Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 44

Devanagari script

ततस्त्रिविष्टपं व्याप्तं बहुभिः प्राणिभिः प्रिये । तद्दृष्ट्वा त्रिदिवं व्याप्तं सहस्राक्षः सुदुःखितः

Transliteration

tatastriviṣṭapaṃ vyāptaṃ bahubhiḥ prāṇibhiḥ priye | taddṛṣṭvā tridivaṃ vyāptaṃ sahasrākṣaḥ suduḥkhitaḥ

Translation

Kemudian, wahai kekasih, Triviṣṭapa—syurga Tiga Puluh Tiga—menjadi sesak oleh banyak makhluk. Melihat seluruh alam dewa dipenuhi demikian, Sahasrākṣa (Indra) diliputi dukacita yang mendalam.

Word by Word

• tataḥ: then
• tataḥ: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: tataḥ (अव्यय)
• Form: ततः-शब्दः; क्रम/अनन्तरवाचक-अव्ययम् (then/thereupon)

• triviṣṭapam: heaven (Triviṣṭapa)
• triviṣṭapam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: tri (प्रातिपदिक) + viṣṭapa (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; त्रयाणां विष्टपानां समाहारः/त्रिविष्टपम् = स्वर्गः

• vyāptam: pervaded, filled
• vyāptam: Karma (Object complement/कर्मपूरक)
• Type: Adjective
• Root: vi-√āp (धातु) + kta (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त-भूतकर्मणि कृदन्तम् (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; (triviṣṭapam) व्याप्तम्

• bahubhiḥ: by many
• bahubhiḥ: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: bahu (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (qualifying prāṇibhiḥ)

• prāṇibhiḥ: by living beings
• prāṇibhiḥ: Karana (Instrument/Means/करण)
• Type: Noun
• Root: prāṇin (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), बहुवचनम्

• priye: O dear one
• priye: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: priya (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्

• tat: that (sight/that)
• tat: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम

• dṛṣṭvā: having seen
• dṛṣṭvā: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: √dṛś (धातु) + ktvā (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त-अव्ययीभावरूप-कृदन्तम् (absolutive/gerund)

• tridivam: heaven
• tridivam: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: tri (प्रातिपदिक) + diva (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• vyāptam: filled
• vyāptam: Karma (Object complement/कर्मपूरक)
• Type: Adjective
• Root: vi-√āp (धातु) + kta (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त-भूतकर्मणि कृदन्तम्; नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; (tridivam) व्याप्तम्

• sahasrākṣaḥ: the thousand-eyed one (Indra)
• sahasrākṣaḥ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: sahasra (प्रातिपदिक) + akṣa (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; बहुव्रीहिः: सहस्रम् अक्षाणि यस्य सः (epithet of Indra)

• suduḥkhitaḥ: very distressed
• suduḥkhitaḥ: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: su- (उपसर्ग) + duḥkhita (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्; सुदुःखितः = अत्यन्तं दुःखितः

Speaker

Śiva (Īśvara)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa (implied causal tīrtha)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Devī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: Heaven’s jeweled halls crowded with newly arrived beings; Indra (Sahasrākṣa) on his throne, face shadowed with sorrow, gazing at the overflowing celestial assembly.

Characters & Entities

• Indra (Sahasrākṣa)
• Svarga (Triviṣṭapa/Tridiva)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even heavenly realms are limited; extraordinary merit generated by sacred sites can surpass ordinary cosmic arrangements.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa Kṣetra, whose māhātmya causes an overflow of beings into heaven.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly in this verse; it sets the narrative context for the power of worship/merit connected to the liṅga and Prabhāsa.