Adhyaya 80: Cosmographic Ordering of the Southern and Western Quarters: Valleys, Forest-Plateaus, and Sacred Sites

Verse 1

रुद्र उवाच । अथ दक्षिणदिग्व्यवस्थिताः पर्वतद्रोण्यः सिद्धाचारिताः कीर्त्यन्ते । शिशिरपतङ्गयोर्मध्ये शुक्लभूमिस्त्रिया मुक्तलतागलितपादपम् । इक्षुक्षेपे च शिखरे पादपैरुपशोभितम् । उदुम्बरवनं रम्यं पक्षिसङ्घनिषेवितम् ॥ ८०.१ ॥

रुद्र म्हणाले—आता दक्षिण दिशेत स्थित, सिद्धांनी आचरित अशा पर्वत-द्रोण्यांचे वर्णन सांगितले जाते. शिशिर व पतंग यांच्या मध्ये शुभ्र भूमी आहे; तेथे वृक्षांवर मुक्तपणे वाढलेल्या वेलांचे घोस लटकलेले आहेत. तसेच ‘इक्षुक्षेप’ नावाच्या शिखरावर वृक्षांनी शोभलेले, पक्षिसमूहांनी वसलेले, रम्य उदुंबरवन आहे।

Verse 2

फलितं तद्वनं भाति महाकूर्मोपमैः फलैः ॥ तद्वनं देवयोन्योऽष्टौ सेवन्ते सर्वदैव ॥ ८०.२ ॥

ते वन फळांनी भारलेले व तेजस्वी दिसते; त्यातील फळे महाकूर्मासारखी विशाल आहेत. त्या वनाची आठ देवयोनी सदा सेवा करीत असतात.

Verse 3

तत्र प्रसन्नस्वादुसलिला बहूदका नद्यः वहन्ति । तत्राश्रमो भगवतः कर्दमस्य प्रजापतेः । नानामुनिजनाकीर्णस् तच्च शतयोजनम् एकं परिमण्डलं वनं च । तथा च ताम्राभस्य शैलस्य पतङ्गस्य चान्तरे शतयोजनविस्तीर्णं द्विगुणायतं बालार्कसदृशराजीवपुण्डरीकैः समन्ततः सहस्रपत्रैरविरलैरलङ्कृतं महत्सरः । अनेकसिद्धगन्धर्वाध्युषितम् ॥ ८०.३ ॥

तेथे निर्मळ, मधुर जल असलेल्या आणि विपुल प्रवाहांच्या अनेक नद्या वाहतात. तेथे भगवान् प्रजापती कर्दम यांचा आश्रम आहे, जो विविध मुनींनी भरलेला आहे; तसेच शंभर योजन परिमाणाचे वर्तुळाकार वनही आहे. तसेच ताम्राभ व पतंग पर्वतांच्या मध्ये एक महान सरोवर आहे—शंभर योजन रुंद व त्याच्या दुप्पट लांब—उदयत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी सहस्रदल कमळे व श्वेत कमळांनी सर्व बाजूंनी दाट अलंकृत, आणि अनेक सिद्ध व गंधर्वांनी अधिवसित।

Verse 4

तस्य च मध्ये महाशिखरः शतयोजनायामस्त्रिंशद्योजनविस्तीर्णोऽनेकधातुरत्नभूषितः तस्य चोपरि महती रथ्या रत्नप्राकारतोरणा । तस्यां महद् विद्याधरपुरम् । तत्र पुलोमानामा विद्याधरराजः शतसहस्रपरिवारः । तथा च विखाखाचलेन्द्रस्य श्वेतस्य चान्तरे सरः । तस्य च पूर्वतीरे महदाम्रवनं कनकसंकाशैः फलैरतिसुगन्धिभिर्महाकुम्भमात्रैः सर्वतश्चितम् । देवगन्धर्वादयश्च तत्र निवसन्ति ॥४॥

त्याच्या मध्यभागी एक महाशिखर आहे—शंभर योजन लांब व तीस योजन रुंद—अनेक धातू व रत्नांनी भूषित। त्याच्या माथ्यावर रत्नप्राकार व तोरणांनी युक्त अशी विशाल रथ्या आहे; तेथे विद्याधरांचे महान नगर आहे. तेथे पुलोमा नावाचा विद्याधरराज शतसहस्र परिवारासह निवास करतो. तसेच विखाखा व श्वेत या पर्वतराजांच्या मध्ये एक सरोवर आहे. त्याच्या पूर्व तीरावर विशाल आम्रवन आहे, जे सर्व बाजूंनी अतिसुगंधी, सुवर्णसदृश आणि महाकुंभाएवढ्या फळांनी भरलेले आहे. तेथे देव, गंधर्व इत्यादी राहतात.

Verse 5

सुमूलस्याचलेन्द्रस्य वसुधारस्य चान्तरे । त्रिंशद्योजनविस्तीर्णे पञ्चाशद्योजनायते ॥५॥

सुमूल नामक पर्वतराज व वसुधारा यांच्या मध्ये त्याचा विस्तार तीस योजन आणि आयाम पन्नास योजन आहे.

Verse 6

बिल्वस्थली नाम । तत्र फलानि विद्रुमसंकाशानि तैश्च पतद्भिः स्थलमृत्तिका क्लिन्ना । तां च स्थलीं सुगुह्यकादयः सेवन्ते बिल्वफलाशिनः । तथा च वसुधारारत्नधारयोरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं सुगन्धिकिंशुकवनं सदाकुसुमं यस्य गन्धेन वास्यते योजनशतम् । तत्र सिद्धाध्युषितं जलोपेतं च ॥६॥

‘बिल्वस्थली’ नावाची एक स्थली आहे. तेथील फळे विद्रुम (मूंगा) सारखी दिसतात; आणि ती पडत राहिल्याने जमिनीची माती ओलसर होते. ती स्थली सुगुह्यक इत्यादी, जे बिल्वफळे खातात, सतत सेवन करतात. तसेच वसुधारा व रत्नधारा यांच्या मध्ये सुगंधी किंशुकांचे सदापुष्पित वन आहे—तीस योजन रुंद व शंभर योजन लांब—ज्याच्या सुगंधाने शंभर योजनपर्यंतचा प्रदेश सुवासित होतो. तेथे सिद्ध निवास करतात आणि जलसंपन्नताही आहे.

Verse 7

तत्र चादित्यस्य देवस्य महदायतनम् । समासे मासे च भगवानवतारति सूर्यः प्रजापतिः । कालजनकं देवाऽऽदयो नमस्यन्ति । तथा च पञ्चकूटस्य कैलासस्य चान्तरे सहस्रयोजनायामं विस्तीर्णं शतयोजनं हंसपाण्डुरं क्षुद्रसत्त्वैरनाधृष्यं स्वर्गसोपानमिव भूमण्डलम् ॥७॥

तेथे आदित्यदेवाचे महान् आयतन (मंदिर) आहे. ऋतुसंधीला आणि प्रत्येक महिन्यात भगवान सूर्य—प्रजापती—अवतार/प्रकट होतो असे सांगितले जाते. देवगण व इतर त्याला काळाचा जनक मानून नमस्कार करतात. तसेच पंचकूट व कैलास यांच्या मध्ये पृथ्वीचा एक प्रदेश आहे—हजार योजन लांब, शंभर योजन रुंद, हंसासारखा पांढरा, क्षुद्र जीवांना अजेय, जणू भूमंडलावर स्वर्गाकडे जाणारी पायरीच।

Verse 8

अथ पश्चिमदिग्भागे व्यवस्थिताः गिरिद्रोण्यः कीर्त्यन्ते । सुपार्श्वशिखिशैलयोर्मध्ये समन्ताद् योजनशतमेकेन भौमशिलातलं नित्यतप्तं दुःस्पर्शम् । तस्य मध्ये त्रिंशद् योजनविस्तीर्णं मण्डलं वह्निस्थानम् । स च सर्वकालमनिन्धनो भगवान् लोकक्षयकारी संवर्तको ज्वलते । अन्तरे च शैलवरयोः कुमुदाञ्जनयोः शतयोजनविस्तीर्णामातुलुङ्गस्थली सर्वसत्त्वानामगम्या । पीतवर्णैः फलैरावृताऽसती सा स्थली शोभते । तत्र च पुण्यो ह्रदः सिद्धैरुपेतः । बृहस्पतेस्तद्वनम् । तथा च शैलयोः पिञ्जरगौरयोरन्तरेण सरोद्रोणी ह्यनेकशतयोजनायता महद्भिश्च षट्पदोद्घुष्टैः कुमुदैरुपशोभिता ॥८॥

आता पश्चिम दिशेतील पर्वत-दऱ्यांचे वर्णन सांगितले जाते. सुपार्श्व व शिखी या पर्वतांच्या मध्ये सर्व बाजूंनी शंभर योजनांपर्यंत शिलामय भूमी सदैव तापलेली व स्पर्शास दुस्तर आहे. तिच्या मध्यभागी तीस योजन विस्ताराचे एक मंडल आहे—अग्निस्थान. तेथे इंधनाविना सर्वकाळ जळणारा, लोकक्षयकारी संवर्तक अग्निरूप भगवान प्रज्वलित असतो. तसेच कुमुद व अंजन पर्वतांच्या मध्ये शंभर योजन रुंद आतुलुंग-स्थळी आहे, जी सर्व प्राण्यांना अगम्य; पिवळ्या फळांनी आच्छादित ती स्थळी शोभते. तेथे सिद्धांनी सेविलेला पुण्य ह्रद आहे—ते बृहस्पतीचे वन आहे. तसेच पिंजर व गौर पर्वतांच्या मध्ये अनेक शत योजन पसरलेली सरो-द्रोणी आहे, कुमुद कमळांनी शोभित व मोठ्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने निनादित।

Verse 9

तत्र च भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्यायतनम् । तथा च शुक्लपाण्डुरयोऽपि महागिर्योरन्तरे त्रिंशद्योजनविस्तीर्णो नवत्यायत एकः शिलोद्देशो वृक्षविवर्जितः । तत्र निष्पङ्का दीर्घिका सवृक्षा च स्थलपद्मिनी अनेकजातीयैश्च पद्मैः शोभिता । तस्याश्च मध्ये पञ्चयोजनप्रमाणो महान्यग्रोधवृक्षः । तस्मिंश्चन्द्रशेखरोमापतिर्नीलवासाश्च देवो निवसति यक्षादिभिरीड्यमानः । सहस्रशिखरस्य गिरेः कुमुदस्य चान्तरे पञ्चाशद्योजनायामं विंशद्योजनविस्तृतमिक्षुक्षेपोच्चशिखरमनेकपक्षिसेवितम् । अनेकवृक्षफलैर्मधुरस्त्रवैरुपशोभितम् । तत्र चेन्द्रस्य महानाश्रमो दिव्याभिप्रायनिर्मितः । तथा च शङ्खकूटऋषभयोर्मध्ये पुरुषस्थलीरम्या । अनेकगुणानेकयोजनायता बिल्वप्रमाणैः कङ्कोलकैः सुगन्धिभिरुपेता । तत्र पुरुषकरसोन्मत्ता नागाद्याः प्रतिवसन्ति ॥९॥

तेथे परमेश्वर भगवान विष्णूचेही एक आयतन आहे. तसेच शुक्ल व पांडुर या महागिरींच्या मध्ये तीस योजन रुंद व नव्वद योजन लांब असा एक शिलाप्रदेश आहे, जो वृक्षरहित आहे. तेथे चिखलरहित एक दीर्घिका (लांब जलाशय) आहे आणि स्थळावरची एक पद्मिनीही आहे, जी अनेक जातींच्या कमळांनी शोभते. तिच्या मध्यभागी पाच योजन प्रमाणाचा एक महान वटवृक्ष आहे. तेथे नीलवस्त्रधारी, उमापती चंद्रशेखर देव यक्षादिंनी स्तुत होऊन निवास करतो. सहस्रशिखर व कुमुद पर्वतांच्या मध्ये पन्नास योजन लांब व वीस योजन रुंद, उंच शिखरांनी युक्त असा प्रदेश आहे; अनेक पक्षी तेथे वावरतात आणि अनेक वृक्ष-फळे व मधुर रसधारा यांमुळे तो शोभित आहे. तेथे इंद्राचा एक महान आश्रम आहे, जो दिव्य संकल्पाने निर्मित आहे. तसेच शंखकूट व ऋषभ यांच्या मध्ये रम्य पुरुषस्थली आहे—अनेक गुणांनी युक्त, अनेक योजन पसरलेली, बिल्वाएवढ्या आकाराच्या सुगंधी कंकोल वृक्षांनी संपन्न; तेथे पुरुषाच्या स्पर्शाने उन्मत्त झालेले नाग इत्यादी वसतात।

Verse 10

तथा कपिञ्जलनागशैलयोरन्तरे द्विशतयोजनमायामविस्तीर्णा शतयोजनस्थली नानावनविभूषिता द्राक्षाखर्जूरखण्डैरुपेता अनेकवृक्षवल्लीभिरनेकैश्च सरोभिरुपेता सा स्थली । तथा च पुष्करमहामेघयोरन्तरे षष्टियोजनविस्तीर्णा शतायामा पाणितलप्रख्या महती स्थली वृक्षवीरुधविवर्जिता । तस्याश्च पार्श्वे चत्वारि महावनानि सरांसि चानेकयोजनानाम् । दश पञ्च सप्त तथाष्टौ त्रिंशद्विंशति योजनानां स्थल्यो द्रोण्यश्च । तत्र काश्चिन्महाघोराः पर्वतक्षयाः ॥१०॥

तसेच कपिंजल व नाग या पर्वतांच्या मध्ये दोनशे योजन लांब व शंभर योजन रुंद अशी एक स्थळी आहे, जी नानाविध वनांनी विभूषित आहे; द्राक्षा व खजूर यांच्या उपवनांनी युक्त आहे; अनेक वृक्ष, वेलींनी व अनेक सरोवरांनी संपन्न आहे. तसेच पुष्कर व महामेघ यांच्या मध्ये साठ योजन रुंद व शंभर योजन लांब, हाताच्या तळव्याप्रमाणे सपाट म्हणावी अशी एक विशाल स्थळी आहे, जी वृक्ष व वनस्पतीरहित आहे. तिच्या बाजूस चार महावने व अनेक योजन पसरलेली सरोवरे आहेत. तेथे दहा, पाच, सात, आठ, तसेच तीस व वीस योजन मापाच्या स्थळ्या व दऱ्याही आहेत. त्या प्रदेशात काही अत्यंत भयंकर पर्वत-क्षय (भयानक दऱ्या/खड्डे) आहेत।

Verse 11

त्याच्या मध्यभागी एक महाशिखर आहे—लांबी शंभर योजन व रुंदी तीस योजन—अनेक धातू व रत्नांनी भूषित. त्याच्या वर रत्नप्राकार व तोरणांनी युक्त अशी विशाल रथ्या आहे; त्या ठिकाणी विद्याधरांचे महान नगर आहे. तेथे पुलोमा नावाचा विद्याधरराज शतसहस्र परिवारासह निवास करतो. तसेच विखाख पर्वतराज व श्वेत पर्वत यांच्या मध्ये एक सरोवर आहे. त्याच्या पूर्व तीरावर मोठे आंब्याचे वन आहे; सुवर्णासारख्या कांतीचे, अत्यंत सुगंधी, महाकुंभाएवढ्या फळांनी ते सर्वत्र भरलेले आहे. देव, गंधर्व इत्यादीही तेथे वसतात.

Verse 12

सुमुल पर्वतराज व वसुधारा पर्वत यांच्या मधला प्रदेश तीस योजन रुंद व पन्नास योजन लांब आहे।

Verse 13

त्या स्थळाचे नाव ‘बिल्वस्थली’ आहे. तेथील फळे विद्रुम (प्रवाल) सारखी लाल आहेत; ती पडल्याने जमिनीची मातीही ओलसर होते. बिल्वफळ खाणारे सुगुह्यक इत्यादी त्या स्थळीची सेवा करतात. तसेच वसुधारा व रत्नधारा यांच्या मध्ये तीस योजन रुंद व शंभर योजन लांब असे सुगंधी किंशुकवन आहे, जे सदैव पुष्पित असते; ज्याच्या सुगंधाने शंभर योजनपर्यंत वायू सुवासित होतो. तेथे सिद्धगण वास करतात आणि जलही उपलब्ध आहे।

Verse 14

तेथे आदित्यदेवाचे एक महान आयतन (मंदिर) आहे. प्रत्येक महिन्याच्या समासकाळी (संधीक्षणी) भगवान प्रजापती सूर्य अवतरतात. कालजनक त्या देवाला देवगण इत्यादी नमस्कार करतात. तसेच पंचकूट व कैलास यांच्या मध्ये एक भूभाग आहे—लांबी सहस्र योजन व रुंदी शत योजन—हंसासारखा धवल, क्षुद्र जीवांना अजेय/अगम्य, आणि जणू स्वर्गाकडे जाणारा सोपानच पृथ्वीमंडलावर आहे।

Verse 15

आता पश्चिम दिशेस स्थित पर्वत-द्रोण्यांचे वर्णन केले जाते. सुपार्श्व व शिखी या पर्वतांच्या मध्ये सर्व बाजूंनी शंभर योजन विस्ताराचे एक भू-शिलातल आहे; ते नित्य तप्त व स्पर्शास दुर्धर आहे. त्याच्या मध्यभागी तीस योजन विस्ताराचे अग्निस्थानाचे मंडल आहे; तेथे इंधनाविना देखील भगवान् संवर्तक, लोकक्षय करणारा, सर्वकाळ ज्वलंत असतो. पुढे कुमुद व अंजन या श्रेष्ठ शैलांच्या मध्ये शंभर योजन विस्ताराची अतुलुंग स्थली आहे; ती सर्व प्राण्यांस अगम्य आहे. पिवळ्या रंगाच्या फळांनी आच्छादित ती स्थली शोभून दिसते. तेथे सिद्धांनी युक्त असा पुण्य ह्रद आहे; तेच बृहस्पतीचे वन म्हणतात. तसेच पिंजर व गौर पर्वतांच्या मधोमध अनेक शंभर योजन लांब अशी सरो-द्रोणी आहे; ती मोठ्या कुमुदांनी व भुंग्यांच्या गुंजारवाने सुशोभित आहे.

Verse 16

तेथे परमेश्वर भगवान् विष्णूचे आयतन आहे. तसेच शुक्ल व पांडुर या महागिरींच्या मध्ये तीस योजन रुंद व नव्वद योजन लांब असा एक शिलाप्रदेश आहे; तो वृक्षरहित आहे. तेथे चिखलरहित एक दीर्घिका (लांब जलाशय) आहे आणि वृक्षयुक्त स्थल-पद्मिनी आहे, जी अनेक जातींच्या कमळांनी शोभते. तिच्या मध्यभागी पाच योजन परिमाणाचा एक महान् वडवृक्ष आहे. त्यात चंद्रशेखर, उमापती, नीलवस्त्रधारी देव वास करतो; यक्षादि त्याची स्तुती करतात. सहस्रशिखर कुमुद पर्वताच्या अंतरी पन्नास योजन लांब व वीस योजन रुंद असा उंच शिखरप्रदेश आहे; तेथे अनेक पक्षी वास करतात; अनेक वृक्षफळे व मधुर रसधारा यांनी तो सुशोभित आहे. तेथे इंद्राचा एक महान आश्रम आहे, जो दिव्य संकल्पाने निर्मित आहे. तसेच शंखकूट व ऋषभ पर्वतांच्या मध्ये रम्य पुरुषस्थली आहे; ती अनेक गुणांनी युक्त व अनेक योजन लांब असून बिल्व-प्रमाण सुगंधी कंकोल फळांनी युक्त आहे. तेथे पुरुषाच्या करस्पर्शाने उन्मत्त झालेले नाग इत्यादी वास करतात.

Verse 17

तसेच कपिंजल व नाग या पर्वतांच्या मध्ये दोनशे योजन लांब-रुंद अशी शंभर योजनांची एक स्थली आहे; ती नाना वनांनी विभूषित असून द्राक्षा, खर्जूर इत्यादींच्या खंडांनी युक्त आहे; अनेक वृक्ष-वल्लींनी व अनेक सरोवरांनी परिपूर्ण आहे. तसेच पुष्कर व महा-मेघ पर्वतांच्या मध्ये साठ योजन रुंद व शंभर योजन लांब, तळहातासारखी समतल अशी एक विशाल स्थली आहे; ती वृक्ष व वेलींविना आहे. तिच्या बाजूस चार महावने व अनेक योजन विस्ताराची सरोवरे आहेत. तेथे दहा, पाच, सात, आठ, तीस व वीस योजन मापाच्या अनेक स्थल्या व द्रोण्या आहेत. तेथे काही ठिकाणी अत्यंत भयंकर पर्वतक्षय (पर्वतांचा ध्वंस) होतो.