Adhyaya 47: Brahma’s Awakening and the Ninefold Scheme of Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मायु-प्रमाणो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । क्रौष्टुकिरुवाच— यथा ससर्ज वै ब्रह्मा भगवानादिकृत् प्रजाः । प्रजापतिः पतिर्देवस् तन्मे विस्तरतो वद ॥

Demikian berakhir bab keempat puluh enam dalam Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa, yang dinamakan “Ukuran Jangka Hayat Brahmā”. Kini bermula bab keempat puluh tujuh. Krauṣṭuki berkata: “Bagaimanakah Brahmā—Yang Terpuji, pembentuk yang mula—mencipta makhluk-makhluk? Wahai tuan Prajāpati, dewa bagi segala makhluk, ceritakanlah kepadaku dengan terperinci.”

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच— कथयाम्येष ते ब्रह्मन् ससर्ज भगवान् यथा । लोककृत् शाश्वतः कृत्स्नं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥

Mārkaṇḍeya berkata: “Aku akan memberitahumu, wahai Brahmin, bagaimana Tuhan Yang Terpuji—pencipta alam-alam yang kekal—menciptakan seluruh jagat raya, baik yang tidak bergerak mahupun yang bergerak.”

Verse 3

पद्मावसाने प्रलये निशासुत्पोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रिक्तस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ॥

Pada saat pralaya di penghujung kitaran Pādma, Tuhan Brahmā, bangkit pada fajar selepas malam kosmik; dengan kelimpahan sifat sattva, Baginda memandang dunia sebagai kosong belaka.

Verse 4

इमञ्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ॥

Di sini mereka melafazkan bait ini yang ditujukan kepada Nārāyaṇa: “Dewa yang wujud-Nya ialah Brahman, yang menjadi asal-usul dan juga peleraian dunia.”

Verse 5

आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुम । तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः ॥

“Air itu sesungguhnya dinamakan nārā”—demikianlah kami dengar sebagai nama bagi air. Dan kerana Dia berbaring di atasnya, Dia dikenang sebagai Nārāyaṇa.

Verse 6

विबुद्धः सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुमानात् समुद्धारं कर्तुकामस्तदा क्षिते ॥

Setelah terjaga di dalam perairan itu, dan menyedari bahawa bumi tenggelam di dalamnya, Baginda pun—melalui pertimbangan—berkehendak mengangkat bumi.

Verse 7

अकरोत् स तनूरन्याः कल्पादिषु यथा पुरा । मत्स्यकूर्मादिकास्तद्वद्वाराहं वपुरास्थितः ॥

Baginda mengambil tubuh yang lain, sebagaimana dahulu dalam kalpa-kalpa yang lain; dan sebagaimana Baginda pernah mengambil rupa Ikan dan Kura-kura, demikian juga Baginda mengambil tubuh Babi Hutan (Varāha).

Verse 8

वेदयज्ञमयं दिव्यं वेदयज्ञमयो विभुः । रूपं कृत्वा विवेशाप्सु सर्वगः सर्वसम्भवः ॥

Tuhan Yang Maha Meliputi, punca segala makhluk, setelah mengambil rupa ketuhanan yang tersusun daripada Weda dan korban suci (yajña), memasuki perairan.

Verse 9

समुद्धृत्य च पातालान्मुमोच सलिले भुवम् । जनलोकस्थितैः सिद्धैश्चिन्त्यमानो जगत्पतिः ॥

Setelah mengangkat Bumi dari alam bawah, Tuhan semesta melepaskannya di atas perairan, sementara para Siddha yang berdiam di Janaloka merenungkan-Nya.

Verse 10

तस्योपरि जलौघस्य महती नैरिव स्थिताः । विततत्वात्तु देहस्य न मही याति सम्प्लवम् ॥

Di atas hamparan air itu, Bumi yang agung berdiri seakan-akan bertumpu; kerana tubuh-Nya terbentang luas, Bumi tidak tenggelam dalam banjir besar.

Verse 11

ततः क्षितिं समीक्ष्य पृथिव्यां सोऽसृजद् गिरिन् । प्राक् सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना ॥

Kemudian Dia meratakan tanah dan mencipta gunung-ganang di atas bumi—sedangkan dalam ciptaan terdahulu, gunung-gunung itu telah dibakar oleh api pralaya (peleraian) pada waktu itu.

Verse 12

तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः । शैला एकार्णवे मग्ना वायुनापस्तु संहताः ॥

Oleh api itu, gunung-ganang di seluruh bumi hancur berkecai; bongkah-bongkah batu tenggelam ke dalam satu samudera, dan air dihimpunkan oleh hembusan angin.

Verse 13

निषक्ता यत्र यत्रासंस्तत्र तत्राचलाभवन् । भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपोपशोभितम् ॥

Di mana sahaja gugusan-gugusan itu berhenti, di situlah ia menjadi gunung-ganang; kemudian Baginda membahagi bumi dan menghiasinya dengan tujuh benua.

Verse 14

भूराद्यांश्चतुरो लोकान् पूर्वंवत् समकल्पयत् । सृष्टिंचिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा ॥

Baginda menyusun empat alam bermula dengan Bhū (Bumi) seperti dahulu; sebagaimana Baginda merenungkan penciptaan, demikianlah pada permulaan kalpa-kalpa, seperti yang terdahulu.

Verse 15

अबुद्धिपूर्वकस्तस्मात् प्रादुर्भूतस्तमोमयः । तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः ॥

Daripadanya timbul, tanpa niat yang disengajakan, suatu hasil yang terbentuk daripada kegelapan: yakni Tamas, Moha, Mahāmoha, Tāmisra, dan Andha (kebutaan).

Verse 16

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः । पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् ॥

Kejahilan ini, yang mempunyai lima ‘simpul’ (atau lima pembahagian), termanifestasi daripada Makhluk Agung itu; dan ketika Baginda merenung—masih belum terjaga—penciptaan pun ditegakkan dalam bentuk lima serangkai.

Verse 17

बहिरन्तश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः । मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम् ॥

Tanpa cahaya di luar dan di dalam, dengan diri tertudung, penciptaan ini bersifat ‘naga’ (makhluk tidak bergerak/vegetatif). Oleh sebab ‘naga’ ini disebut yang utama, maka ia dinamakan penciptaan utama (mukhya-sarga).

Verse 18

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः । तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्‍स्रोतो ह्यवर्तत ॥

Melihat bahawa ciptaan itu tidak berkesan (tidak menepati tujuan yang dihajatkan), baginda sekali lagi menggagas ciptaan yang lain. Ketika baginda merenung, terjadilah ciptaan yang dinamai ‘tiryak-srotas’ (mengalir ke sisi/bergerak mendatar).

Verse 19

यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः सा तिर्यक्‍स्रोतस्ततः स्मृतः । पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्रायो ह्यवेदिनः ॥

Kerana gerak-keriannya mengalir ke sisi (bukan naik menuju daya pencerapan), maka mereka disebut ‘tiryak-srotas’. Mereka dikenali sebagai haiwan dan seumpamanya, kebanyakannya dikuasai tamas serta kurang pengertian.

Verse 20

अतपथग्राहिणश्चैव ते ’ज्ञाने ज्ञानमानिनः । अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः ॥

Mereka menggenggam apa yang bukan jalan, dan dalam kejahilan menyangka diri sebagai orang yang mengetahui. Mereka dibentuk oleh ahamkara (keakuan) dan kesombongan diri, dengan susunan dua puluh lapan unsur.

Verse 21

अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृतास्तु परस्परम् । तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतो ’न्यस्ततो ’भवत् ॥

Kesemua mereka memiliki cahaya batin, namun saling menutupi antara satu sama lain. Menganggap ciptaan itu juga tidak berkesan, ketika baginda merenung, maka timbullah ciptaan yang lain pula.

Verse 22

ऊर्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्त्विकः समवर्तत । ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः ॥

Ciptaan ketiga, yang dinamai ‘ūrdhva-srotas’ (mengalir ke atas), muncul sebagai bersifat sāttvika. Mereka melimpah dengan kebahagiaan dan kegembiraan, serta tidak terselubung pada zahir mahupun batin.

Verse 23

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्रोतः समुद्भवाः । तुष्टात्मकस्तृतीयस्तु देवसर्गो हि स स्मृतः ॥

Makhluk yang lahir sebagai ūrdhva-srotas bersinar terang pada zahir dan batin. Penciptaan ketiga ini, yang berhakikat kepuasan (contentment), diingati sebagai penciptaan para dewa (devasarga).

Verse 24

तस्मिन् सर्गे ’भवत् प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा । ततो ’न्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् ॥

Apabila penciptaan itu selesai, Brahmā pun berasa sukacita terhadapnya. Sesudah itu baginda menggagaskan yang lain—suatu penciptaan yang unggul, yang benar-benar berkesan (sādhaka).

Verse 25

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्बभौ तदाव्यक्तादर्वाक्‍स्रोतस्तु साधकः ॥

Ketika baginda merenung demikian—merenung dengan sebenar-benarnya—maka daripada Yang Tak Termanifest (avyakta) terzahir penciptaan ‘arvāk-srotas’, suatu penciptaan yang berkesan (sādhaka).

Verse 26

यस्मादर्वाग् व्यवर्तन्त ततोऽर्वाक्‍स्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजो ’धिकाः ॥

Kerana mereka bergerak menurun, maka mereka disebut ‘arvāk-srotas’. Mereka juga kaya dengan cahaya, namun tamas bertambah dan rajas menjadi dominan.

Verse 27

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते ॥

Oleh itu mereka penuh penderitaan dan bertindak berulang-ulang. Namun demikian, mereka tetap bercahaya pada zahir dan batin; merekalah manusia, dan mereka berkeupayaan mencapai penyempurnaan (sādhaka).

Verse 28

पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गः स चतुर्धा व्यवस्थितः । विपर्ययेण सिद्ध्या च शान्त्या तुष्ट्या तथैव च ॥

Penciptaan yang kelima ialah ‘anugraha’ (kurnia yang menganugerahkan rahmat), dan ia tersusun dalam empat bentuk: melalui pembalikan (viparyaya), melalui pencapaian (siddhi), melalui kedamaian (śānti), dan juga melalui kepuasan/ketenteraman hati (tuṣṭi).

Verse 29

निर्वृत्तं वर्तमानञ्च तेर्’थं जानन्ति वै पुनः । भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्ग स उच्यते ॥

Mereka mengetahui kembali makna apa yang telah berlalu dan apa yang sedang hadir. Inilah yang disebut penciptaan keenam bagi makhluk-makhluk yang bermula daripada bhūtādi (prinsip-prinsip unsur).

Verse 30

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरता तथा । चोदनाश्चाप्यशीलाś्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते ॥

Kesemua mereka bersifat mengaut (mencengkam), dan mereka juga bergembira dalam pembahagian (berkongsi/mengagih). Mereka digerakkan oleh dorongan dan tidak mempunyai disiplin yang tetap; ketahuilah mereka sebagai golongan bhūtādi.

Verse 31

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते ॥

Penciptaan yang pertama ialah penciptaan Mahat (Prinsip Agung), yang harus difahami sebagai milik Brahmā. Penciptaan yang kedua ialah penciptaan tanmātra; ia disebut penciptaan unsur-unsur (bhūta-sarga).

Verse 32

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धैपूर्वकः ॥

Penciptaan yang ketiga disebut vaikārika, dan juga diingati sebagai penciptaan indera (indriya). Maka demikianlah penciptaan prākṛta ini timbul dengan buddhi (akal budi/intelek) sebagai faktor yang mendahului.

Verse 33

मुख्यः सर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः ॥

Yang keempat ialah ciptaan ‘mukhya’; makhluk tidak bergerak (sthāvara) sesungguhnya diingati sebagai yang utama. Yang kelima, disebut ‘tiryak-srotas’, ialah ciptaan mereka yang lahir dari rahim haiwan (tiryag-yoni).

Verse 34

तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ॥

Demikian juga, yang keenam—bagi mereka yang berarus ke atas (ūrdhva-srotas)—diingati sebagai ciptaan para dewa. Kemudian ciptaan mereka yang berarus ke bawah (arvāk-srotas) ialah yang ketujuh, yakni ciptaan manusia.

Verse 35

अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः ॥

Yang kelapan ialah ciptaan anugraha (kurnia); ia bersifat sāttvika dan juga tāmasa. Lima ini ialah ciptaan vaikṛta, sedangkan ciptaan prākṛta diingati sebagai tiga.

Verse 36

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः ॥

Dan yang kesembilan, yang diingati sebagai ciptaan kaumāra, adalah sekaligus prākṛta dan vaikṛta. Demikianlah sembilan ciptaan Prajāpati ini benar-benar telah dihitung dan disenaraikan.