Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 53

Devanagari script

ततोऽसौ शिरसा जात उत्क्लेशान्मत्स्ययोजितः । ततो हि विकृतं वक्त्रं क्षणाद्बहिरुपागतः

Transliteration

tato'sau śirasā jāta utkleśānmatsyayojitaḥ | tato hi vikṛtaṃ vaktraṃ kṣaṇādbahirupāgataḥ

Translation

Kemudian dia keluar terlebih dahulu dengan kepala, dalam kesengsaraan kerana terikat di dalam ikan. Sesungguhnya dalam sekelip mata dia muncul di luar, wajahnya berubah dan cacat oleh penderitaan itu.

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; तदनन्तरार्थक (then/thereupon)

• असौ: that one/he
• असौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन, सर्वनाम

• शिरसा: with (his) head
• शिरसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• जातः: became/was born
• जातः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु) → जात (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उत्क्लेशात्: from distress/agitation
• उत्क्लेशात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: उत्क्लेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन

• मत्स्य-योजितः: made into/connected with a fish
• मत्स्य-योजितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मत्स्य (प्रातिपदिक) + योजित (कृदन्त; √युज् + णिच् + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (मत्स्येण/मत्स्यत्वेन योजितः—‘joined/turned into a fish’)

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; तदनन्तरार्थक

• हि: indeed/for
• हि: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निश्चय/कारणार्थक-अव्यय (indeed/for)

• विकृतम्: deformed/changed
• विकृतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + कृ (धातु) → विकृत (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

• वक्त्रम्: face/mouth
• वक्त्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• क्षणात्: in a moment/from a moment
• क्षणात्: Apadana (Source/Time-from/अपादान)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन

• बहिः: outside
• बहिः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: बहिः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक

• उपागतः: came/approached
• उपागतः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप + गम् (धातु) → उपागत (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Narrator (contextual; continuing the story after Śiva’s instruction)

Visual Art Cues

Scene: A man emerges headfirst from the mouth/belly of a huge fish, visibly shaken; his face appears distorted from suffocation and struggle, while the surrounding waters churn lightly then calm.

Characters & Entities

• fish (matsya)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Hardship leaves marks, yet it can be the very passage through which providence brings one into a higher calling.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified in this verse; it remains within the broader tīrtha-glorification chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it is descriptive narrative.