Shloka 2

चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः

Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut

Devanagari script

सौमित्रे श्रुणु वन्यानां वल्गु व्याहरतां स्वनम्।सम्प्रतिष्ठामहे काल प्रस्थानस्य परन्तप।।।।

Transliteration

saumitre śṛṇu vanyānāṁ valgu vyāharatāṁ svanam | sampratiṣṭhāmahe kālaḥ prasthānasya parantapa ||

Translation

Wahai Saumitri, dengarlah kicauan merdu burung-burung rimba. Wahai penunduk musuh—kini tibalah saatnya kita berangkat.

Word by Word

• सौमित्रे: O Saumitri
• सौमित्रे: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (vocative/सम्बोधन), एकवचन

• श्रुणु: listen
• श्रुणु: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• वन्यानाम्: of the forest birds
• वन्यानाम्: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: वन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), बहुवचन; ‘of the forest(-dwellers/birds)’

• वल्गु: sweet
• वल्गु: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वल्गु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (adverbially) qualifying स्वनम्

• व्याहरताम्: of those singing/uttering
• व्याहरताम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Verb
• Root: वि-आ-हृ (धातु)
• Form: वर्तमानकाले शतृ/शानच्-प्रत्ययान्त (present participle) in genitive plural: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; ‘of those uttering/singing’

• स्वनम्: sound/voice
• स्वनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्वन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• सम्प्रतिष्ठामहे: we set out
• सम्प्रतिष्ठामहे: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-प्र-स्था (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपदम्

• कालः: (it is) time
• कालः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वाक्ये विधेय-नाम (predicate noun)

• प्रस्थानस्य: for departure
• प्रस्थानस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: प्र-स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन

• परन्तप: O tormentor of foes
• परन्तप: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: परन्तप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

Context

Rama arrived at that enchanting mountain full of various kinds of birds, fruits and roots, and sweet water. (And said to Lakshmana:)

Characters & Entities

• Rama
• Lakshmana (Saumitri)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma here appears as disciplined readiness and purposeful action: Rama recognizes the proper time (kāla) to move forward, balancing appreciation of nature with duty-bound progress.

What is the narrative situation?

Rama addresses Lakshmana during their forest journey, drawing attention to the forest’s sounds and indicating that it is time to depart.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s leadership and composure—he is attentive to surroundings yet decisive about the next step.