Previous Verse
Next Verse

Shloka 84

Kārttikeya-Abhiṣecana: Mātṛgaṇa-Nāma Saṃkīrtana and Skanda’s Commission

किन्हींके मुख हाथीके समान थे, इसलिये वे बड़े भयानक जान पड़ते थे। कुछ पार्षदोंके मुख मगर, गरुड़, कंक भेड़ियों और कौओंके समान जान पड़ते थे ।। गोखरोष्टमुखा श्चवान्ये वृषदंशमुखास्तथा । महाजठरपादाज्ञस्तारकाक्षाश्व॒ भारत,भारत! कुछ पार्षद गाय, गदहा, ऊँट और वनबिलावके समान मुख धारण करते थे। किन्हींके पेट, पैर और दूसरे-दूसरे अंग भी विशाल थे। उनकी आँखें तारोंक समान चमकती थीं

go-kharōṣṭra-mukhāś ca vānyē vṛṣa-daṁśa-mukhās tathā | mahā-jaṭhara-pādāṅgās tārakākṣāś ca bhārata ||

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Bharata, sebahagian daripada para pengiring itu berwajah seperti lembu, keldai, unta, dan kucing hutan; yang lain berwajah seperti makhluk yang menggigit lembu jantan. Ramai antara mereka mempunyai perut, kaki, dan anggota lain yang amat besar, dan mata mereka bersinar seperti bintang.” Gambaran ini menegaskan rombongan yang menggerunkan dan tidak wajar, menebalkan suasana ngeri serta rasa adanya kuasa-kuasa alamat buruk di tengah kehancuran perang.

गोखरोष्टमुखाःhaving faces like cow, donkey and camel
गोखरोष्टमुखाः:
Karta
TypeAdjective
Rootगो-खर-उष्ट्र-मुख
FormMasculine, Nominative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
अन्येothers
अन्ये:
Karta
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य
FormMasculine, Nominative, Plural
वृषदंशमुखाःhaving faces like (biting) bulls / bull-biting (i.e., fierce) faces
वृषदंशमुखाः:
Karta
TypeAdjective
Rootवृषदंश-मुख
FormMasculine, Nominative, Plural
तथाlikewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
महाजठरपादाङ्गाःhaving huge bellies, feet and limbs
महाजठरपादाङ्गाः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहा-जठर-पाद-अङ्ग
FormMasculine, Nominative, Plural
तारकाक्षाःstar-eyed (with eyes like stars)
तारकाक्षाः:
Karta
TypeAdjective
Rootतारका-अक्ष
FormMasculine, Nominative, Plural
भारतO Bharata
भारत:
TypeNoun (proper)
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
B
Bhārata (Janamejaya as addressee)
A
attendants/retinue (pārṣadas)

Educational Q&A

The verse uses grotesque, animal-faced imagery to signal an ominous moral climate: when violence and disorder dominate, the world is portrayed as haunted by fearful, unnatural forces—an ethical warning about the consequences of adharma.

Vaiśampāyana describes a terrifying group of attendants with animal-like faces and exaggerated bodies, emphasizing the dread and portentous atmosphere surrounding the events in the war narrative.