Shloka 36

Prāyaścitta for Mahāpātakas: Liquor, Theft, Sexual Transgression, Contact with the Fallen, and Homicide

Devanagari script

पुल्कसीगमने चैव क्रच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् / नटीं शैलूषकीं चैव रजकीं वेणुजीविनीम् / गत्वा चान्द्रायणं कुर्यात् तथा चर्मोपजीविनीम्

Transliteration

pulkasīgamane caiva kracchraṃ cāndrāyaṇaṃ caret / naṭīṃ śailūṣakīṃ caiva rajakīṃ veṇujīvinīm / gatvā cāndrāyaṇaṃ kuryāt tathā carmopajīvinīm

Translation

Jika seseorang melakukan hubungan dengan wanita Pulkasī, dia harus melakukan penebusan Kṛcchra dan juga sumpah Cāndrāyaṇa. Demikian juga, setelah mendatangi penari wanita, pelakon, tukang cuci, peniup seruling, atau pekerja kulit, dia harus melakukan penebusan Cāndrāyaṇa.

Word by Word

• पुल्कसी-गमने: in going to a pulkasī woman
• पुल्कसी-गमने: अधिकरण (अधिकरणम्)
• Type: Noun
• Root: पुल्कसी (प्रातिपदिक) + गमन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पुल्कस्याः गमने)

• च: and
• च: सम्बन्ध (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• एव: indeed/just
• एव: सम्बन्ध (अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-निपात (particle of emphasis)

• कृच्छ्रम्: Kṛcchra penance
• कृच्छ्रम्: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृच्छ्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (प्रायश्चित्त)

• चान्द्रायणम्: Cāndrāyaṇa penance
• चान्द्रायणम्: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चान्द्रायण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (व्रत/प्रायश्चित्त)

• चरेत्: should perform
• चरेत्: क्रिया (विधेय)
• Type: Verb
• Root: चर् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• नटीम्: a female dancer/actress
• नटीम्: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: नटी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• शैलूषकीम्: a female performer/actress (śailūṣikā)
• शैलूषकीम्: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शैलूषकी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: सम्बन्ध (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात

• एव: also/indeed
• एव: सम्बन्ध (अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक-निपात

• रजकीम्: a washerwoman
• रजकीम्: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: रजकी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वेणु-जीविनीम्: a woman living by (playing) the flute/bamboo-pipe
• वेणु-जीविनीम्: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वेणु (प्रातिपदिक) + जीविनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वेणोः जीविनी)

• गत्वा: having gone to
• गत्वा: पूर्वकाल-क्रिया
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (Gerund), पूर्वक्रिया

• चान्द्रायणम्: Cāndrāyaṇa penance
• चान्द्रायणम्: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चान्द्रायण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• कुर्यात्: should do/undertake
• कुर्यात्: क्रिया (विधेय)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• तथा: likewise
• तथा: सम्बन्ध (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकारवाचक (adverb of manner)

• चर्म-उपजीविनीम्: a woman living by (working with) hides/leather
• चर्म-उपजीविनीम्: कर्म (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चर्म (प्रातिपदिक) + उपजीविनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (चर्मणः उपजीविनी)

Speaker

Vyasa (narrating dharma/prāyaścitta instruction within the Purāṇic discourse)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bibhatsa

Characters & Entities

• Cāndrāyaṇa
• Kr̥cchra
• Pulkasī
• Naṭī
• Śailūṣakī
• Rajakī
• Veṇujīvinī
• Carmopajīvinī

More Details (3 sections)

FAQs

How does this verse explain the nature of the Supreme Self (Atman)?

This verse does not teach Ātman-doctrine directly; it focuses on dharma and prāyaścitta—purifying conduct through disciplined vows (vrata) so the mind becomes fit for higher knowledge taught elsewhere in the Purāṇa.

What Yoga or Meditative practices are highlighted here?

No meditative yoga is prescribed here; the practice emphasized is tapas in the form of Kr̥cchra and Cāndrāyaṇa (graded fasting and restraint), which function as ethical-ascetic disciplines supporting inner purification.

How does this verse depict the relationship between Shiva and Vishnu?

It does not address Śiva–Viṣṇu unity explicitly; it belongs to the Purva-bhāga’s dharma section. The synthesis becomes explicit in later Upari-bhāga teachings (including the Īśvara-gītā), where devotion and yoga are framed in a unified theistic vision.