दोनों नारियाँ इन्द्रियोंको अपने अधीन करके मन, वाणी, कर्म तथा नेत्रोंके द्वारा भी उत्तम तपस्यामें संलग्न हो गयीं
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ထိုမိန်းမနှစ်ဦးသည် အင်္ဒြိယအစုအဝေးအားလုံးကို ထိန်းချုပ်ကာ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော တပဿာသို့ အပ်နှံဝင်ရောက်ကြ၏—ကိုယ်ကာယဖြင့်လည်း၊ စိတ်ဖြင့်လည်း၊ နှုတ်ဖြင့်လည်း၊ မျက်စိအကြည့်ကိုပါ စည်းကမ်းတကျ ထိန်းသိမ်းခြင်းဖြင့်ပင်»။
Verse 17
त्वगस्थिभूत: परिशुष्कमांसो जटाजिनी वल्कलसंवृताडु: । स पार्थिवस्तत्र तपश्चचार महर्षिवत्तीव्रमपेतमोह:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ဓೃತရာෂ္ဋ္ရ မင်းကြီး၏ အသားအရေသည် ခြောက်သွေ့ကုန်၍ အရေပြားနှင့် အရိုးသာ ကျန်သကဲ့သို့ ဖြစ်လာ하였다။ ခေါင်းပေါ်တွင် ဇဋာဆံထုံးထားကာ ကိုယ်ပေါ်တွင် သမင်အရေ နှင့် သစ်ခေါက်အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်၍ ထိုအုပ်စိုးရှင်သည် မဟာရိရှီတစ်ပါးကဲ့သို့ ထိုနေရာ၌ ပြင်းထန်သော တပဿာကို ကျင့်သုံးလေ၏—စိတ်၏ မောဟအားလုံး ပျောက်ကင်းသွားခဲ့သည်။
Verse 18
क्षत्ता च धर्मार्थविग््र्यबुद्धि: ससंजयस्तं नृपतिं सदारम् । उपाचरद् घोरतपो जितात्मा तदा कृशो वल्कलचीरवासा:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ဓမ္မနှင့် အဓိပ္ပါယ် (artha) ကို ကျွမ်းကျင်သိမြင်၍ ဉာဏ်ပညာထက်မြက်သော ချမ်းဘာလိန် ဝိဒုရသည် စဉ္ဇယနှင့်အတူ မင်းကြီးကို မိဖုရားနှင့်တကွ စောင့်ရှောက်ဝတ်ပြု하였다။ စိတ်ကို အနိုင်ယူထိန်းချုပ်ပြီးနောက် သူသည် ပြင်းထန်သော တပဿာကို ဆောင်ရွက်လေ၏; ကိုယ်ခန္ဓာ ပိန်လှီ၍ သစ်ခေါက်အဝတ်နှင့် စုတ်ပြတ်အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ကာ တောအာရှရမ်ဘဝ၌ ဓೃತရာෂ္ဋ္ရနှင့် ဂန္ဓာရီတို့ကို အလေးအနက် ဝန်ဆောင်하였다။
Verse 19
इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि आश्रमवासपर्वणि शतयूपाश्रमनिवासे एकोनविंशो5 ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သရီ မဟာဘာရတ» ၏ «အာရှရမဝါသိက ပရဝ» အတွင်း—အာရှရမ်တွင် နေထိုင်ခြင်းအခန်း၊ «ရှတယူပ» အာရှရမ်နေရာ၌—အခန်း (အဓ್ಯಾಯ) တစ်ဆယ့်ကိုး ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
How the victors should respond to Bhīma’s resentment while still honoring Dhṛtarāṣṭra: the chapter resolves the tension by prioritizing elder-respect and reconciliation over retaliatory emotion, expressed through concrete material support.
That sādhus remember benefactions rather than offenses, and that royal wealth should function as a trust for maintaining dignity, meeting obligations, and enabling charitable/ritual giving—especially toward elders and dependents after conflict.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-level significance is implicit: ethical governance and dāna are presented as restorative disciplines that reduce enmity and prepare the polity and household for the renunciatory trajectory of the later narrative.