Valmiki Ramayana 2.80.19 — Ayodhya Kanda, Sarga 80, Shloka 19

मर्गनिर्माणम्

Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata

Devanagari script

बहुपांसुचयाश्चापि परिखापरिवारिताः।तत्रेन्द्रकीलप्रतिमाः प्रतोलीवरशोभिताः।।2.80.18।।प्रासादमालावितता स्सौधप्राकारसंवृताः।पताकाशोभिता स्सर्वे सुनिर्मितमहापथाः।।2.80.19।।विसर्पद्भिरिवाऽकाशे विटङ्काग्रविमानकैः।समुच्छ्रितैर्निवेशास्ते बभुश्शक्रपुरोपमाः।।2.80.20।।

Transliteration

prāsādamālāvitatāḥ saudhaprākārasaṃvṛtāḥ | patākāśobhitāḥ sarve sunirmitamahāpathāḥ ||

Translation

Ia dipenuhi deretan istana dan dilingkungi tembok yang tinggi; di mana-mana panji-panji menambah seri, dan jalan-jalan raya yang besar itu luas serta dibina dengan rapi.

Word by Word

• स-चन्द्र-तारा-गण-मण्डितम्: adorned with the moon and hosts of stars
• स-चन्द्र-तारा-गण-मण्डितम्: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (सह-अर्थे) + चन्द्र (प्रातिपदिक) + तारा (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक) + मण्डित (कृदन्त; √मण्ड् (धातु) )
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः—चन्द्रतारागणैः सह मण्डितम्

• यथा: just as
• यथा: उपमानसूचक (Simile marker/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमा/प्रकारवाचक (as)

• नभः: the sky
• नभः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नभस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• क्षपायाम्: at night
• क्षपायाम्: अधिकरण (Time/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षपा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• अमलम्: clear, spotless
• अमलम्: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अमल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नभः-विशेषण

• विराजते: shines
• विराजते: क्रिया (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + √राज् (धातु)
• Form: लट् (Present/वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• नरेन्द्र-मार्गः: the royal road
• नरेन्द्र-मार्गः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नरेन्द्र (प्रातिपदिक) + मार्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—नरेन्द्रस्य मार्गः

• सः: that
• सः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तथा: so, likewise
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (so, in that way)

• व्यराजत: shone forth
• व्यराजत: क्रिया (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + √राज् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• क्रमेण: in due order, systematically
• क्रमेण: क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; क्रियाविशेषणवत्—क्रमेण = in order

• रम्यः: lovely
• रम्यः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मार्ग-विशेषण

• शुभ-शिल्पि-निर्मितः: constructed by skilled craftsmen
• शुभ-शिल्पि-निर्मितः: विशेषण (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक) + शिल्पिन् (प्रातिपदिक) + निर्मित (कृदन्त; निर् + √मा (धातु) )
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः—शुभैः शिल्पिभिः निर्मितः

Context

Then surveyors, experts in measurment, energetic and zealous labourers, excavators, engineers, skilled workers, architects, craftsmen, carpenters, roadlevellers, woodcutters, welldiggers, whitewashers, basketmakers, competent supervisors were sent in advance.

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma in governance includes both utility and dignity: strong infrastructure and public beauty together uphold social order and collective morale.

What is the narrative situation?

The prepared area is described as grand—mansion-lined avenues, fortified boundaries, banners, and well-formed thoroughfares.

Which character virtue is emphasized?

Care for public spaces—attention to quality, safety, and the dignity of communal life.