Adhyaya 68: Dharma Across the Four Yugas, the Disruption of Social Conduct, and Ritual Purification from Varṇa-Mixing Transgressions

Verse 1

भद्राश्व उवाच । योऽसौ परापरो देवो विष्णुः सर्वगतो मुने । चतुर्युगे त्वसौ कीदृग् विज्ञेयः परमेश्वरः ॥ ६८.१ ॥

भद्राश्व म्हणाला—हे मुने, जो परात्पर व अंतःस्थित, सर्वव्यापी देव विष्णू आहेत, ते चतुर्युगांत परमेश्वर म्हणून कसे जाणावे?

Verse 2

युगे युगे क आचारो वर्णानां भविता मुने । कथं च शुद्धिर्विप्राणामन्यस्त्रीसङ्करैर्मुने ॥ ६८.२ ॥

हे मुने, प्रत्येक युगात वर्णांचा योग्य आचार कोणता असेल? आणि हे मुने, अन्य स्त्रियांपासून होणाऱ्या संकराच्या संदर्भात ब्राह्मणांची शुद्धी कशी समजावी?

Verse 3

अगस्त्य उवाच । कृते युगे मही देवैर्भुज्यते वेदकर्मणा । यजद्भिरसुरैस्त्रेतां तद्वद् देवैश्च सत्तम ॥ ६८.३ ॥

अगस्त्य म्हणाला—कृतयुगात देव वेदविहित कर्मांनी पृथ्वीचे पालन व समृद्धी करतात. त्रेतायुगात यज्ञ करणाऱ्या असुरांनी—आणि त्याचप्रमाणे देवांनीही—हे सत्पुरुषश्रेष्ठ।

Verse 4

द्वापरे सत्त्वराजसी बहुले नृपसत्तम । यावद् धर्मसुतो राजा भविष्यति महामते ॥ ६८.४ ॥

द्वापरयुगात, हे नृपश्रेष्ठ, सत्त्व व रज गुण अधिक प्रबल होतात, जोवर धर्मपुत्र राजा प्रकट होणार नाही, हे महामते।

Verse 5

ततस्तमः प्रभविता कलिरूपो नरेश्वर । तस्मिन्कलौ वर्तमानॆ स्वमार्गाच्छ्यवते द्विजः ॥ ६८.५ ॥

त्यानंतर, हे नरेश्वर, कलिरूप तम अधिक प्रबळ होते; आणि तो कलियुग प्रवर्तल्यावर द्विज आपल्या स्वमार्गापासून (धर्माचरणापासून) ढळतो।

Verse 6

rAjAno vaishyashUdrAshcha prAyasho hInajAtayaH | bhaviShyanti nRRipashreShTha satyashauchavivarjitAH || 68.6 ||

हे नृपश्रेष्ठ! राजे, वैश्य व शूद्र बहुधा हीनजातीचे होतील; ते सत्य व शौच यांपासून वर्जित होतील।

Verse 7

अगम्यागमनं तत्र करिष्यन्ति द्विजातयः । अनृतं च वदिष्यन्ति वेदमर्गबहिष्कृताः । विवाहांश्च करिष्यन्ति सगोत्रानसमांस्तथा ॥ ६८.७ ॥

तेथे द्विज निषिद्ध संबंध करतील; वेदमर्गाबाहेर पडून असत्य बोलतील. तसेच सगोत्र व अनसमांशीही विवाह करतील.

Verse 8

राजानो ब्राह्मणान् हिंस्युर्वित्तलोभान्विताः शठाः । अन्त्यजा अपि वैश्यत्वं करिष्यन्ति पणॆ रताः । अभिमानिनो भविष्यन्ति शूद्रजातिषु गर्विताः ॥ ६८.८ ॥

धनलोभाने युक्त कपटी राजे ब्राह्मणांना हिंसा करतील. अंत्यजही व्यापारात रत होऊन वैश्यत्व धारण करतील. शूद्रजातींत लोक अभिमानी व गर्विष्ठ होतील.

Verse 9

सर्वाशिनो भविष्यन्ति ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः । सुरा पेयमिति प्राहुः सत्यशौचविवर्जिताः ॥ ६८.९ ॥

ब्राह्मण सर्वभक्षी होतील व शौचवर्जित होतील. सत्य व शौच नसल्याने ते म्हणतील—‘सुरा हेही पेय आहे.’

Verse 10

ततो विनश्यते लोको वर्णधर्मश्च नश्यते ॥ ६८.१० ॥

मग लोकाचा विनाश होतो आणि वर्णधर्मही नष्ट होतो.

Verse 11

भद्राश्व उवाच । अगम्यागमनं कृत्वा ब्राह्मणः क्षत्रियोऽपि वा । शूद्रोऽपि शुद्ध्यते केन किं वा अगम्यं तु शंस मे ॥ ६८.११ ॥

भद्राश्व म्हणाला—अगम्यागमन (निषिद्ध गमन) केल्यास ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा शूद्र कोणत्या उपायाने शुद्ध होतो? आणि ‘अगम्य’ म्हणजे नेमके काय—मला सांगा।

Verse 12

अगस्त्य उवाच । चातुर्गामी भवेद्विप्रस् त्रिगामी क्षत्रियो भवेत् । द्विगामी तु भवेद्वैश्यः शूद्र एकगमः स्मृतः ॥ ६८.१२ ॥

अगस्त्य म्हणाला—विप्र ‘चातुर्गामी’ मानला जातो, क्षत्रिय ‘त्रिगामी’; वैश्य ‘द्विगामी’ आणि शूद्र स्मृतीप्रमाणे ‘एकगामी’ आहे।

Verse 13

अगम्यां ब्राह्मणीं प्राहुः क्षत्रियस्य नरेश्वर । क्षत्राणीं चैव वैश्यस्य वैश्यां शूद्रस्य पार्थिव । अधमस्योत्तमा नारी अगम्या मनुरब्रवीत् ॥ ६८.१३ ॥

हे नरेश्वर, क्षत्रियासाठी ब्राह्मणी ‘अगम्या’ असे म्हणतात; तसेच वैश्यासाठी क्षत्राणी, आणि शूद्रासाठी वैश्य स्त्री, हे राजन्। मनूने सांगितले—अधमासाठी उत्तम स्त्री अगम्या आहे।

Verse 14

माता मातृर्‌ऋष्वसा श्वश्रूर्भातृपत्नी च पार्थिव । स्नुषा च दुहिता चैव मित्रपत्नी स्वगोत्रजा ॥ ६८.१४ ॥

हे पार्थिव, (आपली) माता, मावशी, सासू, आणि भावाची पत्नी; तसेच सून व कन्या, आणि मित्राची पत्नी व स्वगोत्रातील स्त्री।

Verse 15

राजजाया आत्मजा चैव अगम्या मुख्यतः स्त्रियः । रजकादिषु चान्याश्च स्त्रियोऽगम्याः प्रकीर्तिताः । अगम्यागमनं चैतत् कृतं पापाय जायते ॥ ६८.१५ ॥

मुख्यतः राजाची पत्नी आणि स्वतःची कन्या या ‘अगम्या’ स्त्रिया मानल्या आहेत. रजक इत्यादींशी संबंधित इतर स्त्रियाही ‘अगम्या’ म्हणून वर्णिल्या आहेत. अशा अगम्येसह गमन केल्यास ते पापास कारणीभूत ठरते।

Verse 16

वियोनिगमनायाशु ब्राह्मणाय भवत्यलम् । शेषस्य शुद्धिरेषैव प्राणायामशतं भवेत् ॥ ६८.१६ ॥

ब्राह्मणास वीर्यनिगमनजन्य दोष लवकर दूर करण्यास हे पुरेसे आहे; उरलेल्या लोकांसाठीही हीच शुद्धी—प्राणायामाचे शंभर आवर्तन।

Verse 17

बहुनाऽपि हि कालेन यत् पापं समुपार्जितम् । वर्णसङ्करसङ्गत्या ब्राह्मणेन नरर्षभ ॥ ६८.१७ ॥

हे नरश्रेष्ठा! ब्राह्मणाने वर्णसंकराशी संबंधित संगतीमुळे जे पाप दीर्घ काळात साठविले आहे.

Verse 18

दशप्रणवगायत्रीं प्राणायामशतैस्त्रिभिः । मुच्यते ब्रह्महत्यायाः किं पुनः शेषपातकैः ॥ ६८.१८ ॥

दश-प्रणवपूर्व गायत्रीचा जप करीत तीनशे प्राणायाम केल्यास ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्ती मिळते; मग उरलेल्या लहान पातकांचे काय सांगावे.

Verse 19

अथवा पररूपं यो वेद ब्राह्मणपुङ्गवः । वेदाध्यायी पापशतैः कृतैरपि न लिप्यते ॥ ६८.१९ ॥

किंवा जो ब्राह्मणश्रेष्ठ पररूप जाणतो आणि वेदाध्ययनात तत्पर असतो, तो केलेल्या शेकडो पापांनीही लिप्त होत नाही.

Verse 20

स्मरन् विष्णुं पठन् वेदं ददद् दानं यजन् हरिम् । ब्राह्मणः शुद्ध एवास्ते विरुद्धमपि तारयेत् ॥ ६८.२० ॥

विष्णूचे स्मरण, वेदपाठ, दान आणि हरिपूजन करीत असलेला ब्राह्मण शुद्धच राहतो; तो विरुद्ध कर्मालाही तारू शकतो.

Verse 21

एतत् ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहं त्वया नृप । मन्वादिर्भिर्विस्तरशः कथ्यते येन पार्थिव । समासस्तेन मया कथितं ते नृपोत्तम ॥ ६८.२१ ॥

हे नृपा! तू मला जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले आहे. हे पृथ्वीपते! मन्वादींनी जे विषय विस्ताराने कथन केले आहेत, त्याचा सारांश मी तुला संक्षेपाने सांगितला आहे, हे राजश्रेष्ठ।