
Adhyaya 222 — राजधर्माः (Rājadharmāḥ): Duties of Kings (Administrative Order, Protection, and Revenue Ethics)
ဤအধ্যာယာတွင် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို အဆင့်လိုက်ဖော်ပြသည်—ရွာခေါင်းဆောင်၊ ရွာ ၁၀ ရွာအုပ်၊ ရွာ ၁၀၀ ရွာအုပ်နှင့် ခရိုင်အုပ်ချုပ်ရေးမှူး—ပြီးနောက် လစာ/အကျိုးခံစားခွင့်သည် လုပ်ဆောင်ရလဒ်နှင့်ကိုက်ညီရမည်၊ အပြုအမူကို စစ်ဆေးရေးဖြင့် အမြဲတမ်းစိစစ်ရမည်ဟုဆိုသည်။ အုပ်ချုပ်ရေး၏အခြေခံမှာ “ကာကွယ်ခြင်း” ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတော်လုံခြုံမှသာ မင်း၏စည်းစိမ်တိုးတက်ကာ မကာကွယ်နိုင်လျှင် မင်း၏ဓမ္မက လိမ်လည်သကာဖြစ်သွားမည်ဟုသတိပေးသည်။ အರ್ಥ (စည်းစိမ်) ကို ဓမ္မနှင့် ကာမ၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာအခြေခံဟုယူဆသော်လည်း သာသနာစာတမ်းအညွှန်းအတိုင်း အခွန်ကောက်ယူခြင်းနှင့် မကောင်းသူများကို နှိမ်နင်းခြင်းဖြင့်သာ ရယူရမည်။ ဥပဒေ-ကျင့်ဝတ်တာဝန်များအဖြစ် မမှန်သက်သေခံမှုအတွက် ဒဏ်ကြေး၊ ပိုင်ရှင်မရှိပစ္စည်းကို ၃ နှစ်အပ်နှံထိန်းသိမ်းခြင်း၊ ပိုင်ဆိုင်မှုသက်သေအထောက်အထားစံနှုန်းများ၊ မိဘမဲ့ကလေး၊ သမီး၊ မုဆိုးမနှင့် အားနည်းသောမိန်းမများကို ဆွေမျိုးများက မတရားသိမ်းယူခြင်းမှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည်ဟုဖော်ပြသည်။ ခိုးယူမှုအတွက် မင်းက ယေဘုယျအားဖြင့် လျော်ကြေးပေးရပြီး (ခိုးမှုတားဆီးရေးအရာရှိများ ပျက်ကွက်လျှင် သူတို့ထံမှ ပြန်လည်တောင်းခံနိုင်) သို့သော် အိမ်တွင်းခိုးမှုအတွက် တာဝန်ခံမှုကို ကန့်သတ်ထားသည်။ နောက်ဆုံးတွင် ဝင်ငွေစည်းမျဉ်းများ—ကုန်သွယ်သူအကျိုးအမြတ်တရားမျှတစေရန် အကောက်ခွန်၊ လှေကူး/ဖယ်ရီတွင် မိန်းမနှင့် သံဃာ/တရားလမ်းစွန့်သူများကို ကင်းလွတ်ခွင့်၊ စပါး၊ တောထွက်ပစ္စည်း၊ တိရစ္ဆာန်၊ ရွှေ၊ ကုန်ပစ္စည်းတို့အပေါ် အပိုင်းအခြားအခွန်—နှင့် လူမှုကယ်ဆယ်ရေးအမိန့်တင်းကျပ်မှုကို ထည့်သွင်းသည်။ ဆာလောင်နေသော śrotriya များကို အခွန်မကောက်ဘဲ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအထောက်အပံ့ပေးရမည်၊ သူတို့၏ကောင်းကျိုးသည် နိုင်ငံတော်ကျန်းမာရေးနှင့် ချိတ်ဆက်နေသည်ဟုဆိုသည်။
Verse 1
आग्नेये महापुराणे राजधर्मो नाम एकविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः तान्न हिंस्याद्यदैव तु इति ज सत्यवान् सुव्रतेन चेति घ , ञ च अथ द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजधर्माः पुष्कर उवाच ग्रामस्याधिपतिं कुर्याद्दशग्रामाधिपं नृपः शतग्रामाधिपञ्चान्यं तथैव विषयेश्वरं
«အဂ္နိ မဟာပုရာဏ» တွင် “ရာဇဓမ္မ” ဟူသော အခန်း (အဓျာယ ၂၂၂) စတင်သည်။ (စာသားအမှတ်အသား/ရွတ်ဆိုညွှန်းကိန်းများ ပါရှိသည်။) ထို့နောက် မင်းတို့၏ တာဝန်များကို ဆိုသော အခန်း ၂၂၃ စတင်သည်။ ပုရှ္ကရက ပြောသည်– “မင်းသည် ရွာတစ်ရွာအတွက် ရွာအုပ်ကို ခန့်အပ်ရမည်၊ ရွာဆယ်ရွာအုပ် (ဒသဂ्रामအဓိပ) ကို ခန့်အပ်ရမည်၊ ရွာတစ်ရာအုပ်ကိုလည်း ခန့်အပ်ရမည်၊ ထို့အတူ ခရိုင်/ဗိသယ (viṣaya) အုပ်ချုပ်ရေးမှူးကိုလည်း ခန့်အပ်ရမည်။”
Verse 2
तेषां भोगविभागश् च भवेत् कर्मानुरूपतः नित्यमेव तथा कार्यं तेषाञ्चारैः परीक्षणं
သူတို့၏ အကျိုးခံစားခွင့်နှင့် လစာအကျိုးအမြတ်တို့ကို သူတို့၏ လုပ်ဆောင်မှုနှင့် အောင်မြင်မှုအတိုင်း သင့်လျော်စွာ ခွဲဝေသင့်သည်။ ထို့အတူ သူတို့၏ အကျင့်အကြံကိုလည်း စစ်ဆေးရေးသူများ (စပိုင်/စုံထောက်) ဖြင့် အမြဲတမ်း စိစစ်ရမည်။
Verse 3
ग्रामे दोषान् समुत्पन्नान् ग्रामेशः प्रसमं नयेत् अशक्तो दशपालस्य स तु गत्वा निवेदयेत्
ရွာတွင် ပြစ်မှု သို့မဟုတ် အနှောင့်အယှက်များ ပေါ်ပေါက်လာလျှင် ရွာအုပ်သည် ထိုကိစ္စကို ငြိမ်းချမ်းစွာ ဖြေရှင်းသင့်သည်။ မဖြေရှင်းနိုင်ပါက ဒသပာလ (ရွာဆယ်ရွာကို တာဝန်ယူသူ) ထံသို့ သွားရောက် တင်ပြရမည်။
Verse 4
श्रुत्वापि दशपालो ऽपि तत्र युक्तिमुपाचरेत् वित्ताद्याप्नोति राजा वै विषयात्तु सुरक्षितात्
အကြံကို ကြားပြီးနောက်တောင် အုပ်ချုပ်သူသည်—ဒిశတစ်ဆယ်၏ ကာကွယ်သူများက ကာကွယ်ထားသော်လည်း—ထိုနေရာတွင် လက်တွေ့ကျသော နည်းဗျူဟာကို အသုံးချရမည်။ အကြောင်းမှာ မင်းသည် ငွေကြေးစသည်တို့ကို လုံခြုံကာကွယ်ထားသော နယ်မြေမှသာ အမှန်တကယ် ရရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 5
धनवान्धर्ममाप्नोति धनवान् काममश्नुते उच्छिद्यन्ते विना ह्य् अर्थैः क्रिया ग्रीष्मे सरिद्यथा
ဥစ္စာရှိသူသည် ဓမ္မကို ရရှိနိုင်၏၊ ဥစ္စာရှိသူသည် ကာမကိုလည်း ခံစားနိုင်၏။ အတ္ထ (ပစ္စည်းအရင်းအမြစ်) မရှိလျှင် လုပ်ငန်းနှင့် ပူဇော်ကာရိယာတို့ ရပ်တန့်သွားသည်၊ နွေရာသီတွင် မြစ်ရေခြောက်သကဲ့သို့။
Verse 6
विशेषो नास्ति लोकेषे पतितस्याधनस्य च पतितान्न तु गृह्णन्ति दरिद्रो न प्रयच्छति
လောက၌ အဆင့်အတန်း သို့မဟုတ် အကျင့်သီလမှ ကျဆင်းသူနှင့် ဥစ္စာမရှိသူတို့အကြား အမှန်တကယ် ကွာခြားမှု မရှိ။ ကျဆင်းသူထံမှ လူတို့ မလက်ခံကြ၊ ဆင်းရဲသူကလည်း ဒါန မပေးနိုင်။
Verse 7
धनहीनस्य भार्यापि नैका स्यादुपवर्तिनी राष्ट्रपीडाकरो राजा नरके वसते चिरं
ဥစ္စာမရှိသူ၏ မယားပင် တစ်စိတ်တစ်သဘောဖြင့် သစ္စာရှိသော အဖော်အဖြစ် အမြဲမတည်နိုင်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံကို ဖိနှိပ်ညှဉ်းပန်းသော မင်းသည် နရက၌ အချိန်ကြာရှည် နေထိုင်ရ၏။
Verse 8
नित्यं राज्ञा तथा भाव्यं गर्भिणी सहधर्मिणी यहा स्वं सुखमुत्सृज्य गर्भस्य सुखमावहेत्
မင်းသည် အမြဲတမ်း ဂရုစိုက်စီမံရမည်၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင် မဟာဒေဝီ—ဓမ္မ၏ အဖော်—သည် ကိုယ်ပိုင်အဆင်ပြေမှုကို ချန်လှပ်၍ သန္ဓေကလေး၏ ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို ဆောင်ရွက်စေသင့်၏။
Verse 9
विना ह्य् अर्थमिति घ , ञ च नैव स्याद्वशवर्तिनीति ख , ट च नैव स्याद्वशवर्तिनीति घ , ज , ञ च सुखमाहरेदिति ज , ट च किं यज्ञैस्तपसा तस्य प्रजा यस्य न रक्षिताः सुरक्षिताः प्रजा यस्य स्वर्गस्तस्य गृहोपमः
«အတ္ထ (ပစ္စည်းအရင်းအမြစ်) မရှိလျှင်» ဟု (အချို့ပုဒ်မူများတွင်) ဖတ်ကြသည်။ «သူမသည် မထိန်းချုပ်နိုင်/မနာခံ» ဟု (အချို့ပုဒ်မူများတွင်) ဖတ်ကြသည်။ «သူသည် ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို ဆောင်ကြဉ်းရမည်» ဟု (အချို့ပုဒ်မူများတွင်) ဖတ်ကြသည်။ မိမိ၏ ပြည်သူတို့ကို မကာကွယ်သော အုပ်ချုပ်သူအတွက် ယဇ్ఞနှင့် တပသ်တို့သည် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း။ ပြည်သူတို့ကို ကောင်းစွာ ကာကွယ်ထားသူအတွက်မူ ကောင်းကင်သည် မိမိအိမ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။
Verse 10
अरक्षिताः प्रजा यस्य नरकं तस्य मन्दिरं राजा षड्भागमादत्ते सुकृताद्दुष्कृतादपि
ပြည်သူတို့ကို မကာကွယ်သော မင်းအတွက် ငရဲသည် သူ၏ နေရာတည်ဖြစ်၏။ မင်းသည် ပြည်သူတို့၏ ကုသိုလ်မှလည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်မှလည်းကောင်း ခြောက်ပုံတစ်ပုံကို ယူတတ်၏။
Verse 11
धर्मागमो रक्षणाच्च पापमाप्नोत्यरक्षणात् सुभगा विटभीतेव राजवल्लभतस्करैः
ကာကွယ်ခြင်းဖြင့် ဓမ္မသည် တည်မြဲရ၏၊ မကာကွယ်လျှင် အပြစ်ကို ရရှိ၏—ပွဲစားမိန်းမကို ကြောက်သော ကံကောင်းသည့် မိန်းမတစ်ဦးကဲ့သို့၊ မင်း၏ အချစ်တော်များနှင့် သူခိုးများကလည်း ခြိမ်းခြောက်ကြသည်။
Verse 12
भक्ष्यमाणाः प्रजा रक्ष्याः कायस्थैश् च विशेषतः
ဖိနှိပ်ခံနေရသော ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်ရမည်၊ အထူးသဖြင့် ကာယသ္ထများ (အစိုးရစာရေး/အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိများ) က ကာကွယ်ရမည်။
Verse 13
रक्षिता तद्भयेभ्यस्तु राज्ञो भवति सा प्रजाअप्_२२२०१२च्दरक्षिता सा भवति तेषामेवेह भोजनं दुष्टसम्मर्दनं कुर्याच्छास्त्रोक्तं करमाददेत्
ထိုအန္တရာယ်များမှ ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်နိုင်လျှင် သူတို့သည် မင်း၏ ပြည်သူအဖြစ် အမှန်တကယ် ဖြစ်၏။ မကာကွယ်လျှင် သူတို့သည် မင်း၏ မဟုတ်တော့။ ဤနိုင်ငံတွင် မင်း၏ အာဟာရနှင့် အသက်မွေးမှုသည် သူတို့ထံမှသာ ဖြစ်သဖြင့်၊ မကောင်းသူတို့ကို နှိမ်နင်းကာ သာස්တရအမိန့်အတိုင်း အခွန်ကို ကောက်ယူရမည်။
Verse 14
कोषे प्रवेशयेदर्धं नित्यञ्चार्धं द्विजे ददेत् निधिं द्विजोत्तमः प्राप्य गृह्णीयात्सकलं तथा
တစ်ဝက်ကို ဘဏ္ဍာတိုက်ထဲသို့ ထည့်သွင်းရမည်၊ ကျန်တစ်ဝက်ကိုလည်း အမြဲတမ်း ဗြာဟ္မဏတစ်ဦးအား ပေးရမည်။ ထို့အတူ အထွတ်အမြတ် ဗြာဟ္မဏသည် သိုက်ကို တွေ့ရှိလျှင် အားလုံးကို ယူနိုင်သည်။
Verse 15
चतुर्थमष्टमं भागं तथा षोडशमं द्विजः वर्णक्रमेण दद्याच्च निधिं पात्रे तु धर्मतः
ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) သည် ဝဏ္ဏအဆင့်လိုက် အစဉ်အတိုင်း လေးပုံတစ်ပုံ၊ ရှစ်ပုံတစ်ပုံ၊ ဆယ့်ခြောက်ပုံတစ်ပုံကို ပေးလှူရမည်။ ထို့နောက် ဓမ္မအတိုင်း သင့်တော်သူထံသို့ နိဓိကို အပ်နှံရမည်။
Verse 16
अनृतन्तु वदन् दण्ड्यः सुवित्तस्यांशमष्टमं प्रणष्टस्वामिकमृक्थं राजात्र्यब्दं निधापयेत्
မုသာစကားပြောသူကို အပြစ်ဒဏ်ချမှတ်၍ မိမိဥစ္စာ၏ ရှစ်ပုံတစ်ပုံကို ဒဏ်ကြေးအဖြစ် ပေးဆောင်စေရမည်။ ပိုင်ရှင်ပျောက်ဆုံး သို့မဟုတ် မသိရသော ပစ္စည်းကို မင်းသည် သုံးနှစ်တိုင်အောင် အပ်နှံထားရမည်။
Verse 17
अर्वाक् त्र्यब्दाद्धरेत् स्वामी परेण नृपतिर्हरेत् ममेदमिति यो ब्रूयात् सो ऽर्थयुक्तो यथाविधि
သုံးနှစ်မပြည့်မီ ပိုင်ရှင်ကိုယ်တိုင် ပြန်လည်ယူနိုင်သည်။ သုံးနှစ်ကျော်လွန်ပြီးနောက် မင်းသည် ဥပဒေအတိုင်း စီမံ၍ ပြန်လည်ရယူစေရမည်။ “ဤသည် ငါ၏ဥစ္စာ” ဟုဆိုသူသည် သက်သေအထောက်အထားနှင့် အကြောင်းပြချက်မှန်ကန်စွာ တင်ပြရမည်။
Verse 18
सम्पाद्य रूपसङ्ख्यादीन् स्वामी तद् द्रव्यमर्हति सत्प्रजा इति घ , ञ च सुभगा विटभीतेवेत्यादिः, करमाददेदित्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति द्विजे ऽर्पयेदिति ञ , ट च अमृतं वदतो ग्राह्यमिति ट बालदायादिकमृक्थं तावद्राजानुपालयेत्
ပစ္စည်း၏ အမှတ်အသားများ—ပုံသဏ္ဌာန်၊ အရေအတွက် စသည်—ကို စိစစ်သတ်မှတ်ပြီးနောက် တရားဝင်ပိုင်ရှင်သည် ထိုဥစ္စာကို ရယူခွင့်ရှိသည်။ အရွယ်မရောက်သေးသော အမွေဆက်ခံသူများ စသည့်သူတို့ အရည်အချင်းပြည့်မီလာသည်အထိ မင်းသည် သူတို့၏ အမွေအနှစ်ကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရမည်။
Verse 19
यावत्स्यात्स समावृत्तो यावद्वातीतशैशवः बालपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कलासु च
သူသည် သင်တန်းသားဘဝ (ဗြဟ္မစရိယ) ကို ပြီးမြောက်ပြီး ကလေးဘဝကို ကျော်လွန်သည့်အထိ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှုကို ဆက်လက်ထားရမည်။ ထိုနည်းတူ ကလေးသမီးများနှင့် အထိန်းအကွပ်မရှိသော မိန်းမများအတွက်လည်း ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည်။
Verse 20
पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधबास्वातुरासु च जीवन्तीनान्तु तासां ये संहरेयुः स्ववान्धवाः
ခင်ပွန်းကိုသစ္စာရှိသော မိန်းမများ၊ မုဆိုးမများနှင့် နာမကျန်းသော မိန်းမများသည် အသက်ရှင်နေစဉ်၌ပင်၊ မိမိ၏ဆွေမျိုးဖြစ်သော်လည်း သူတို့၏ပစ္စည်း သို့မဟုတ် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအထောက်အပံ့ကို သိမ်းယူသူတို့သည် ပြစ်ဒဏ်ခံရမည့် အပြစ်ကို ကျူးလွန်သည်။
Verse 21
ताञ्छिष्याच्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः सामान्यतो हृतञ्चौरैस्तद्वै दद्यात् स्वयं नृपः
ဓမ္မတရားကိုလိုက်နာသော မြေကြီး၏အရှင်ဘုရင်သည် သူတို့ကို ခိုးသူအတွက် သတ်မှတ်ထားသော ခိုးဒဏ်ဖြင့် အပြစ်ပေးရမည်။ ထို့ပြင် ခိုးသူများက ယေဘုယျအားဖြင့် ယူဆောင်သွားသမျှကိုလည်း ဘုရင်ကိုယ်တိုင် ပြန်လည်ပေးအပ်ရမည်။
Verse 22
चौररक्षाधिकारिभ्यो राजापि हृतमाप्नुयात् अहृते यो हृतं ब्रूयान्निःसार्यो दण्ड्य एव सः
ခိုးမှုကာကွယ်ရေးတာဝန်ရှိသော အရာရှိများထံမှပင် ဘုရင်သည် ခိုးယူသွားသော ပစ္စည်းကို ပြန်လည်ရယူနိုင်သည်။ သို့သော် မခိုးယူထားသေးဘဲ ခိုးယူထားသည်ဟု ဆိုသူသည် နယ်နှင်ထုတ်ခံရပြီး အမှန်တကယ် အပြစ်ဒဏ်ခံရမည်။
Verse 23
न तद्राज्ञा प्रदातव्यं गृहे यद् गृहगैर् हृतं स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज
အို ဗြာဟ္မဏ၊ အိမ်အတွင်း၌ အိမ်သားများက ခိုးယူသွားသော ဆုံးရှုံးမှုကို ဘုရင်က မပေးလျော်ရ။ သို့သော် မိမိနိုင်ငံအတွင်းရှိ ကုန်ပစ္စည်း (ကုန်သွယ်ရေးပစ္စည်း) မှ ဘုရင်သည် နှစ်ဆယ်ပုံတစ်ပုံကို ယူရမည်။
Verse 24
शुल्कांशं परदेशाच्च क्षयव्ययप्रकाशकं ज्ञात्वा सङ्कल्पयेच्छुल्कं लाभं वणिग्यथाप्नुयात्
ပြည်ပဒေသများမှ လာသောကုန်ပစ္စည်းများအပါအဝင် အကောက်ခွန်၏ သင့်လျော်သော အချိုးအစားကို စိစစ်သိရှိပြီး၊ ဆုံးရှုံးမှုနှင့် အသုံးစရိတ်ကို ဖော်ပြသော အချက်များကို နားလည်ကာ၊ ကုန်သည်သည် သင့်တင့်သော အမြတ်ရနိုင်အောင် အခွန်ကို သတ်မှတ်ရမည်။
Verse 25
विंशांशं लाभमादद्याद्दण्डनीयस्ततो ऽन्यथा स्त्रीणां प्रव्रजितानाञ्च तरशुल्कं विवर्जयेत्
အမြတ်၏ နှစ်ဆယ်ပုံတစ်ပုံကို အခွန်ဝင်ငွေအဖြစ် ယူရမည်။ ထိုစည်းကမ်းကို ကျော်လွန်လျှင် ဒဏ်ခတ်ခံရမည်။ ထို့ပြင် မိန်းမများနှင့် သံဃာ/တရားလမ်းထွက် ရဟန်းတို့အတွက် ကူးတို့ခ မကောက်ရ။
Verse 26
तरेषु दासदोषेण नष्टं दासांस्तु दापयेत् शूकधान्येषु षड्भागं शिम्बिधान्ये तथाष्टमं
ကူးတို့/လှေကူးရာတွင် ကျွန်/အလုပ်သမား၏ အပြစ်ကြောင့် ဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်လျှင် ထိုကျွန်တို့ကို လျော်ကြေးပေးစေရမည်။ အမြီးပါသော စပါးမျိုး (သီးနှံ) တွင် တာဝန်ခံပမာဏသည် ခြောက်ပုံတစ်ပုံ၊ ပဲမျိုးသီးနှံတွင်လည်း ရှစ်ပုံတစ်ပုံ ဖြစ်သည်။
Verse 27
राजा वन्यार्थमादद्याद्देशकालानुरूपकं पञ्चषड्भागमादद्याद् राजा पशुहिरण्ययोः
ဘုရင်သည် ဒေသနှင့် အချိန်အခါနှင့် ကိုက်ညီသကဲ့သို့ တောထွက်ကုန်ပစ္စည်းများပေါ် အခွန်ကောက်ယူရမည်။ တိရစ္ဆာန်နှင့် ရွှေမှ ဘုရင်သည် ငါးပုံတစ်ပုံ သို့မဟုတ် ခြောက်ပုံတစ်ပုံ အဖြစ် အစိတ်အပိုင်းယူရမည်။
Verse 28
गन्धौषधिरसानाञ्च पुष्पमूलफलस्य च बालदायादिकं युक्तमिति ख , ग , घ , ञ च स्त्रीणाञ्चैव द्विजातीनामिति ट पत्रशाकतृणानाञ्च वंशवैणवचर्मणां
အနံ့သာ၊ ဆေးဝါးနှင့် ၎င်းတို့၏ အနှစ်/ရည်များ၊ ထို့ပြင် ပန်း၊ အမြစ်၊ အသီးတို့ကိုလည်း အကဲဖြတ်၍ အခွန်သတ်မှတ်ရမည့် ပစ္စည်းအမျိုးအစားတွင် ထည့်သွင်းရမည်။ ထိုနည်းတူ ကလေးနှင့် သက်ဆိုင်သော အခွင့်အရေး၊ အမွေဆက်ခံမှု စသည်တို့ကိုလည်း သင့်လျော်စွာ စီမံသတ်မှတ်ရမည်။ မိန်းမများနှင့် ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) တို့နှင့် သက်ဆိုင်ရာ ကိစ္စများလည်း ထိုအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အရွက်ဟင်းသီးဟင်းရွက်နှင့် မြက်များ၊ ဝါး/ကြံပင်ထွက်ကုန်များနှင့် အရေ/သားရေတို့ကိုလည်း စာရင်းထဲတွင် ရေတွက်ရမည်။
Verse 29
वैदलानाञ्च भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च षड्भागमेव चादद्यान् मधुमांसस्य सर्पिषः
ဝါး/ကြိုးယက်ပစ္စည်းများနှင့် အိုးအင်္ဂါရပ် (ဗူး/ပန်းကန်) များမှလည်းကောင်း၊ ကျောက်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ပစ္စည်းအားလုံးမှလည်းကောင်း ခြောက်ပုံတစ်ပုံသာ ယူရမည်။ ထိုနည်းတူ ပျားရည်၊ အသားနှင့် ဆီကြည် (ဂျီ) မှလည်း ခြောက်ပုံတစ်ပုံသာ ဖြစ်သည်။
Verse 30
म्रियन्नपि न चादद्याद् ब्राह्मणेभ्यस् तथा करं यस्य राज्ञस्तु विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा
သေမည့်အခြေအနေဖြစ်သော်လည်း ဗြာဟ္မဏများထံမှ ထိုသို့သော အခွန်ကို မယူသင့်။ မင်း၏အုပ်ချုပ်နယ်မြေတွင် ဝေဒပညာရှင် ဗြာဟ္မဏ (śrotriya) သည် ဆာလောင်၍ ဒုက္ခရောက်စေသော အခွန်ဖြစ်သည်။
Verse 31
तस्य सीदति तद्राष्ट्रं व्याधिदुर्भिक्षतस्करैः श्रुतं वृत्तन्तु विज्ञाय वृत्तिं तस्य प्रकल्पयेत्
ထိုကြောင့် သူ၏နိုင်ငံသည် ရောဂါ၊ အစာခေါင်းပါးမှုနှင့် သူခိုးများကြောင့် ဒုက္ခရောက်သည်။ ဖြစ်ပျက်သည့်အကြောင်းအရာကို ကြားသိ၍ အမှန်တကယ်ကို စိစစ်သိရှိပြီးနောက် မင်းသည် ထိုသူအတွက် သင့်လျော်သော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း/ထောက်ပံ့မှုကို စီမံပေးရမည်။
Verse 32
रक्षेच्च सर्वतस्त्वेनं पिता पुत्रमिवौरसं संरक्ष्यमणो राज्ञा यः कुरुते धर्ममन्वहं
ထို့ပြင် မင်းသည် သူ့ကို အရပ်ရပ်မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည်၊ ဖခင်က မိမိ၏ တရားဝင်သားကို ကာကွယ်သကဲ့သို့။ မင်းက ထိုသို့ ကာကွယ်ထားသူသည် နေ့စဉ် ဓမ္မကို လိုက်နာကျင့်သုံးသည်။
Verse 33
तेनायुर्वर्धते राज्ञो द्रविणं राष्ट्रमेव च कर्म कुर्युर् नरेन्द्रस्य मासेनैकञ्च शिल्पिनः
ထိုစီမံချက်ကြောင့် မင်း၏အသက်တမ်း တိုးပွားလာပြီး၊ ငွေကြေးနှင့် နိုင်ငံတော်လည်း တိုးတက်သည်။ လက်မှုပညာရှင်များသည် မင်း၏အလုပ်ကို တစ်လစီ အလှည့်ကျ ဆောင်ရွက်ရမည်။
Verse 34
भुक्तमात्रेण ये चान्ये स्वशरीरोपजीयिनः
ထို့ပြင် အခြားသူများမှာလည်း မိမိတို့ စားပြီးသမျှအတိုင်းသာ အသက်ရှင်ကြသူများဖြစ်၍ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အလုပ်အားဖြင့်သာ မိမိကိုယ်ကို ထောက်ပံ့နေကြသည်။
A tiered system: a village headman, an officer over ten villages (daśapāla), another over a hundred villages, and a district governor (viṣayeśvara), with ongoing oversight of conduct and performance-based emoluments.
Protection (rakṣaṇa) is primary: a king gains prosperity from a well-protected realm, incurs sin by failure to protect, and even shares responsibility for the subjects’ merit and demerit.
Taxes must follow śāstric limits (including sixth shares and other sectoral fractions), customs duties should be set after assessing costs so merchants retain fair profit, and certain tolls (e.g., ferries) are waived for women and renunciants.
Ownerless property is held in royal deposit for three years; claims require proper grounds and identification marks (form, number, etc.); after three years, the king may take legal custody per procedure.
The king must protect minors’ estates until maturity, safeguard daughters and unguarded women, punish relatives who unlawfully seize widows’ or sick women’s support, and ensure śrotriya Brahmanas are not taxed into hunger—providing livelihood support instead.