Adhyaya 92: The Demon King’s Council Deliberation and the Mobilization of an Army to Conquer the Devas

Verse 1

श्रीवराह उवाच । गते तु नारदे दैत्यश्चिन्तयामास तां शुभाम् । कथितां नारदमुखाच्छ्रुत्वा विस्मितमानसः ॥

श्रीवराह म्हणाले—नारद निघून गेल्यावर दैत्य त्या शुभेचा विचार करू लागला। नारदाच्या मुखातून तिचे वर्णन ऐकून त्याचे मन विस्मयाने भरले।

Verse 2

गुरुपत्नी राजपत्नी तथा सामन्तयोषितः । जिघृक्षन् नश्यते राजा तथागम्यागमेन च ॥

जो राजा गुरुपत्नी, दुसऱ्या राजाची पत्नी किंवा सामंतांच्या स्त्रियांकडे वासनेने जातो, तो नष्ट होतो; तसेच निषिद्ध संबंध (अगम्यागमन) केल्यानेही त्याचा विनाश होतो।

Verse 3

प्रघसेनैवमुक्तस्तु विघसो वाक्यमब्रवीत् । सम्यगुक्तं प्रघसेन तां देवीं प्रति पार्थिव ॥

प्रघसेन असे बोलताच विघस म्हणाला— “हे राजन्, त्या देवीविषयी तू योग्यच बोललास, प्रघसेन।”

Verse 4

यदि नाम मतैक्यं तु बुद्धिः स्मरणमागता । वरणीया कुमारी तु सर्वदा विजिगीषुभिः । न स्वतन्त्रेण कन्यायाः कार्यं क्वापि प्रकर्षणम् ॥

जर खरोखर मतैक्य आणि दृढ निश्चय झाला असेल, तर विजयाभिलाषी लोकांनी सदैव त्या कुमारीचे वरण (विवाहासाठी) करावे. परंतु कन्येच्या बाबतीत कोणतेही कार्य कुठेही तिच्या स्वतंत्रपणे (पालकांशिवाय) पुढे नेऊ नये.

Verse 5

यदि वो रोचते वाक्यं मदीयं मन्त्रिसत्तमाः । तदानीं तां शुभां देवीं गत्वा याचन्तु मन्त्रिणः ॥

हे श्रेष्ठ मंत्र्यांनो, माझे हे वचन तुम्हाला मान्य असेल, तर त्वरित जाऊन त्या शुभ देवीची विधिपूर्वक मागणी करा.

Verse 6

यो महात्मा भवेत् तस्या बन्धुस्तं याचयामहे । साम्नैवादौ ततः पश्चात् करिष्यामः प्रदानकम् । ततो भेदं करिष्यामस्ततो दण्डं क्रमेण च ॥

जो महात्मा तिचा बंधू असेल, त्यालाच आम्ही विनंती करू. प्रथम साम (समेट) ने, नंतर दान (उपहार) देऊ. मग भेद (फूट) करु, आणि शेवटी क्रमाने दंड (बलप्रयोग) करू.

Verse 7

अनेन क्रमयोगेन यदि सा नैव लभ्यते । ततः सन्नह्य गच्छामो बलाद् गृह्णीम तां शुभाम् ॥

या क्रमबद्ध उपायानेही ती मिळाली नाही, तर आम्ही सज्ज होऊन जाऊ आणि बलपूर्वक त्या शुभेचा स्वीकार करू.

Verse 8

विघसेनैवमुक्ते तु शेषास्तु मन्त्रिणो वचः । शुभमूचुः प्रशंसन्तः सर्वे हर्षितया गिरा ॥

विघसेन असे बोलताच उरलेले सर्व मंत्री त्याच्या वचनाची प्रशंसा करीत आनंदित वाणीने शुभ व अनुमोदनपर शब्द बोलले।

Verse 9

साधूक्तं विघसेनेदं यत् तां प्रति वराननाम् । तदेव क्रियतां शीघ्रं दूतस्तत्र विसर्ज्यताम् ॥

त्या सुंदरमुखी स्त्रीविषयी विघसेनाने योग्यच सांगितले आहे। तोच उपाय त्वरित करावा आणि तेथे दूत पाठवावा।

Verse 10

यः सर्वशास्त्रनीतिज्ञः शुचिः शौर्यसमन्वितः । तस्माज् ज्ञात्वा तु तां देवीं वर्णतो रूपतो गुणैः ॥

जो सर्व शास्त्र व नीतीचा जाणकार, शुचिर्भूत आचरणाचा व शौर्ययुक्त आहे, त्याने त्या देवीसमान स्त्रीचे वर्ण, रूप व गुण जाणून यथोचित पुढे जावे।

Verse 11

पराक्रमेण शौर्येण शौण्डीर्येण बलेन च । बन्धुवर्गेण सामग्र्य स्थानेन करणेन च । एवं ज्ञात्वा तु तां देवीं ततः कार्यं विधीयताम् ॥

पराक्रम, शौर्य, धैर्य व बल; तिचा बंधुवर्ग, साधन-सामग्री, स्थान व उपाय—यांद्वारे त्या देवीसमान स्त्रीचे परीक्षण करून मग आवश्यक कार्य ठरवावे।

Verse 12

तामेव चिन्तयन् शर्म न लेभे दैत्यसत्तमः । अलंशर्मा महामन्त्री आनिनाय महाबलः ॥

दैत्यश्रेष्ठ शर्मा तिचाच विचार करीत शांती पावला नाही; तेव्हा महाबली महामंत्री अलंशर्मा तो विषय घेऊन आला।

Verse 13

ततः सपदि दैत्यस्य तद्वचः साधु साध्विति । प्रशशंसुर्वरारोहे विघसं मन्त्रिसत्तमम् ॥

तेव्हा तत्क्षणी सर्वांनी दैत्याच्या वचनाची “साधु, साधु” असे म्हणत प्रशंसा केली, हे वरारोहे; आणि मंत्रिसत्तम विघस याचीही स्तुती केली।

Verse 14

प्रशस्य सर्वे तं दूतं संदेश्टुमुपचक्रमुः । विद्युत्प्रभं महाभागं महामायाविदं शुभम् ॥

त्या दूताची प्रशंसा करून सर्वांनी त्याला संदेश देण्यासाठी नेमण्यास सुरुवात केली—जो विद्युत्सम तेजस्वी, महाभाग्यवान, महामायाविद् आणि शुभ होता।

Verse 15

विसर्जयित्वा तं दूतं विघसो वाक्यमब्रवीत् । संनह्यन्तां दानवेन्द्राश्चतुरङ्गबलेन ह । क्रियतां विजयस्तावद् देवसैन्यं प्रति प्रभो ॥

त्या दूताला निरोप देऊन विघस म्हणाला—“दानवेंद्रांनी चतुरंगिणी सेनेसह सज्ज व्हावे; हे प्रभो, देवसेनेविरुद्ध आत्ताच विजय साधावा।”

Verse 16

असुरेन्द्र सुरैर्भग्नैस्तत्पराक्रमभीषिता । सा कन्या वशतामेति त्वयि शक्रसमागते ॥

हे असुरेंद्र, देव पराभूत होऊन आणि त्या पराक्रमाने भयभीत होऊन, तू शक्रसम (प्रतिद्वंद्वी इंद्रासारखा) येताच ती कन्या तुझ्या वशात येईल।

Verse 17

लोकपालैर्जितैः सर्वैस्तथैव मरुतां गणैः । नागैर्विद्याधरैः सिद्धैर्गन्धर्वैः सर्वतो जितैः । रुद्रैर्वसुभिरादित्यैस्त्वमेवेन्द्रो भविष्यसि ॥

जेव्हा सर्व लोकपाल, तसेच मरुतांचे गण, आणि नाग, विद्याधर, सिद्ध, गंधर्व—सर्व बाजूंनी—जिंकले जातील, आणि रुद्र, वसु व आदित्यही वश होतील, तेव्हा तूच इंद्र होशील।

Verse 18

इन्द्रस्य ते शतं कन्या देवगन्धर्वयोषितः । वशमायान्ति सा अपि स्यात् सर्वथा वशमागता ॥

इंद्राच्या शंभर कन्या—देव व गंधर्व स्त्रिया—तुझ्या वशात येतात; तीही सर्व प्रकारे पूर्णपणे वश होईल।

Verse 19

एवमुक्तस्तदा दैत्यः सेनापतिमुवाच ह । विरूपाक्षं महामेघवर्णं नीलाञ्जनप्रभम् ॥

असे म्हटल्यावर त्या दैत्याने आपल्या सेनापतीला सांगितले—विरूपाक्षाला, जो महान मेघासारखा श्याम व नीलांजनप्रभ होता।

Verse 20

आनीयतां द्रुतं सैन्यं हस्त्यश्वथरपत्तिनाम् । येन देवान् सगन्धर्वान् जयामि युधि दुर्ज्जयान् ॥

हत्ती, घोडे, रथ व पायदळ यांची सेना त्वरित आणा, ज्यायोगे मी युद्धात गंधर्वांसह दुर्जय देवांना जिंकू शकेन।

Verse 21

एवमुक्ते विरूपाक्षस्तदा सेनापतिर्द्रुतम् । आनिनाय महत्सैन्यमनन्तमपराजितम् ॥

असे सांगितल्यावर सेनापती विरूपाक्षाने तत्क्षणी एक विशाल सेना—असीम व अपराजित—त्वरित आणली।

Verse 22

एकैको दानवस्तत्र वज्रहस्तसमो युधि । एकैकं स्पर्धते देवं जेतुं स्वेन बलेन ह ॥

तेथे प्रत्येक दानव युद्धात वज्रहस्त (इंद्र) समान होता; प्रत्येकजण आपल्या बळावर एकेका देवाला एकट्याने जिंकण्याची स्पर्धा करी।

Verse 23

तस्याष्टौ मन्त्रिणः शूरा नीतिमन्तो बहुश्रुताः । प्रघसो विघसश्चैव शङ्कुकर्णो विभावसुः । विद्युन्माली सुमाली च पर्जन्यः क्रूर एव च ॥

त्याचे आठ मंत्री होते—शूर, नीतिज्ञ व बहुश्रुत: प्रघस, विघस, शङ्कुकर्ण, विभावसु, विद्युन्माली, सुमाली, पर्जन्य आणि क्रूर।

Verse 24

तेषां प्रधानभूतानामर्बुदं नवकोटयः । येषामेकस्यानुयाति तावद् बलमर्थोर्ज्जितम् ॥

त्यांतील प्रधानांची सेना अर्बुद व नऊ कोटी इतकी होती; आणि त्यांपैकी एकाच्याही मागे तितकेच बल—साधनांनी दृढ झालेले सामर्थ्य—चालत असे।

Verse 25

तेषां नैकसहस्राणि दैत्यानां तु महात्मनाम् । समितिं चक्रुरव्यग्रास्तदा दैत्याः प्रहारिणः । प्रयाणं कारयामासुर्देवसैन्यजिघांसया ॥

तेव्हा त्या महात्मा दैत्यांची अनेक सहस्रे—अव्यग्र व प्रहारकुशल—सभा करून देवसेनेचा नाश करण्याच्या इच्छेने प्रस्थानाची व्यवस्था करू लागली।

Verse 26

विचित्रयाना विविधध्वजाग्रा विचित्रशस्त्रा विविधोग्ररूपाः । दैत्या सुराञ् जेतुमिच्छन्त उच्चैर्ननर्तुरात्तायुधभीमहस्ताः ॥

विचित्र वाहनांवर आरूढ, विविध ध्वजशिखरांनी युक्त, नानाविध शस्त्रांनी सज्ज व विविध उग्र रूप धारण केलेले दैत्य—देवांना जिंकण्याच्या इच्छेने—उच्च स्वरात गर्जत नाचू लागले; त्यांच्या भीषण हातांत उचललेली आयुधे होती।

Verse 27

एते मन्त्रिवरास्तस्य प्राधान्येन प्रकीर्तिताः । ते दानवेन्द्रमासीनमूचुः कृत्यं विधीयताम् ॥

हे त्याचे श्रेष्ठ मंत्री प्राधान्यक्रमाने सांगितले गेले. मग ते आसनस्थ दानवेन्द्राला म्हणाले: “आवश्यक कार्याची व्यवस्था करा.”

Verse 28

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः । उवाच कन्यालाभार्थं नारदावाप्तनिश्चयः ॥

त्यांचे वचन ऐकून महाबली दानवांचा अधिपती बोलला. नारदांच्या उपदेशाने त्याचा निश्चय दृढ झाला होता आणि कन्या-प्राप्तीसाठी तो म्हणू लागला.

Verse 29

महिष उवाच । मह्यं तु कथिता बाला नारदेन महर्षिणा । सा चाजित्य सुराध्यक्षं न लभ्येत वराङ्गना ॥

महिष म्हणाला—महर्षी नारदांनी मला एका कन्येचे वर्णन केले आहे. ती श्रेष्ठांगना देवाधिपतीला जिंकूनही सामान्य उपायांनी मिळणारी नाही.

Verse 30

एतदर्थं भवन्तो वै कथयन्तु विमृश्य वै । कथं सा लभ्यते बाला कथं देवाश्च निर्जिताः । भवेयुरिति तत्सर्वं कथयन्तु द्रुतं मम ॥

म्हणून तुम्ही सर्वांनी विचार करून सांगा—ती कन्या कशी मिळेल आणि देव कसे पराजित होतील. हे सर्व कसे घडेल ते मला लवकर सांगा.

Verse 31

एवमुक्तास्ततः सर्वे कथयामासुरञ्जसा । ऊचुः संमन्त्र्य ते सर्वे कथयामो वयं प्रभो ॥

असे म्हटल्यावर ते सर्व सहजपणे सांगू लागले. परस्पर सल्लामसलत करून ते म्हणाले—“हे प्रभो, आम्ही सांगतो.”

Verse 32

एवमुक्तस्तथोवाच प्रघसो दानवेश्वरम् । या सा ते कथिता दैत्य नारदेन महासती । सा शक्तिः परमा देवी वैष्णवी लोकधारिणी ॥

असे म्हटल्यावर प्रघस दानवेश्वराला म्हणाला—“हे दैत्य, नारदांनी तुला ज्या महासतीचे वर्णन केले, तीच परम शक्ती आहे—देवी वैष्णवी, जी लोकांना धारण करते.”