Shloka 59

त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त

महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva

Devanagari script

स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्यतंराक्षसंवानरवीरमुख्यः ।सम्वर्त्यमुष्टिंसहसाजघानबाह्वन्तरेशैलनिकाशरूपः ।।।।

Transliteration

sa vegavān vegavad abhyupetya taṃ rākṣasaṃ vānaravīramukhyaḥ |

samvartya muṣṭiṃ sahasā jaghāna bāhvantare śailanikāśarūpaḥ ||6.70.59||

Translation

Pahlawan vānara yang utama itu, bertubuh laksana gunung, meluru pantas ke arah rākṣasa tersebut; menggenggam penumbuknya, dia menghentam dengan tiba-tiba dan keras di antara kedua lengannya.

Word by Word

• सः: he
• सः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वेगवान्: swift
• वेगवान्: कर्तृविशेषण (Subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: वेगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त

• वेगवत्: swiftly
• वेगवत्: क्रियाविशेषण (Adverbial qualifier)
• Type: Indeclinable
• Root: वेगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषण (adverbial accusative/avyaya usage)

• अभ्युपेत्य: having approached
• अभ्युपेत्य: पूर्वकाल (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: इ (धातु) + अभि-उप (उपसर्ग) → अभ्युपेत्य (ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (Gerund)

• तम्: that (him)
• तम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• राक्षसम्: Rakshasa
• राक्षसम्: कर्म (Karma/Object; apposition)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वानरवीरमुख्यः: chief of the Vanara heroes
• वानरवीरमुख्यः: कर्ता (Karta/Subject; apposition)
• Type: Noun
• Root: वानर-वीर-मुख्य (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (वानराणां वीराणां मुख्यः)

• संवर्त्य: having clenched/rolled up
• संवर्त्य: पूर्वकाल (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: वृत् (धातु) + सम्- (उपसर्ग) → संवर्त्य (ल्यप्)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (Gerund)

• मुष्टिम्: fist
• मुष्टिम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: मुष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सहसा: suddenly/forcibly
• सहसा: क्रियाविशेषण (Adverbial qualifier)
• Type: Indeclinable
• Root: सहसा (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• जघान: struck
• जघान: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: हन् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• बाह्वन्तरे: between the arms
• बाह्वन्तरे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: बाहु-अन्तर (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (बाह्वोः अन्तरम्)

• शैलनिकाशरूपः: having a mountain-like form
• शैलनिकाशरूपः: कर्तृविशेषण (Subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शैल-निकाश-रूप (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (शैलस्य निकाशः इव रूपं यस्य)

Context

The chief of the Vanaras, whose form was like a mountain, endowed with speed, got up quickly, duly, and forcibly hit the Rakshasa (Mahaparsva) in the space between his arms.

Characters & Entities

• Ṛṣabha (implied as the vānara chief here)
• rākṣasa (opponent: Mahāpārśva/Matta, contextual)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma in battle includes answering aggression with controlled, purposeful force. The counterstrike represents resistance to oppression, not passive surrender to violence.

What is the narrative situation?

Ṛṣabha closes distance rapidly and lands a decisive fist-blow on the rākṣasa’s upper body.

Which character virtue is emphasized?

Valor (śaurya) and initiative—acting decisively after recovering from injury.