Adhyaya 4
စစ်ကာလ ဆုံးဖြတ်ချက်မက်ထရစ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး လူအင်အားနှင့် ဘဏ္ဍာတိုက်အပေါ် သက်ရောက်မှုအသားတင်ဖြင့် အကျိုးအမြတ်ကို တိုင်းတာကာ နိုင်ငံအင်အားကို တိုးပွားစေသော (bahuguṇa) ရယူမှုများကိုသာ လက်ခံပြီး အင်အားကို စုပ်ယူသည့် ရယူမှုများကို မလက်ခံဟု ဆိုသည်။ kṣaya (လူ/ထမ်းပိုးတိရစ္ဆာန် လျော့နည်းခြင်း) နှင့် vyaya (ရွှေ/စပါး လျော့နည်းခြင်း) ကို စစ်ဆင်ရေးကုန်ကျစရိတ်အဖြစ် သီးခြားသတ်မှတ်သည်။ “ကောင်းသော အမြတ်” (lābhasampat) ကို မဟာဗျူဟာအရည်အသွေးဖြင့် ခွဲခြားသည်—ထိန်းသိမ်းနိုင်၊ ပြန်လည်ရယူနိုင်၊ ငြိမ်းချမ်းစေ၊ မနှိုးဆော်၊ လျင်မြန်၊ အလဟဿနည်း၊ ကုန်ကျနည်း၊ အထွက်မြင့်၊ မင်္ဂလာရှိ၊ ဥပဒေနှင့်ညီ၊ ရှေ့တိုးစေ။ အောင်ပွဲနှင့် သဘောတူညီချက်များကို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုအဖြစ် မြင်ပြီး အနာဂတ်မလုံခြုံမှု သို့မဟုတ် ဘဏ္ဍာရေးဖိအားကို တိုးစေသော ဆုလာဘ်များကို ပယ်ချရန် ဆိုသည်။ စစ်မြေပြင်ရလဒ်များကို saptāṅga ကျန်းမာရေးနှင့် ပြန်လည်ချိတ်ဆက်ကာ အထူးသဖြင့် kośa, daṇḍa နှင့် mitra တည်ငြိမ်မှုကို အလေးထားသည်။ သတိပညာကို လက်တွေ့ကျကျ အကောင်အထည်ဖော်၍ စျေးကြီးပြီး ပျက်လွယ်သော ထိန်းချုပ်မှုများထက် အားသာချက်တိုးပွားစေပြီး ရွေးချယ်ခွင့်ဖန်တီးသော တည်နေရာများကို ဦးစားပေးရန် ဆိုသည်။
Sutras
Sutra 1
युग्यपुरुषापचयः क्षयः ॥ कZ_०९.४.०१ ॥
အသုံးချနိုင်သော လူအင်အား (သင့်လျော်သော ဝန်ထမ်း) လျော့နည်းခြင်းသည် «ဆုံးရှုံးမှု» (kṣaya) ဖြစ်သည်။
Sutra 2
हिरण्यधान्यापचयो व्ययः ॥ कZ_०९.४.०२ ॥
ရွှေနှင့် စပါး (သီးနှံ) လျော့နည်းခြင်းသည် «အသုံးစရိတ်» (vyaya) ဖြစ်သည်။
Sutra 3
ताभ्यां बहुगुणविशिष्टे लाभे यायात् ॥ कZ_०९.४.०३ ॥
ထိုဆုံးရှုံးမှု/အသုံးစရိတ်တို့ကို ခံယူ၍ ဆက်လက်လုပ်ဆောင်ရမည်မှာ ၎င်းတို့နှစ်ခုနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် အကျိုးအမြတ် အဆများစွာ ထူးခြားသော အမြတ်ရရှိမည့်အခါတွင်သာ ဖြစ်သည်။
Sutra 4
आदेयः प्रत्यादेयः प्रसादकः प्रकोपको ह्रस्वकालस्तनुक्षयोऽल्पव्ययो महान्वृद्ध्युदयः कल्यो धर्म्यः पुरोगश्चेति लाभसम्पत् ॥ कZ_०९.४.०४ ॥
«အမြတ်၏ အထူးကောင်းမွန်မှု» (lābhasampat) သည် အောက်ပါလက္ခဏာများရှိသော အမြတ်တွင် ပါဝင်သည်— ရယူနိုင်သော; (အခြေအနေပြောင်းလဲလျှင်) ပြန်လည်ရယူနိုင်သော; သဘောတူညီမှု/နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေသော; သို့မဟုတ် (လိုအပ်လျှင်) ဖိအားပေး/အမျက်ထွက်စေ၍ ထိန်းချုပ်နိုင်သော; ဆောင်ရွက်ချိန်တိုသော; လူအင်အားဆုံးရှုံးမှု နည်းသော; အသုံးစရိတ် နည်းသော; ကြီးမားသော တိုးတက်မှုနှင့် မြင့်တက်မှုကို ပေးသော; အကျိုးရှိသော; ဥပဒေ/ဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီသော; နှင့် ရှေ့ဆောင်/လမ်းဖွင့်ပေးသော (နောက်ထပ်အမြတ်များအတွက် အခြေခံဖြစ်စေသော) ဖြစ်သည်။
Sutra 5
सुप्राप्यानुपाल्यः परेषामप्रत्यादेय इत्यादेयः ॥ कZ_०९.४.०५ ॥
ရယူရန်လွယ်ကူပြီး ထိန်းသိမ်းကာကွယ်နိုင်ကာ အခြားသူများထံ ပြန်ပေးရန်မလိုသော အကျိုးအမြတ်ကို “ādeya” (ယူဆောင်သိမ်းယူနိုင်သော အကျိုးအမြတ်) ဟု ခေါ်သည်။
Sutra 6
विपर्यये प्रत्यादेयः ॥ कZ_०९.४.०६ ॥
ဆန့်ကျင်ဘက်အခြေအနေတွင် ၎င်းကို «pratyādeya» (ပြန်လည်ပေးအပ်/ပြန်လည်ပြုပြင်ပေးရမည့် အမြတ်) ဟု ခေါ်သည်။
Sutra 7
तमाददानस्तत्रस्थो वा विनाशं प्राप्नोति ॥ कZ_०९.४.०७ ॥
ထို (ပြန်လည်ပေးအပ်ရမည့် အမြတ်) ကို သိမ်းယူသူ သို့မဟုတ် ၎င်းကို ထိန်းထားရန် ထိုနေရာတွင်ပင် နေထိုင်နေသူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်။
Sutra 8
यदि वा पश्येत्प्रत्यादेयमादाय कोशदण्डनिचयरक्षाविधानान्यवस्रावयिष्यामि खनिद्रव्यहस्तिवनसेतुबन्धवणिक्पथानुद्धृतसारान् करिष्यामि प्रकृतीरस्य कर्शयिष्यामि अपवाहयिष्यामि आयोगेनाराधयिष्यामि वा ताः परं प्रतियोगेन कोपयिष्यति प्रतिपक्षे वास्य पण्यमेनं करिष्यामि मित्रमपरुद्धं वास्य प्रतिपादयिष्यामि मित्रस्य स्वस्य वा देशस्य पीडामत्रस्थस्तस्करेभ्यः परेभ्यश्च प्रतिकरिष्यामि मित्रमाश्रयं वास्य वैगुण्यं ग्राहयिष्यामि तदमित्रविरक्तं तत्कुलीनं प्रतिपत्स्यते सत्कृत्य वास्मै भूमिं दास्यामि इति संहितसमुत्थितं मित्रं मे चिराय भविष्यति इति प्रत्यादेयमपि लाभमाददीत ॥ कZ_०९.४.०८ ॥
သို့မဟုတ် ပြန်လည်ပေးအပ်ရမည့် အမြတ်ကိုပင် ယူခြင်းအားဖြင့် မိမိအတွက် အောက်ပါအကျိုးများကို ရနိုင်မည်ဟု ကြိုတင်မြင်နိုင်ပါက—ရန်သူ၏ ဘဏ္ဍာတိုက်၊ ဒဏ်ခတ်အာဏာ၊ သိုလှောင်ထားသော အရံအင်အားများနှင့် ကာကွယ်ရေးစီမံချက်များကို ချွတ်ယွင်းစေ/စုပ်ယူစေခြင်း; သတ္တုတွင်းများ၊ ပစ္စည်းအရင်းအမြစ်များ၊ ဆင်တောများ၊ တံတား/တမံလုပ်ငန်းများနှင့် ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းများမှ တန်ဖိုးကို ဆုတ်ယုတ်စေခြင်း; ရန်သူ၏ အခြေခံအင်အားများ (prakṛtis) ကို အားနည်းစေ၍ ဆွဲထုတ်ယူခြင်း သို့မဟုတ် အကျိုးပေးဆွဲဆောင်မှုများဖြင့် မိမိဘက်သို့ ဆွဲယူခြင်း; ထို့ကြောင့် ရန်သူကို အလွန်အကျွံ ပြိုင်ဆိုင်တုံ့ပြန်စေ၍ ဒေါသထွက်စေခြင်း; သူ့ကို သူ့ပြိုင်ဘက်များ၏ လက်ထဲတွင် ကုန်ပစ္စည်းတစ်ခုကဲ့သို့ ဖြစ်စေခြင်း; ထိန်းချုပ်ခံနေရသော မဟာမိတ်ကို ပြန်လည်ထူထောင်ပေးခြင်း; မိမိက ထိုနေရာတွင် ရှိနေစဉ် မိမိ၏ သို့မဟုတ် မဟာမိတ်၏ နယ်မြေကို သူခိုးများနှင့် ပြင်ပရန်သူများမှ ကာကွယ်ပေးခြင်း; ရန်သူအပေါ် မူတည်နေသော မဟာမိတ်ကို သူ့ချို့ယွင်းချက်များကို သိမြင်စေ၍ ရန်သူမှ စိတ်ကွာကာ မိမိ၏ မျိုးရိုးဘက်သို့ ပြန်လာစေခြင်း; ထိုသူကို ဂုဏ်ပြုကာ မြေယာပင် ပေးအပ်ခြင်းဖြင့် ထိုသို့သော အခြေအနေများမှ ပေါ်ပေါက်လာသည့် မဟာမိတ်ဆက်ဆံရေးကို ကြာရှည်တည်တံ့စေခြင်း—ဟူသမျှ ဖြစ်နိုင်မည်ဟု မြင်လျှင် ပြန်လည်ပေးအပ်ရမည့် အမြတ်ကိုပင် ယူနိုင်သည်။
Sutra 9
इत्यादेयप्रत्यादेयौ व्याख्यातौ ॥ कZ_०९.४.०९ ॥
ထို့ကြောင့် «ādeya» နှင့် «pratyādeya» ကို ရှင်းလင်းဖော်ပြပြီးဖြစ်သည်။
Sutra 10
अधार्मिकाद्धार्मिकस्य लाभो लभ्यमानः स्वेषां परेषां च प्रसादको भवति ॥ कZ_०९.४.१० ॥
အဓမ္မရှင်မှ ဓမ္မရှင်သို့ ရရှိလာသော အမြတ်သည် ရရှိပြီးနောက် မိမိဘက်လူထုနှင့် ပြင်ပသူများ နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် စိတ်ကျေနပ်ဖွယ်၊ လက်ခံနိုင်ဖွယ် ဖြစ်လာသည်။
Sutra 11
विपरीतः प्रकोपक इति ॥ कZ_०९.४.११ ॥
ပြောင်းပြန်ဖြစ်ရပ်သည် ဒေါသကိုနှိုးဆော်ပြီး မကျေနပ်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
Sutra 12
मन्त्रिणामुपदेशाल् लाभोऽलभ्यमानः कोपको भवति अयमस्माभिः क्षयव्ययौ ग्राहितः इति ॥ कZ_०९.४.१२ ॥
ဝန်ကြီးများ၏ အကြံပေးချက်အရ ရနိုင်သော အကျိုးအမြတ်ကို မယူလျှင် ၎င်းသည် ဒေါသဖြစ်စေသော အကြောင်းရင်း ဖြစ်လာသည်—(သူတို့က) «ကျွန်ုပ်တို့ကို ဆုံးရှုံးမှုနှင့် ကုန်ကျစရိတ်များကို ထမ်းဆောင်စေခဲ့သည်» ဟု ဆိုကြလိမ့်မည်။
Sutra 13
दूष्यमन्त्रिणामनादराल् लाभो लभ्यमानः कोपको भवति सिद्धार्थोऽयमस्मान्विनाशयिष्यति इति ॥ कZ_०९.४.१३ ॥
ကိုယ်ကျိုးရှာ (ပျက်စီးလွယ်/အကျင့်ပျက်) ဝန်ကြီးများကို လျစ်လျူရှုခြင်းကြောင့် ရရှိပြီးသား အကျိုးအမြတ်တောင် ဒေါသဖြစ်စေသော အကြောင်းရင်း ဖြစ်လာသည်—(သူတို့က) «ဒီအောင်မြင်သူက ကျွန်ုပ်တို့ကို ဖျက်ဆီးလိမ့်မယ်» ဟု ထင်ကြသည်။
Sutra 14
विपरीतः प्रसादकः ॥ कZ_०९.४.१४ ॥
ပြောင်းပြန်ဖြစ်ရပ်သည် စိတ်ကိုပြေစေပြီး လက်ခံမှုကို ရရှိစေသည်။
Sutra 15
इति प्रसादककोपकौ व्याख्यातौ ॥ कZ_०९.४.१५ ॥
Thus the ‘conciliator’ (prasādaka) and the ‘provoker’ (kopaka) have been explained.
Sutra 16
गमनमात्रसाध्यत्वाद् ह्रस्वकालह् ॥ कZ_०९.४.१६ ॥
သွားလာခြင်းသာဖြင့် (သွားရောက်/ချဉ်းကပ်ရုံဖြင့်) အောင်မြင်နိုင်သောကြောင့် အချိန်တိုသာလိုသည်။
Sutra 17
मन्त्रसाध्यत्वात्तनुक्षयः ॥ कZ_०९.४.१७ ॥
အကြံဉာဏ်/မဟာဗျူဟာ (မန်တရ) ဖြင့် အောင်မြင်နိုင်သောကြောင့် ဆုံးရှုံးမှု (ပျက်စီးလျော့နည်းမှု) သည် နည်းပါးသည်။
Sutra 18
भक्तमात्रव्ययत्वादल्पव्ययह् ॥ कZ_०९.४.१८ ॥
စားနပ်ရိက္ခာ (bhakta) အတွက်သာ ကုန်ကျသဖြင့် ကုန်ကျစရိတ် နည်းပါးသည်။
Sutra 19
तदात्ववैपुल्यान्महान् ॥ कZ_०९.४.१९ ॥
ချက်ချင်းပင် ပေါများစွာ ရရှိနိုင်သောကြောင့် ၎င်းသည် ကြီးမားသည် (ပမာဏကြီး)။
Sutra 20
अर्थानुबन्धकत्वाद्वृद्ध्युदयः ॥ कZ_०९.४.२० ॥
နောက်ဆက်တွဲ ဝင်ငွေ/အကျိုးအမြတ် (artha-anubandha) နှင့် ဆက်နွယ်နေသောကြောင့် တိုးတက်မှုနှင့် အမြတ်တိုးပွားမှုကို ဖြစ်စေသည်။
Sutra 21
निराबाधकत्वात्कल्यः ॥ कZ_०९.४.२१ ॥
အနှောင့်အယှက်ကင်းသောကြောင့် ၎င်းသည် ခိုင်မာ/လုံခြုံ (kalya) ဖြစ်သည်။
Sutra 22
प्रशस्तोपादानाद्धर्म्यः ॥ कZ_०९.४.२२ ॥
ရယူသည့်နည်းလမ်းများက ချီးမွမ်းထိုက်သောကြောင့် ၎င်းသည် ဥပဒေ/ဓမ္မနှင့်ကိုက်ညီ (dharmya) ဖြစ်သည်။
Sutra 23
सामवायिकानामनिर्बन्धगामित्वात्पुरोगः इति ॥ कZ_०९.४.२३ ॥
အစုလိုက်လုပ်ငန်းများ (sāmavāyika) တွင် ခိုင်မာသောချုပ်နှောင်မှု (စည်းကမ်း/ကတိကဝတ်) မရှိဘဲ ဆက်လက်သွားတတ်သောကြောင့် ရှေ့တန်းထွက်—ဆိုလိုသည်မှာ ဦးဆောင်ရမည် (puroga)။
Sutra 24
तुल्ये लाभे देशकालौ शक्त्युपायौ प्रियाप्रियौ जवाजवौ सामीप्यविप्रकर्षौ तदात्वानुबन्धौ सारत्वसातत्ये बाहुल्यबाहुगुण्ये च विमृश्य बहुगुणयुक्तं लाभमाददीत ॥ कZ_०९.४.२४ ॥
အကျိုးအမြတ်တူညီသည့်အခါ နေရာနှင့်အချိန်; ကိုယ့်စွမ်းအားနှင့် နည်းလမ်း; နှစ်သက်ဖွယ်/မနှစ်သက်ဖွယ်; မြန်/နှေး; နီး/ဝေး; ချက်ချင်းရလဒ်နှင့် နောက်ဆက်တွဲအကျိုးဆက်; ခိုင်မာမှုနှင့် ဆက်လက်တည်တံ့မှု; ပမာဏနှင့် အားသာချက်များ၏ များပြားမှုတို့ကို စိစစ်ပြီး အရည်အချင်း/ကောင်းကျိုးပိုများသော အကျိုးအမြတ်ကို လက်ခံယူရမည်။
Sutra 25
लाभविघ्नाः कामः कोपः साध्वसं कारुण्यं ह्रीरनार्यभावो मानः सानुक्रोशता परलोकापेक्षा धार्मिकत्वमत्यागित्वं दैन्यमसूया हस्तगतावमानो दौरात्म्यमविश्वासो भयमप्रतीकारः शीतोष्णवर्षाणामाक्षम्यं मङ्गलतिथिनक्षत्रेष्टित्वमिति ॥ कZ_०९.४.२५ ॥
အကျိုးအမြတ်ရရှိမှုကို တားဆီးသော အရာများမှာ—ကာမလိုလားမှု၊ ဒေါသ၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်း/တုန်လှုပ်ခြင်း၊ မသင့်လျော်သော သနားကြင်နာမှု၊ အရှက်၊ မယဉ်ကျေးသော အပြုအမူ၊ မာန၊ အလွန်အမင်း နူးညံ့ကြင်နာမှု၊ နောက်ဘဝဆုလာဘ်ကို မျှော်လင့်ခြင်း၊ သာသနာရေးကို ပြသလိုသော သဘော၊ (သုံးစွဲရမည့်အရာကို) မလွှတ်ချင်ခြင်း၊ ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှု၊ မနာလိုမှု၊ ရယူပြီးသားဖြစ်သော်လည်း အရှက်ကွဲခြင်း၊ ဆိုးယုတ်မှု၊ မယုံကြည်မှု၊ တန်ပြန်နည်းလမ်းမရှိသော ကြောက်ရွံ့မှု၊ အအေး/အပူ/မိုးကို မခံနိုင်ခြင်း၊ နှင့် မင်္ဂလာနေ့ရက်နှင့် ကြယ်နက္ခတ်များကို အလွန်စွဲလမ်းခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။
Sutra 26
अर्थो ह्यर्थस्य नक्षत्रं किं करिष्यन्ति तारकाः ॥ कZ_०९.४.२६च्द् ॥
အရင်းအမြစ်များကို ရယူရန် အရင်းအမြစ်များပင် မင်္ဂလာနက္ခတ်ဖြစ်သည်။ ကြယ်များက ဘာလုပ်ပေးနိုင်မလဲ။
Sutra 27
अर्थैरर्था प्रबध्यन्ते गजाः प्रजिगजैरिव ॥ कZ_०९.४.२७च्द् ॥
အရင်းအမြစ်များကို အရင်းအမြစ်များဖြင့်ပင် ချုပ်ကိုင်ရယူသည်—လေ့ကျင့်ထားသော လှည့်ဖျားဆင်များဖြင့် ဆင်များကို ဖမ်းသကဲ့သို့။
Frequently Asked Questions
The state avoids self-defeating conquests and chooses gains that are holdable, low-cost, rapid, and legitimacy-enhancing—thereby preserving manpower, stabilizing revenue, reducing unrest, and converting wartime success into durable prosperity and security.
No fixed fine is stated here; the implied daṇḍa is royal sanction for ruinous counsel or negligent execution—ministers who push kṣaya-vyaya-heavy ‘gains’ invite dismissal, punishment, or confiscation under broader Arthashastra standards for harmful advice and endangerment of kośa/daṇḍa.