Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 15

Devanagari script

भुक्तेर्मुक्तेरिहान्यत्र नान्यो दाता जनार्दनात् । तस्माच्चतुर्भुजो नित्यं सेवनीयः सुखेप्सुभिः

Transliteration

bhuktermukterihānyatra nānyo dātā janārdanāt | tasmāccaturbhujo nityaṃ sevanīyaḥ sukhepsubhiḥ

Translation

Untuk kenikmatan dan untuk pembebasan—di sini dan di mana jua—tiada pemberi selain Janārdana. Maka Tuhan yang berlengan empat itu hendaklah sentiasa disembah dan dilayani oleh mereka yang mendambakan kesejahteraan sejati.

Word by Word

• भुक्तेः: of enjoyment
• भुक्तेः: Shashthi-sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: भुक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; ‘भुक्तेः ... दाता’ (भुक्तेः = भोगस्य)

• मुक्तेः: of liberation
• मुक्तेः: Shashthi-sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मुक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; ‘भुक्तेः’ इत्यनेन सह समुच्चयः

• इह: here
• इह: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक-क्रियाविशेषणम् (here)

• अन्यत्र: elsewhere
• अन्यत्र: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देश/प्रसङ्गवाचक-क्रियाविशेषणम् (elsewhere)

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय

• अन्यः: another (one)
• अन्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; ‘दाता’ इति सह समानाधिकरणम्

• दाता: giver
• दाता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दा (धातु) → दातृ (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; कर्तरि तृन्-प्रत्यय (agent noun)

• जनार्दनात्: than Janārdana (Viṣṇu)
• जनार्दनात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: जनार्दन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5), एकवचन; अपादान/तुलना (than Janārdana)

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तस्मात् (सर्वनाम-प्रातिपदिक तद्)
• Form: अव्ययीभूत-तस्मात्; हेत्वर्थे (therefore)

• चतुर्भुजः: the four-armed one
• चतुर्भुजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चतुर् (प्रातिपदिक) + भुज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; बहुव्रीहिरूपेण प्रसिद्धः, परन्तु रूपतः कर्मधारय/तत्पुरुष-समासः (चत्वारो भुजाः यस्य) ‘जनार्दनः’ इति विशेषणम्

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसक-एकवचन-द्वितीया रूपेण क्रियाविशेषणवत् (always)

• सेवनीयः: to be served; worthy of worship
• सेवनीयः: Vidhi (कर्तव्यता/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: सेव् (धातु) → सेवनीय (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; भाव्य/कर्तव्य (gerundive -anīya) ‘सेवितव्यः’

• सुखेप्सुभिः: by those who seek happiness
• सुखेप्सुभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: सुख (प्रातिपदिक) + ईप्सु (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3), बहुवचन; उपपद-तत्पुरुषः (सुखम् ईप्सवः) करण/सहायक (by those who desire happiness)

Speaker

Vyāsa (deduced from immediate narrative context in the same adhyāya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A Kāśī devotee performs sevā before a four-armed Janārdana icon—lamp, flowers, tulasī—while the Gaṅgā flows behind; the deity’s four arms clearly display śaṅkha, cakra, gadā, padma.

Characters & Entities

• Janārdana (Viṣṇu)
• Caturbhuja (Four-armed Viṣṇu)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

All human aims—from enjoyment to liberation—are ultimately granted by Janārdana; sustained service (sevā) to him is advised.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The teaching appears within the Kāśī-khaṇḍa (Kashi Mahatmya) framework, but the verse itself does not name a specific tirtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Sevā/worship: continual service to the four-armed Viṣṇu.