Adhyaya 180: The Glory of Dhruva-Tīrtha: Rules of Ancestor Libations and Śrāddha, and the Consequences of Lineage-Continuity
Dhruvatīrtha-māhātmyaṃ: Pitṛ-tarpaṇa-śrāddha-vidhiḥ santati-prabhāvaś ca
Ritual-Manual (Śrāddha/Tarpaṇa) with Ethical-Discourse on social conduct and lineage-responsibility
वराह पृथ्वीला ध्रुवतीर्थातील प्रसंग सांगून ‘पितृतृप्ति’चे महत्त्व स्पष्ट करतात. राजा चंद्रसेन तेथे श्राद्ध व तिलोदक-तर्पण करतो; त्रिकालज्ञ मुनी पाहतात की ज्यांच्या वंशजांनी विधिपूर्वक श्राद्ध-तर्पण केले आहे त्यांच्या पितरांचा आगमन-प्रस्थान व तृप्ती कशी होते. डासांसारख्या कीटकांनी वेढलेला एक दुःखी जीव सांगतो की योनि-संकर व संततीचा क्षय झाल्याने त्याला श्राद्ध-तर्पणाचा आधार नाही, म्हणून त्याची उन्नती थांबली आहे. मुनी तिळमिश्र जल, दर्भ, गोत्र-नामोच्चार, पिता-माता व उच्च पितरांचा क्रम यांसह तर्पणविधी शिकवतात आणि अयोग्य काळ-देश-पात्रामुळे कर्म निष्फळ होते असे बजावतात. कुलपरंपरेतील दुर्लक्षित स्त्रीकडून योग्य विधी करवून त्या जीवाची मुक्ती दाखवली जाते; ध्रुवतीर्थ हे कुटुंबधर्म, शिस्तबद्ध आचार व समाजसंतुलनाचे आदर्शस्थान ठरते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 180
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥ ध्रुवतीर्थे पुरावृत्तं तच्छृणुष्व वसुन्धरे
श्रीवराह म्हणाले— पितरांना तृप्त करणारा आणखी एक वृत्तान्त मी पुन्हा सांगतो. हे वसुंधरे, ध्रुवतीर्थात पूर्वी जे घडले ते ऐक।
Verse 2
अस्यां पुर्यां तु राजा आसीद्धार्मिकः सत्यविक्रमः ॥ चन्द्रसेनेति नाम्ना च यज्वा दानहिते रतः
या नगरीत एक राजा होता—धार्मिक, सत्य पराक्रमी—चंद्रसेन नावाचा; तो यज्ञ करणारा आणि दान-कल्याणात रत होता।
Verse 3
तस्य नार्यः शते द्वे तु कुलशीलवयोयुते ॥ तासां मध्येऽधिका चैका पतिव्रतपरायणा
त्याच्या दोनशे राण्या होत्या, कुल-शील-यौवनाने युक्त; त्यांत एक अत्यंत श्रेष्ठ होती, जी पतिव्रता-धर्मात पूर्ण परायण होती।
Verse 4
नाम्ना चन्द्रप्रभा चैव वीरसूर्वीरपुत्रका ॥ तस्या दासीशतस्यैका दासी नाम्ना प्रभावती ॥
ती चंद्रप्रभा नावाने प्रसिद्ध होती, वीरसूर्वीराची कन्या. तिच्या शंभर दासींत एक दासी प्रभावती नावाची होती।
Verse 5
स्वदोषैः पतिताः सर्वे नरकं प्रति भामिनि ॥ सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य हि ॥
हे सुंदरी, आपल्या दोषांमुळे पतित झालेले ते सर्व नरकाकडे जातात. कुलघातकांसाठी कुलसंकरही निश्चयच नरकास कारणीभूत ठरतो.
Verse 6
कदाचिदपि तस्याथो भ्रष्टः प्राणिजनो महान् ॥ सूक्ष्मः प्राणिसमूहो हि ध्रुवतीर्थे तदापतत् ॥
कधीतरी, नंतर (स्वस्थितीपासून) भ्रष्ट झालेला प्राण्यांचा एक महान समुदाय—म्हणजे सूक्ष्म जीवसमूह—तेव्हा ध्रुवतीर्थावर अवतरला.
Verse 7
कृष्णरूपाश्चङ्क्रमन्तो मशकाकारसन्निभाः ॥ दृष्टास्ते ऋषिणा तत्र त्रिकालज्ञेन भामिनि ॥
हे सुंदरी, ते कृष्णवर्ण, इकडे-तिकडे फिरणारे, डासाच्या आकारासारखे होते; तेथे त्रिकालज्ञ ऋषींनी त्यांना पाहिले.
Verse 8
तस्याः परिग्रहास्त्वेकोद्दिष्टाचारविहीनकाः ॥ तस्या पितृगणाः सर्वे अतीताः शतसङ्ख्यया ॥
तिचे परिग्रह (आश्रित/सहचर) एकोद्दिष्ट-श्राद्धाशी संबंधित विहित आचारापासून वंचित होते. आणि तिचे पितृगण सर्वच शेकड्यांच्या संख्येने दिवंगत झाले होते.
Verse 9
षष्ठान्नकालभोक्ता पयोव्रतेन महात्मना ॥ मानैर्व्रतेन सा देवी सूर्यगत्या स्थितेन च ॥
ती षष्ठ अन्नकाळी भोजन करी; महात्म्याने निर्दिष्ट पयोव्रताने, तसेच नियम-मानांनी युक्त आणि सूर्यगतीनुसार स्थित अशा व्रताने ती देवी संयमात स्थिर राहिली.
Verse 10
चतुर्थांशावशेषश्च दिवसः पर्यवर्त्तत ॥ एके तत्र समायान्ति पितरो नभसोऽवनिम् ॥
दिवसाचा चतुर्थांश शिल्लक असता दिवस पुढे सरकला; तेव्हा काही पितर आकाशातून पृथ्वीवर तेथे येऊन पोहोचले।
Verse 11
अन्ये पूर्वोत्तराद्देशाद्दक्षिणात्पश्चिमात्तथा ॥ केचित्स्वभावतो हृष्टाः केचित्पुत्रैः स्वधाकृताः ॥
इतर पितर ईशान्य प्रदेशातून, तसेच दक्षिण व पश्चिमेकडूनही आले. काही स्वभावतःच आनंदित होते, तर काही पुत्रांनी केलेल्या स्वधा-अर्पणांनी तृप्त झाले।
Verse 12
हृष्टास्तुष्टा सुपुष्टाङ्गा गच्छन्तो दिवि सङ्घशः ॥ तपस्विनः स्नानरता रूक्षाः क्षामशरीरिणः ॥
हर्षित, तृप्त व पुष्ट अवयवांचे ते समूहाने स्वर्गात जातात. काही इतर तपस्वी, स्नानरत, रूक्ष व कृश शरीराचे असतात।
Verse 13
वस्त्रालङ्कारपुष्टाङ्गा हृष्टा गच्छन्ति सङ्घशः ॥ तथाऽपरे नग्नदेहाः सुपुष्टा यान्ति तत्र वै ॥
वस्त्रे व अलंकारांनी युक्त, पुष्ट अवयवांचे ते आनंदाने समूहाने जातात. तसेच काही इतर नग्नदेही असूनही पुष्ट असतात; तेही निश्चयाने तेथे जातात।
Verse 14
अन्ये यथागतं यान्ति आयान्ति पुनरेव हि ॥ यानैरुच्चावचैः केचिन्नानारूपैः खगैस्तया ॥
काही जसे आले तसेच निघून जातात आणि निश्चयाने पुन्हा येतातही. काही जण उंच-नीच प्रकारच्या विविध वाहनांनी, अनेक रूपांच्या आकाशगामी खगांवर त्या मार्गाने वहन होऊन येतात।
Verse 15
समागच्छन्ति गच्छन्तीरयन्तश्चाशिषो मुदा ॥ केचिद्यथागता यान्ति क्रुद्धाः शापप्रदायिनः ॥
ते एकत्र येतात व निघून जातात, आनंदाने आशीर्वाद उच्चारतात. पण काही जसे आले तसेच क्रुद्ध होऊन परत जातात आणि शाप देतात.
Verse 16
निर्गतोदरसूक्ष्माश्च गच्छन्ति सुविमानिताः ॥ सम्मानितास्तथान्ये तु पितरः श्राद्धपूजिताः ॥
काही जण पोट आत गेलेले, कृश व सूक्ष्म देहाचे, फार अपमानित होऊन निघून जातात. पण इतर पितर श्राद्धपूजेमुळे सन्मानित होऊन आदर पावतात.
Verse 17
महोत्सवमिवालक्ष्य विस्मितो मुनिरुत्थितः ॥ गते पितृगणे पुत्राः सकलत्रा गृहान्ययुः ॥
ते दृश्य जणू महोत्सवासारखे पाहून मुनी विस्मयाने उभे राहिले. पितृगण निघून गेल्यावर पुत्र पत्नींसह आपल्या घरी परत गेले.
Verse 18
निर्जनं ध्रुवतीर्थं तु वृत्तवेलमिवाभवत् ॥ तत्रैकान्ते कृशाङ्गोऽथ क्षुत्क्षामो गतिविह्वलः ॥
मग ध्रुवतीर्थ ओस पडल्यावरच्या किनाऱ्यासारखे निर्जन झाले. तिथे एकांतात एक कृश देहाचा मनुष्य होता—भुकेने क्षीण, चालण्यात डगमगणारा.
Verse 19
न वाक्च श्रूयते तस्य क्षुद्रपक्षिरवो यथा ॥ को भवान्विकृताकारो वेष्टितो मशकैर्बहु ॥
त्याची स्पष्ट वाणी ऐकू येत नव्हती; लहान पक्ष्यांच्या किलबिलाटासारखा आवाज होत होता. “तू कोण आहेस, विकृत रूपाचा, इतक्या माशांनी वेढलेला?”
Verse 20
न गच्छसि यथास्थानमागतस्तु निरुद्यमः ॥ यथावत्पृच्छते मह्यं कथयात्मविचेष्टितम् ॥
तू आपल्या योग्य स्थानी परत जात नाहीस; येथे येऊनही निरुद्यम राहिलास. तू यथाविधी मला विचारले आहेस, म्हणून आपल्या कृती व अवस्थेचा वृत्तान्त सांग.
Verse 21
ममाद्य नैत्यकं कर्म तीर्थेऽस्मिन्नश्यतेऽनिशम् ॥ इमानुच्चावचान् जन्तून् दृष्ट्वा मां मोह आविशत् ॥
आज या तीर्थस्थानी माझे नित्यकर्म सतत बिघडत आहे. हे नानाविध जीव पाहून मला मोहाने ग्रासले.
Verse 22
त्वां दृष्ट्वेदृक्स्वरूपं च क्रिया मे सा गता त्वयि ॥ विस्रब्धः कथयास्माकं करोमि च हितं तव ॥
तुला अशा अवस्थेत पाहून त्या क्रियेतले माझे लक्ष तुझ्याकडे वळले. निर्धास्तपणे आम्हाला सांग; मी तुझे हितही करीन.
Verse 23
जन्तुरुवाच ॥ बृहन्निमित्तमद्यैव पितॄणां तृप्तिकारकम् ॥ ध्रुवतीर्थे च यः श्राद्धं पुनः कुर्यात्तिलोदकम् ॥
जन्तू म्हणाला— आजच पितरांना तृप्त करणारा एक महान निमित्त आहे. आणि ध्रुवतीर्थात जो कोणी पुन्हा श्राद्ध करील, तिळमिश्रित जल अर्पण करील—
Verse 24
तिलतृप्ताः दिवं यान्ति पितरस्तेन पुत्रिणः ॥ सोऽहं स्वान्तरिकादत्तस्तृप्त्यर्थस्तु बुभुक्षितः
तिळाच्या अर्पणाने तृप्त होऊन, पुत्रवान पुरुषाचे पितर स्वर्गास जातात. पण मी—अंतःकरणातून वंचित, भुकेला, तृप्तीच्या इच्छेने—अतृप्तच राहिलो आहे.
Verse 25
योनिसंकरदोषेण नरकं समुपाश्रितः ॥ आशापाशशतैर्बद्धः शतवर्षैरिहागतः
योनिसंकरदोषामुळे मी नरकास आश्रय घेतला आहे; आशेच्या शेकडो पाशांनी बांधला जाऊन मी येथे शंभर वर्षे येऊन पडलो आहे।
Verse 26
अगतिर्गमने मे स्यात्ते त्रितापैः समागतः ॥ सन्तानैः पुष्टवपुषो दत्तश्राद्धैः कृतोदकैः
माझ्या गमनाला गतीच उरत नाही; म्हणून त्रितापांनी पीडित होऊन मी तुझ्याकडे आलो आहे। पुष्ट देह असलेल्या संततीने श्राद्ध दिले व उदकदान केले तरच (उद्धार) होतो।
Verse 27
बलयुक्ता ययुः स्वर्गं निर्बलस्य कुतो गतिः ॥ येषां सन्ततिरक्षय्या तिष्ठत्येवं प्रजावती
बलवान स्वर्गास गेले; निर्बलाला गती कुठे? ज्यांची संतती अक्षय आहे, त्यांची प्रजासंपन्न परंपरा अशीच टिकून राहते।
Verse 28
दृष्टास्त्वया त्रिकालज्ञ दिव्यदृष्ट्या दिवं गताः ॥ ब्राह्मणानां च वैश्यानां शूद्राणां पितरस्तथा
हे त्रिकालज्ञ! तू दिव्यदृष्टीने स्वर्गास गेलेले पितर पाहिले आहेत—ब्राह्मणांचे, वैश्यांचे आणि तसेच शूद्रांचेही।
Verse 29
प्रतिलोमानुलोमानां शूद्राणां श्राद्धकर्मिणाम् ॥ सर्वेषां च त्वया दृष्टं येषां सन्ततिरव्यया
तू प्रतिलोम व अनुलोम (संयोग) असलेल्यांना, तसेच श्राद्धकर्म करणाऱ्या शूद्रांनाही पाहिले आहेस; आणि ज्यांची संतती अव्यय आहे अशा सर्वांचे (वृत्त) तू पाहिले आहेस।
Verse 30
एवं पृष्टः स विप्रेण कथयामास कारणम् ॥ पुनः पप्रच्छ तं जन्तुः कौतूहलसमन्वितः
ब्राह्मणाने असे विचारल्यावर त्याने कारण सांगितले; मग कुतूहलाने भरलेला तो जीव त्याला पुन्हा विचारू लागला।
Verse 31
तवापि सन्ततिस्तात नास्ति दैवाद्यथोचिताः ॥ यदि कश्चिदुपायोऽत्र मह्यं तव हितैषिणे
तात, दैवयोगाने तुझीही यथोचित संतती नाही. येथे काही उपाय असेल तर तुझ्या हितासाठी तो मला सांग.
Verse 32
वद सर्वं करिष्यामि यदि सत्यं वचो मम ॥ ततः स कथयामास दुःस्थः पितृगणैर्वृतः
सांग—माझे वचन सत्य असेल तर मी सर्व करीन. तेव्हा तो दुःखी, पितृगणांनी वेढलेला, सांगू लागला।
Verse 33
इमे ये मम देहे तु भवन्ति मशकाः कृशाः ॥ सन्तानप्रक्षयादेते मम देहं समाश्रिताः
माझ्या देहावर जे कृश डास उत्पन्न होतात—संतती नष्ट झाल्यामुळे त्यांनी माझ्या देहात आश्रय घेतला आहे।
Verse 34
तन्तुमन्त्रमहं तेषां मम तन्तुमयी सकृत् ॥ आस्ते नगर्या मध्ये तु चन्द्रसेनस्य वेश्मनि
मी त्यांच्यासाठी ‘तंतु-मंत्र’ आहे; माझेच अस्तित्व एकदा तंतु-रूपाने बांधले गेले आहे. ती नगराच्या मध्यभागी चंद्रसेनाच्या घरात वास करते।
Verse 35
महिष्याः प्रेषणे नित्यं दासी नाम्ना प्रभावती ॥ तस्या दासी कर्मकरी विरूपनिधिनामतः
राणीच्या नित्य आज्ञेवर प्रभावती नावाची एक दासी होती. त्या दासीची विरूपनिधी नावाची एक कर्मकरी सेविका होती.
Verse 36
अस्माकं सन्ततेस्तन्तुस्तस्य श्राद्धकृते वयम् ॥ आशया बद्धहृदयाः श्राद्धतर्पणहेतवः
आमच्या वंशपरंपरेचा तोच ‘तंतु’ आहे; त्याच्या श्राद्धासाठी आम्ही प्रवृत्त होतो. आशेने हृदय बांधलेले, आम्ही श्राद्ध व तर्पणाच्या हेतूने कार्यरत आहोत.
Verse 37
श्रुत्वैतत्स त्रिकालज्ञो मोहाविष्टोऽब्रवीदिदम् ॥ कथं निकृष्टयोन्या यद्दत्तं चापद्यते हविः
हे ऐकून त्रिकालज्ञ पुरुष मोहग्रस्त होऊन म्हणाला—“निकृष्ट योनीतील व्यक्तीने दिलेले हवि कसे योग्य हवि ठरते?”
Verse 38
विधिरत्र कथं तस्या येन यूयं स पुत्रिणः ॥ प्रोवाच स त्रिकालज्ञं ज्ञानक्लिष्टं कृपान्वितम्
“तिच्यासाठी येथे कोणती विधी आहे, ज्यायोगे तुम्ही पुत्रवान व्हाल?” असे म्हणून त्याने ज्ञानाने क्लिष्ट पण कृपायुक्त त्रिकालज्ञास संबोधिले.
Verse 39
पूर्वकर्मविपाकेन यां यां गतिमधोमुखीम् ॥ ऊर्ध्वां यां चापि पितरः पुत्रिणः पुत्रमीहते
पूर्वकर्माच्या विपाकाने जी जी अधोमुखी गती प्राप्त होते, आणि जी ऊर्ध्वगतीही—जी पितर पुत्रवान होऊन पुत्राद्वारे इच्छितात—ते सर्व कर्मफळातूनच उद्भवते.
Verse 40
श्राद्धं पिण्डोदकं दानं नित्यं नैमित्तिकं तथा ॥ नान्या गतिः पितॄणां स्यात्पितरस्तेन पुत्रिणः
श्राद्ध, पिंड-उदक तर्पण आणि दान—नित्य व नैमित्तिक—हेच पितरांचे एकमेव साधन आहे; यावाचून त्यांची अन्य गती नाही. म्हणून पितर ‘पुत्रिण’ (पुत्रामुळे पोसलेले) असे म्हटले जातात.
Verse 41
अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज्जलाञ्जलिम् ॥ नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः
आमच्या कुळात असा कोणी तरी असावा, जो आम्हांस जलांजली देईल—पाण्याने भरलेल्या नद्यांत, विशेषतः थंड पाण्यात।
Verse 42
विशेषात्तीर्थमध्ये तु तिलमिश्रं जलाञ्जलिम् ॥ रौप्यजुष्टजलेनाथ नाभिदघ्ने जले स्थितः
विशेषतः तीर्थस्थानी तिळमिश्रित जलांजली द्यावी; रौप्ययुक्त जलाने, आणि नाभीपर्यंत पाण्यात उभे राहून।
Verse 43
दर्भपाणिस्त्रिस्त्रिगोत्रे पितृन्नाम समुच्चरन् ॥ तृप्यत्वेवं नाम शर्म स्वधाकारमुदाहरन्
हातात दर्भ घेऊन, तीन-तीन अर्पणांसाठी व तीन गोत्रांसाठी पितरांची नावे उच्चारावीत; ‘तृप्यतु’ असे म्हणत, ‘शर्मन्’ युक्त नाव आणि ‘स्वधा’ हा शब्द उच्चारावा।
Verse 44
अदावेका॒ञ्जलिर्द्वे तु तिस्रो वै तर्पणे स्मृताः ॥ देवर्षिपितृसङ्घानां क्रमाज्ज्ञेयं विचक्षणैः
अदाव (आह्वान/अर्पण) मध्ये दोन अंजली (जोडलेल्या हातांनी) मानल्या आहेत, आणि तर्पणात तीन. देव, ऋषी व पितृ-समूह यांचा क्रम विवेकी जनांनी क्रमाने जाणावा।
Verse 45
तृप्यध्वमिति चान्ते वै मन्त्रं मन्त्रप्रतिक्रियाः ॥ उदीरतामङ्गिरस आयान्तु न इतीरयेत्
अंती मंत्रांची नियत समाप्ति-क्रिया म्हणून “तृप्यध्वम्” हा मंत्र जपावा. नंतर “अंगिरस उदित होवोत; ते आमच्याकडे येवोत” असे उच्चारावे.
Verse 46
एवं मातामहः शर्म गोत्रे पितामहस्तथा ॥ ऊर्ध्वं पितृभ्यो ये चेह ते पितर इहोच्यते
अशा प्रकारे मातामहाचा ‘शर्मन्’ हा नामोच्चार गोत्रासहित, तसेच पितामहाचाही गोत्रासहित पाठ करावा. जे निकट पितरांपेक्षा वरचे असून या विधीत ज्यांचे संबोधन होते, त्यांना येथे ‘पितरः’ असे म्हणतात.
Verse 47
मधुवातेति॒ ऋचं तद्वत्पूर्ववत्समुदीरयेत् ॥ पितामहीं प्रपितामहीं पत्याऽ मातृवत्स ह
तसेच पूर्ववत् “मधुवाते…” अशी सुरू होणारी ऋचा योग्य रीतीने उच्चारावी. पितामही व प्रपितामही यांना, पतीसहित उल्लेख करून, मातेसारख्या विधीने संबोधावे.
Verse 48
एवं मातामहानां च पूर्ववत्क्रमशो बुधः ॥ नमो व इति मन्त्रेण प्रत्येकं त्रितयं त्रिषु
तसेच मातामहांच्या बाबतीतही पूर्ववत् क्रमाने बुधाने पुढे जावे. “नमो वः…” या मंत्राने तीनही गटांत प्रत्येक त्रय अर्पण करावा.
Verse 49
गोत्रोच्चारं प्रकुर्वीत असूर्यान्नाशयामहे ॥ गोत्राय पित्रे महाय शर्मणे चेदमासनम्
गोत्रोच्चार करावा आणि म्हणावे—“असूर्यान् नाशयामहे” (असूर्य म्हणजे अंधार/अमंगळ याचा नाश करतो). नंतर—“गोत्रासाठी, पित्याकरिता, महानासाठी, आणि शर्मन् यासाठी—हे आसन” असे म्हणत आसन अर्पण करावे.
Verse 50
गोत्रायै मातॄे मह्यै तु देव्यै चासनकर्मणि ॥ गोत्रः पितामहः शर्म गोत्रा मातामही मही
आसनदानाच्या कर्मात असे म्हणावे—“गोत्रायै, मातेस, आणि देवीस (हे आसन).” मग गोत्र सांगावे; पितामहाचे नाव ‘शर्मा’; गोत्रा सांगावी; मातामहीचे नाव ‘मही’।
Verse 51
अर्घ्यपात्रसङ्कल्पे तु पिण्डदानेऽवनेजने ॥ गोत्रस्य पितुर्महस्य शर्मणोक्तस्य कर्मणि
अर्घ्यपात्र-संकल्पात, पिंडदानात आणि अवनेजन (धुणे/शुद्धी) कर्मात—गोत्रासाठी, पूज्य पित्याकरिता, तसेच ‘शर्मा’ नावाने निर्दिष्ट व्यक्तीच्या कर्मात—हे विनियोग लागू होतात।
Verse 52
गोत्रायै मातुर्महायै देव्याश्चाज्ञेयकर्मणि ॥ आवाहने द्वितीया च चतुर्थी पूज्यकर्मणि
गोत्रा, पूज्य माता आणि मान्य देवी यांसंबंधी ज्ञेय कर्मांत असा नियम आहे: आवाहनात द्वितीया विभक्ती, आणि पूजाकर्मात चतुर्थी विभक्ती वापरली जाते।
Verse 53
प्रथमा चाशिषि प्रोक्ता दत्तस्याक्षय्यकारिका ॥ श्राद्धपक्षे तथा षष्ठी अक्षय्यासनयोः स्मृता
आशीर्वादाच्या (आशिष्) प्रसंगी प्रथमा विभक्ती सांगितली आहे; ती दिलेल्याचे फल अक्षय करणारी आहे. तसेच श्राद्धपक्षात ‘अक्षय’ व ‘आसन’ संबंधी मंत्रांत षष्ठी विभक्ती स्मरणात आहे।
Verse 54
पितुरक्षयकाले तु पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ एवमेतत्तु पुत्रेण भक्तिपूर्वं द्विजेन तु ॥
पिता अक्षय अवस्थेत (परलोकी) गेल्यावर पितरांसाठी दिलेले दान अक्षय होते. अशा रीतीने पुत्राने भक्तिपूर्वक, आणि द्विजाने केलेले कर्म स्थिर फल देणारे ठरते।
Verse 55
कृत्वा श्राद्धं तु पितरो हृष्टा मुमुदिरे सदा ॥ जोषमास्स्व त्रिकालज्ञ गच्छामो नरकाय वै ॥
श्राद्ध प्राप्त होताच पितर सदैव हर्षित होऊन आनंदित झाले; ते म्हणाले—“हे त्रिकालज्ञ, तू निश्चिंत राहा; आम्ही तर खरोखर नरकाकडे जात आहोत।”
Verse 56
पूर्वकर्मविपाकेन चिरं तु वसितुं मुने ॥ त्रिकालज्ञ उवाच ॥ ये मया चागता दृष्टास्तीर्थेऽस्मिन्पितरोऽथ वै ॥
पूर्वकर्मांच्या विपाकामुळे, हे मुने, त्यांना दीर्घकाळ वास करावा लागतो. त्रिकालज्ञ म्हणाले—“या तीर्थात जे पितर मला आलेले दिसले—खचितच…”
Verse 57
बहवः स्वस्थमनसो बहवो दुःस्थमानसाः ॥ पुत्रदत्तं तथा श्राद्धं जग्रासोद्विग्नरूपिणः ॥
अनेकांचे मन शांत होते, तर अनेकांचे मन व्याकुळ होते. काही जण उद्विग्न रूपाने पुत्राने दिलेले श्राद्ध ग्रहण करीत होते.
Verse 58
मौनेन गच्छतां तेषां किमेतद्वद निश्चितम् ॥ अगस्तिरुवाच ॥ अत्र यन्निश्चितं श्राद्धे पुत्रस्य विफलं भवेत् ॥
ते मौनाने निघून जात आहेत—याचा अर्थ काय, निश्चयाने सांगा. अगस्ति म्हणाले—“येथे श्राद्धात जो दोष निश्चित होतो, त्यामुळे पुत्राचे कर्म निष्फळ होऊ शकते.”
Verse 59
नरस्य करणं किञ्चित्तन्मे निगदतः शृणु ॥ अदेशकाले यद्दत्तं विधिहीनमदक्षिणम् ॥
मनुष्याच्या आचरणाचा एक नियम मी सांगतो, तो ऐक: अयोग्य देश-कालात, विधीविना आणि दक्षिणेविना जे दिले जाते ते दोषयुक्त ठरते.
Verse 60
अपात्रे मलिनं द्रव्यं महत्पापाय जायते ॥ अश्रद्धेयमपाङ्क्तेयं दुष्टप्रेक्षितमीक्षितम् ॥
अपात्राला दिलेले मलिन द्रव्य महापापास कारणीभूत होते. श्रद्धेविना दिलेले, पंक्तिबहिष्कृतास दिलेले, तसेच दुष्ट/द्वेषदृष्टीने पाहिलेले दानही दोषकारक ठरते.
Verse 61
तिलमन्त्रकुशैर्हीनमासुरं तद्भवेदिति ॥ वैरोचनाय देवेन वामनेन विभूतये ॥
ज्या कर्मात तिळ, मंत्र आणि कुश नसतात ते ‘आसुर’ (असुरी प्रकारचे) होते—असे सांगितले आहे. वैरोचनासाठी देव वामनाने त्याच्या विभूती/समर्थनासाठी (हे कथन केले).
Verse 62
सच्छूद्रस्य च श्राद्धस्य फलं दत्तं पुरा किल ॥ तथा दाशरथी रामो हत्वा राक्षसमீश्वरम् ॥
पूर्वी काळी सत्शूद्राने केलेल्या श्राद्धाचे फळ (त्याला) दिले गेले, असे म्हणतात. त्याचप्रमाणे दशरथनंदन रामाने राक्षसाधिपतीचा वध करून…
Verse 63
रावणं सगणं घोरं तुष्टेन सह सीतया ॥ श्रुत्वा भक्तिं च राक्षस्यास्त्रिजटायास्त्रिलोककृत् ॥
त्याने भयंकर रावणाचा त्याच्या गणांसह वध केला; आणि नंतर प्रसन्न सीतेसह, त्रिलोकरचयित्याने राक्षसी त्रिजटाची भक्ती ऐकून…
Verse 64
क्रोधाविष्टानि दानानि विधिपात्रयुतानि च ॥ पाक्षिशौचमनभ्यङ्गप्रतिश्रयमभोजनम्
क्रोधाने ग्रासून दिलेली दाने—विधी व योग्य पात्र असले तरी—दोषकारक मानली आहेत. तसेच पक्षी-शौच, अभ्यंग न करणे, प्रतिश्रय-व्रत (आश्रय घेणे) आणि उपवास/अभोजन हेही येथे आचार-विधानाच्या संदर्भात सांगितले आहे.
Verse 65
त्रिजटे त्वत्प्रयच्छामि यच्च श्राद्धमदक्षिणम् ॥ तथैव शम्भुना दत्तं नागराजाय भक्तितः
हे त्रिजटे, मी तुला दक्षिणारहित श्राद्ध अर्पण करीत आहे; तसेच भक्तिभावाने शंभूने नागराजाला जे दिले होते, तद्वत्।
Verse 66
तुष्टेन वै वासुकये तन्मे निगदतः शृणु ॥ अनुज्ञाप्य व्रतं जन्तुर्वार्षिकी सकला क्रिया
वासुकी प्रसन्न झाल्यावर—मी सांगतो ते ऐक—अनुज्ञा घेऊन त्या जनाने व्रत स्वीकारले; आणि सर्व क्रिया वार्षिक व्रताप्रमाणे पार पडल्या।
Verse 67
यज्ञस्य योचिताः देया दक्षिणा नाददाद्द्विजः ॥ वृथाशपथकारा या देवब्राह्मणसन्निधौ
यज्ञासाठी योग्य अशी दक्षिणा द्यावी; पण त्या द्विजाने ती दिली नाही. आणि देव व ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात केलेली ती व्यर्थ शपथक्रिया निंद्य आहे।
Verse 68
अश्रोत्रियाणि श्राद्धानि क्रिया मन्त्रैर्विनापि च ॥ रात्रौ सवाससा स्नानं यथासत्त्वस्वरूपतः
अश्रोत्रियांसाठी केलेली श्राद्धे, तसेच मंत्रांशिवायही केलेल्या क्रिया; आणि रात्री वस्त्रांसह स्नान—स्वभावानुसार—(येथे) अनियमित आचार मानले आहेत।
Verse 69
यः शिष्यो न नमेद्भक्त्या गुरुं ज्ञानप्रदायकम् ॥ तथैव प्राकृतं धर्ममग्रे गेयं करिष्यतः
जो शिष्य ज्ञान देणाऱ्या गुरूंना भक्तीने नमस्कार करीत नाही, तो तसाच पुढे केवळ ‘प्राकृत’ धर्माचे आचरण करील—फक्त औपचारिकतेपुरते.
Verse 70
सर्वं तुभ्यं मया दत्तं नागराजाय वार्षिकम् ॥ इत्येतद्वै पुराणेषु सेतिहासेषु पठ्यते
हे नागराजा, हे सर्व मी तुला वार्षिक अर्पण म्हणून दिले आहे. असेच हे पुराणे व इतिहासांत वाचले जाते.
Verse 71
तद्वदलिककरणं श्राद्धं दानं व्रतं तथा ॥ नोपतिष्ठति तेषां वै तेन नग्नादयस्त्वमी
तसेच कपट केल्यास श्राद्ध, दान व व्रत त्यांना फलदायक ठरत नाहीत; म्हणून ते ‘नग्नादी’—म्हणजे सामाजिक व विधीगत दृष्टीने हीन—समजले जातात.
Verse 72
मुषिताच्छिद्रकरणैस्तद्दानफलभोक्तृभिः ॥ यथा गतास्तथा ते तु श्राद्धहूतास्तु निष्फलाः
जे चोरी करतात व दोष-छिद्रे निर्माण करतात आणि त्या दानाचे फळ भोगतात—अशा श्राद्धास बोलावलेले जसे आले तसेच निघून जातात; यजमानासाठी ते निष्फळ ठरतात.
Verse 73
त्रिकालज्ञ उवाच ॥ षट्काले भोजनं त्वद्य नाहं भोक्तुमिहोत्सहे ॥ यावत्तृप्तिर्न ते भूयाद्दृष्ट्वा हन्त स्थिरो भव
त्रिकालज्ञ म्हणाला: आज सहा काळी भोजन असले तरी मी येथे भोजन करण्यास उत्सुक नाही. जोपर्यंत तुझी तृप्ती अधिक वाढत नाही—हे पाहून, बरं, तू स्थिर राहा.
Verse 74
तावत्कालं प्रतीक्षस्व यावदागमनं मम ॥ अस्मिंस्तीर्थे सदैवाहं दिवा रात्रमतन्द्रितः ॥
माझे आगमन होईपर्यंत तितकाच वेळ प्रतीक्षा कर. या तीर्थस्थानी मी सदैव—दिवस-रात्र—अप्रमत्त असतो.
Verse 75
सोऽहमद्य व्रतं त्यक्त्वा तव कारुण्यपूरितः ॥ गत्वाहमानयिष्यामि त्वयोक्तां तां वरां स्त्रियम् ॥
मी आज तुझ्यावर करुणेने परिपूर्ण होऊन माझे व्रत बाजूला ठेवीन; आणि जाऊन तू सांगितलेली ती उत्तम स्त्री आणीन।
Verse 76
अनया कारयिष्यामि श्राद्धं तु विधिना सह ॥ एवमुक्त्वा स षष्ठाशी मौनवाक्संययौ द्रुतम् ॥ राजा समीपगं दृष्ट्वा अकस्मादागतं ऋषिम् ॥
हिच्याद्वारे मी विधीसहित श्राद्ध करवीन। असे बोलून तो षष्ठाशी तपस्वी, वाणीसंयमी, वेगाने निघून गेला। राजा जवळच अकस्मात आलेल्या ऋषींना पाहून…
Verse 77
क्षित्यास्तले विलुलितः पादौ कृत्वा तु मूर्द्धनि ॥ धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यद्भवान्गृहमागतः ॥
भूमीवर साष्टांग नमस्कार करून आणि (ऋषींचे) चरण मस्तकी धारण करून राजा म्हणाला: मी धन्य आहे, मी अनुगृहीत आहे, कारण आपण माझ्या घरी आला आहात।
Verse 78
सदा यज्ञं करिष्यामि गृहमागमने तव ॥ अद्य मे सफलं जन्म यद्भवांस्त्वमिहागतः ॥
आपण घरी आलात की मी नेहमी यज्ञ करीन। आज माझा जन्म सफल झाला, कारण आपण येथे आला आहात।
Verse 79
इदं पाद्यमिदं चार्घ्यं मधुपर्कमिमां च गाम् ॥ गृहाण मुनिशार्दूल येनाहं शान्तिमाप्नुयाम् ॥
हे पाद्य, हे अर्घ्य, हा मधुपर्क आणि ही गायही. हे मुनिशार्दूल, हे स्वीकारा, ज्यायोगे मला शांती लाभो।
Verse 80
तस्य तत्प्रतिगृह्याशु स मुनिस्त्वरितोऽब्रवीत् ॥ मदीयागमने राजन् शृणु त्वं कारणं महत् ॥
ती अर्पणे त्वरेने स्वीकारून मुनी तत्क्षणी म्हणाला— “हे राजन्, माझ्या आगमनाचे महान कारण ऐक।”
Verse 81
तच्छ्रुत्वा कुरु तत्सर्वं येनाहं तोषितोऽभवम् ॥ एवमुक्तस्तु राजर्षिरब्रवीत्तं तपोधनम् ॥
“हे ऐकून ते सर्व करा ज्याने मी संतुष्ट होईन।” असे म्हटल्यावर राजर्षी त्या तपोधनास म्हणाला।
Verse 82
तस्या दासी वरारोहा प्रभावत्यपि विश्रुता ॥ सापि देव्याः तु सहिता आयातु मम सन्निधौ ॥
“तिची दासी—सुंदर देहयष्टीची, ‘प्रभावती’ म्हणून प्रसिद्ध—तीही राणीसमवेत माझ्या सन्निध येवो।”
Verse 83
ततश्चान्तःपुराद्देवी सदासी तत्र चागता ॥ क्षितौ विलुलिता साध्वी प्रणाममकरोदृषेः ॥
मग अंतःपुरातून देवी दासीसह तेथे आली. त्या साध्वीने भूमीवर दंडवत होऊन ऋषींना प्रणाम केला.
Verse 84
समासीनां च विप्रेन्द्रः प्रोवाच विनताननाम् ॥ ध्रुवतीर्थे मयाश्चर्यं यद्दृष्टं कथयामि वः ॥
तेव्हा ब्राह्मणश्रेष्ठाने समोर बसलेल्या विनीतमुखांना म्हटले— “ध्रुवतीर्थी मी जे अद्भुत पाहिले ते तुम्हाला सांगतो।”
Verse 85
ये केचित्पितरो लोके लोकानां सर्वतः स्थिताः ॥ ये पूजिताः श्राद्धकृद्भिः पुत्रैः प्रीता दिवं ययुः ॥
या लोकी जे काही पितर सर्वत्र स्थित आहेत, श्राद्ध करणाऱ्या पुत्रांनी पूजिले असता ते प्रसन्न होऊन स्वर्गलोकास जातात।
Verse 86
एको वृद्धो नरस्तत्र सूक्ष्मप्राणिभिरावृतः ॥ क्षुत्क्षामदेहः शुष्कास्यो निर्गतोदरसूक्ष्मदृक् ॥
तेथे एक वृद्ध मनुष्य एकटाच होता, सूक्ष्म जीवांनी वेढलेला; भुकेने देह क्षीण, तोंड कोरडे, पोट आत गेलेले आणि दृष्टी मंद होती।
Verse 87
निराशो गन्तुकामश्च पुनः स निरयेऽशुचौ ॥ कारुण्यात्स मया पृष्टः कस्त्वं ब्रूहि किमिच्छसि ॥
निराश होऊन आणि निघून जाण्याची इच्छा धरून तो जणू पुन्हा अशुचि नरकात होता. करुणेने मी त्याला विचारले—‘तू कोण? सांग, तुला काय हवे?’
Verse 88
तेनात्मकर्मजनितं मम कर्म निवेदितम् ॥ ततस्तत्रैव तच्छ्रुत्वा तस्य कारुण्ययन्त्रितः ॥
त्याने माझ्याच आत्मकर्मातून उत्पन्न झालेले कर्म मला सांगितले. तेथेच ते ऐकून मी त्याच्याविषयी करुणेने व्याकुळ झालो।
Verse 89
तव दास्याश्च या दासी तस्यास्तन्तुः किलॊच्यते ॥ नाम्ना विरूपकनिधिस्तामानय वरानने ॥
तुझ्या दासीची जी दासी आहे, तिचा संबंध ‘तंतु’ असे म्हणतात. तिचे नाव विरूपकनिधी; हे सुंदरमुखी, तिला इथे आण।
Verse 90
इति श्रुत्वानवद्याङ्गी तस्या आनयनेऽत्वरत् ॥ प्रेषयामास सर्वत्र तस्या आनयने बहून् ॥
हे ऐकून निर्दोष-अंगांची ती स्त्री तिला आणण्यासाठी त्वरेने निघाली आणि तिला आणण्याकरिता सर्वत्र अनेकांना पाठविले।
Verse 91
सेवकैः सा करे गृह्य आनीता मुनिसन्निधौ ॥ तां दृष्ट्वा मदिरामत्तां स मुनिः प्राह धर्मवित् ॥
सेवकांनी तिचा हात धरून तिला मुनिंच्या सान्निध्यात आणले. मद्याने मत्त झालेली तिला पाहून धर्मज्ञ मुनि बोलला।
Verse 92
प्रत्ययार्थं तु तस्या वै मुनिः प्राह क्रियां प्रति ॥ पितॄणां च कृते दत्तं दानं वारि न वा स्वधा ॥
तिच्या बाबतीत खात्री करण्यासाठी मुनिने क्रियेविषयी विचारले—“पितरांसाठी काही दान दिले होते का—जलार्पण की स्वधा-आहुती?”
Verse 93
तर्पणं चापि नो दत्तं पितॄणां चातिमुक्तिदम् ॥ सा नैवमित्युवाचेदं तं मुनिं संशितव्रतम् ॥
“आणि पितरांना महान् मुक्ती देणारे तर्पणही दिले नाही.” तेव्हा तिने त्या कठोरव्रती मुनिला म्हटले—“असे नाही.”
Verse 94
न जानामि पितॄन्स्वान्वै क्रियां कार्यं च वै विभो ॥ इति ब्रुवाणां ता दासीं त्रिकालज्ञोऽभ्युवाच ह ॥
ती म्हणाली—“हे प्रभो, मला माझे पितर माहीत नाहीत; कोणती क्रिया व कर्तव्य करावे हेही मला ठाऊक नाही.” असे बोलत असलेल्या त्या दासीला त्रिकालज्ञ मुनिने संबोधिले।
Verse 95
सकौतुकाः महाभागाः श्राद्धदानं च नैव ह ॥ नगरस्थाश्च ते सर्वे ब्राह्मणा भावपूजिताः ॥ १०६ ॥ राज्ञा नीतास्तत्र तीर्थे श्राद्धार्थं मुनिना सह ॥ लोकैः परिवृतो राजा ध्रुवतीर्थं गतः प्रभुः ॥
ते महाभाग कुतूहलयुक्त होऊन श्राद्धदानास तत्पर झाले. नगरातील सर्व ब्राह्मण भावपूजित होते; राजाने मुनिसह श्राद्धार्थ त्या तीर्थस्थानी त्यांना नेले. लोकांनी वेढलेला प्रभुरूप राजा ध्रुवतीर्थास गेला.
Verse 96
तत्र दृष्टः स वै जन्तुर्न च तन्तुर्विचेतनः ॥ मशकैर्वेष्टितः क्षुद्रैः क्षुधया चातिपीडितः ॥
तेथे त्यांनी तन्तु नावाचा तो जीव पाहिला—तो शुद्धीहरपलेला होता. लहान माशांनी वेढलेला आणि भुकेने अत्यंत पीडित होता.
Verse 97
पत्नी च मथुरेशस्य नृपः सपुरसज्जनः ॥ सर्वे द्रक्ष्यथ माहात्म्यं पितॄणां सन्ततेः फलम् ॥
मथुरेशाची पत्नी आणि राजा, नगरातील सज्जनांसह—तुम्ही सर्व पितरांसाठी अखंड केलेल्या अर्पणपरंपरेचे फळ, त्याचे माहात्म्य पाहाल.
Verse 98
ततः श्राद्धं सरौप्यं च सवस्त्रं सविलेपनम् ॥ अर्चित्वा पिण्डदानेन करोत् वेषा च भक्तितः ॥
त्यानंतर तिने रौप्यदान, वस्त्रदान व लेपनासह श्राद्ध केले. यथाविधी अर्चना करून पिंडदानाने ते भक्तिभावाने पूर्ण केले.
Verse 99
अत्रैव सर्वे स्थित्वा वै माम् ईक्षथ सुखान्वितम् ॥ कारयित्वा यथासर्वं श्राद्धदानं हि तन्तुना ॥
“तुम्ही सर्वजण इथेच थांबा आणि मला सुखसमृद्ध पाहा, जेव्हा तन्तुसाठी यथाविधी सर्व प्रकारचे श्राद्धदान पूर्ण केले जाईल.”
Verse 100
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपत्नी यशस्विनी ॥ कारयामास दास्या वै श्राद्धं सुबहुदक्षिणम् ॥
त्याचे वचन ऐकून यशस्विनी राजपत्नीने दासीकरवी भरपूर दक्षिणेसह श्राद्ध करविले।
Verse 101
पट्टवस्त्रं तथा धूपं कर्पूरागुरुचन्दनम् ॥ तिलोत्तरं तथान्नं च बहुरूपं सपिण्डकम् ॥ ११४ ॥ कृते श्राद्धे पिण्डदाने स जन्तुः सुकृती यथा ॥ दिव्यकान्तिरदीनात्मा तथाभूतैः पृथक् पृथक् ॥ ११५ ॥ वेष्टितः शुशुभेऽतीव दीक्षितोऽवभृथे यथा ॥ स्वर्गागतैर्विमानैश्च छादितं तत्र वै नभः ॥
पट्टवस्त्र, धूप, कापूर, अगरू व चंदन, तिळयुक्त अर्पण आणि नानाविध अन्न पिंडासह दिले गेले. श्राद्ध व पिंडदान पूर्ण होताच तो जीव पुण्यवानासारखा दिव्यकांतीने युक्त, खिन्न न होता, अशा रूपांतरित जीवांनी—प्रत्येक आपल्या रूपात—परिवेष्टित झाला. असा वेढलेला तो अत्यंत शोभला, जसा अवभृथ-स्नानकाळी दीक्षित; आणि तेथील आकाश स्वर्गातून आलेल्या विमानांनी आच्छादित झाले.
Verse 102
तेषां मशकगात्राणां सुगात्राणां सुरूपिणाम् ॥ ततस्तुष्टमना जन्तुर्विमानं प्रेक्ष्य चागतम् ॥ ११७ ॥ गन्तुं स्वर्गमुवाचेदं त्रिकालज्ञं मुनिं नृपम् ॥ शृण्वन्तु वचनं सर्वे मदीयं पितृतुष्टिदम् ॥ ११८ ॥ तीर्थानि सरितः श्रेष्ठाः पर्वताश्च सरांसि च ॥ कुरुक्षेत्रं गया चैव स्थानान्यायतनानि च ॥
त्या (पूर्वी) डास-देहधारी—आता सुगठित व सुरूप—सत्तांमध्ये तो जीव मनाने तुष्ट होऊन आलेले विमान पाहून स्वर्गास जाण्यासाठी त्रिकालज्ञ मुनि व राजाला म्हणाला—“सर्वांनी माझे पितृतृप्तिदायक वचन ऐकावे: तीर्थे, श्रेष्ठ नद्या, पर्वत व सरोवरे; तसेच कुरुक्षेत्र, गया आणि इतर पवित्र स्थाने व आयतने।”
Verse 103
शुक्लप्रतिपदन्तं च तीर्थं प्राप्य ससत्वराः ॥ पितरः श्राद्धपिण्डादा आश्विने ध्रुवमास्थिताः ॥
शुक्ल प्रतिपदेपर्यंतच्या तीर्थास ते त्वरेने पोहोचल्यावर, श्राद्ध-पिंड ग्रहण करणारे पितर आश्विन महिन्यात निश्चयाने स्थिर राहतात।
Verse 104
कृत्वा प्रेतपुरीं शून्यां स्वर्गपातालमेव च ॥ इहमानाः स्वकं पुत्रं गोत्रतन्तुमथानुजम्
प्रेतपुरी रिकामी करून आणि स्वर्ग व पाताळापर्यंत जाऊनही, ते येथे आपल्या पुत्राची—गोत्रपरंपरेच्या तंतूची—आणि कनिष्ठ नातलगाचीच आकांक्षा करतात।
Verse 105
कन्यां गते सवितरि यः श्राद्धं सम्प्रदास्यति ॥ तर्पणं ध्रुवतीर्थे ते पितॄणां षोडशान्तरे
सूर्य कन्या राशीत गेल्यावर जो विधिपूर्वक श्राद्ध करतो आणि ध्रुवतीर्थी तर्पण देतो, तो पितरांसाठी सोळा दिवसांच्या अंतरात फलदायी ठरतो।
Verse 106
सुतृप्ताः स्मो वयं शश्वद्यास्यामः परमां गतिम् ॥ एष एव प्रभावोऽत्र ध्रुवस्य कथितो मया
‘आम्ही पूर्ण तृप्त आहोत; आणि सदैव परम गती प्राप्त करू.’ हाच येथे ध्रुवाचा (आणि त्याच्या तीर्थाचा) प्रभाव मी सांगितला आहे।
Verse 107
दृष्टो भवद्भिः सर्वं यदस्माकं सुदुरत्ययम् ॥ दुस्तरं तारितं पापं त्वत्प्रसादान्महामुने
आमच्यासाठी जे अत्यंत दुर्जेय होते ते सर्व तुम्ही पाहिले व जाणले. हे महामुने, तुमच्या प्रसादाने ते दुस्तर पापही पार झाले।
Verse 108
इति विश्राव्य वचनं राजानं स ऋषिं जनान् ॥ राजपुत्रीं तथा दासीं स्वां सुतां शिवमस्तु वः
अशा रीतीने राजा, तो ऋषी आणि लोकांना—राजकन्या तसेच दासी, स्वतःची कन्या यांनाही—हे वचन ऐकवून तो म्हणाला: ‘तुमचे कल्याण होवो.’
Verse 109
आरुह्य वरयानं ते गताः स्वर्गं वृता सुरैः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ ततः स राजशार्दूलः सगणः परिवारकैः
ते श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होऊन, देवांनी वेढलेले, स्वर्गास गेले. श्रीवराह म्हणाले—त्यानंतर तो राजशार्दूल आपल्या गण व परिवारकांसह (पुढे…)।
Verse 110
दृष्ट्वा तीर्थस्य माहात्म्यं प्रणम्य ऋषिसत्तमम् ॥ प्रविष्टो नगरीं रम्यां संस्मरन्नित्यमच्युतम्
तीर्थाचे माहात्म्य पाहून आणि ऋषिसत्तमास प्रणाम करून, तो नित्य अच्युत (विष्णु) याचे स्मरण करीत रम्य नगरीत प्रविष्ट झाला।
Verse 111
एतत्ते कथितं भद्रे माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ स्मरणाद्यस्य पापानि नश्यन्ते पूर्वजन्मनि
हे भद्रे, मथुरासंबंधी हे माहात्म्य तुला सांगितले; ज्याचे स्मरण केल्याने पूर्वजन्मातील पापे नष्ट होतात।
Verse 112
एतत्त्वयानाव्रतिने न चाशुश्रूषये तथा ॥ कथनीयं महाभागे यश्च नार्चयते हरिम्
हे महाभागे, हे तू अव्रती (अनुशासनहीन) व्यक्तीस सांगू नकोस, तसेच जो सेवा-श्रवणात उदासीन आहे त्यालाही नको; आणि जो हरिची अर्चना करीत नाही त्यालाही सांगू नये।
Verse 113
तीर्थानां परमं तीर्थं धर्माणां धर्ममुत्तमम् ॥ ज्ञानानां परमं ज्ञानं लाभानां लाभ उत्तमः
हे तीर्थांमध्ये परम तीर्थ आहे, धर्मांमध्ये उत्तम धर्म आहे; ज्ञानांमध्ये परम ज्ञान आहे, आणि लाभांमध्ये सर्वोत्तम लाभ आहे।
Verse 114
कथनीयं महाभागे पुण्यान्भागवतांसदा ॥ सूत उवाच ॥ एतच्छ्रुत्वा प्रभोर्वाक्यं धरणी विस्मयान्विता ।
हे महाभागे, पुण्यवान भागवत-भक्तांचे वर्णन सदैव करावे. सूत म्हणाले—प्रभूचे वचन ऐकून धरणी (पृथ्वी) विस्मयाने भरून गेली।
Verse 115
पप्रच्छ मुदिता देवी प्रतिमास्थापनं प्रति ।
मुदित देवीने प्रतिमा-स्थापनेविषयी विचारले।
Verse 116
तस्मिन्क्षणे न च कृतं व्रतं जप्यं विमोहनात् ॥ कृपया परिभूतस्य कौतुकॆन निरीक्षता ।
त्या क्षणी मोहामुळे न व्रत झाले, न जप झाला; आणि करुणा असूनही पराभूतास कौतुकाने पाहिले गेले।
Verse 117
सा चैकान्ते च दिवसे पानमांसरता सदा ॥ पुरुषेण सहासीना शय्यायां मदविह्वला ।
ती सदा मद्यपान व मांसासक्त; दिवसा एकांतात पुरुषासह शय्येवर बसली, मदाने व्याकुळ होती।
Verse 118
उवाच ते तदा विप्रोऽभवत्सन्तानजाः स्त्रियः ॥ आनीतास्तव पुष्ट्यार्थं यथेच्छसि तथा कुरु ॥ १०९ ॥ अगस्त्य उवाच ॥ स्नात्वैषा ध्रुवतीर्थे तु ब्रह्मणोक्तक्रमेण च ॥ करोतु तर्पणं चास्मिन्पूर्वोक्तविधिना त्वियम् ।
तेव्हा ब्राह्मण म्हणाला— “तुझ्या पुष्टीसाठी तुझ्या वंशातील स्त्रिया आणल्या आहेत; तुला जसे हवे तसे कर।” अगस्त्य म्हणाला— “ध्रुवतीर्थात स्नान करून, ब्रह्माने सांगितलेल्या क्रमाने, ही येथे पूर्वोक्त विधीने तर्पण करो।”
Verse 119
पितॄणां मुक्तिदं चान्यन्न भूतं न भविष्यति ॥ आषाढ्याः पञ्चमे पक्षे प्रतिपत्प्रभृतित्वथ ।
पितरांना मुक्ती देणारे यासारखे दुसरे काही झाले नाही, होणारही नाही. मग आषाढातील पाचव्या पक्षात प्रतिपदेपासून आरंभ…
Verse 120
पठति श्रद्धया युक्तो ब्राह्मणानां च सन्निधौ ॥ स पितॄंस्तर्पयेत्सर्वानभिगम्य गयाशिरे ।
जो श्रद्धायुक्त होऊन ब्राह्मणांच्या सन्निधीत याचे पठण करतो, त्याने गयाशिरास जाऊन तर्पणाने सर्व पितरांना तृप्त करावे।
Verse 121
वेपथुः कोटराक्षश्च पृष्ठलग्नलघूदरः ॥ ऊरुचर्मास्थिरुक् त्रस्तो जृम्भमाणो भृशं कृशः ।
तो थरथरत आहे, डोळे खोल गेलेले, लहान पोट पाठीला चिकटलेले; मांड्यांची कातडी लोंबकळते, हाडांच्या वेदनेने पीडित, भयभीत, वारंवार जांभई देणारा—अत्यंत कृश।
Verse 122
ते स्वधापूजितैः पुत्रैर्गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ अद्य राज्ञस्तु पितरश्चन्द्रसेनस्य पूजिताः ।
स्वधा-अर्पणाने पुत्रांनी पूजिलेल्या ते पितर परम गतीस जातात. आज तर राजा चंद्रसेनाचे पितर पूजिले गेले आहेत।
Verse 123
स्थिताः एतावदेवं तु कालं यास्यामहेऽम्बुधौ ॥ नरके त्वप्रतिष्ठे तु निराशाः स्वेन कर्मणा ।
‘एवढाच काळ असे राहून आम्ही जलात प्रवेश करू; पण अस्थिर नरकात ते आपल्या कर्मामुळे निराश होतात.’
Verse 124
पित्रे प्रथमतॊ दद्यान्मात्रे दद्यादथाचरन् ॥ गोत्रं माता नाम देवी तृप्यत्वेवं स्वदोच्चरन् ॥
प्रथम पित्याला अर्पण द्यावे, नंतर मातेला द्यावे—असे आचरण करावे. गोत्र उच्चारून—“माता, नावाने देवी, तृप्त होवो”—असे म्हणत ‘स्वधा’ उच्चारावे।
Verse 125
वार्यपि श्रद्धया दत्तं तदानन्त्याय कल्पते ॥ श्रद्धया ब्राह्मणेनैव यथा श्राद्धविधिक्रिया ॥
श्रद्धेने दिलेले पाणीही अनंत पुण्य देणारे ठरते. तसेच विधीनुसार श्रद्धावान ब्राह्मणानेच श्राद्धविधी करावा.
Verse 126
सीतावाक्यप्रतुṣ्टेन तस्यै प्रादाद्वरं विभुः ॥ अशुचीनि गृहाण्येव तथा श्राद्धहवींषि च ॥
सीतेच्या वचनांनी संतुष्ट होऊन प्रभूंनी तिला वर दिला—अशुचि घरांतही, तसेच श्राद्धातील हवि (पिंडादि अर्पण) बाबतही (अनुमती).
Verse 127
मौनव्रतधरा यान्ति पुनः प्राप्यार्थहेतवे ॥ एवमेतन्महाप्राज्ञ यन्मां त्वां परिपृच्छसि ॥
मौनव्रत धारण करणारे त्या नियमाप्रमाणे आचरण करतात आणि पुन्हा आपल्या हेतूसाठी उद्दिष्ट प्राप्त करतात. हे महाप्राज्ञा, तू मला जे विचारतोस ते असेच आहे.
Verse 128
किं तद्वद यथाकार्यं येन सिद्धं भवेदिदम् ॥ त्रिकालज्ञ उवाच ॥ या सा ते राजमहीषी तामानय वराननाम् ॥
“ते काय? हे सिद्ध होण्यासाठी काय करावे ते सांगा.” त्रिकालज्ञ म्हणाला—“तुझी जी राणी आहे, त्या सुंदरमुखीला घेऊन ये.”
Frequently Asked Questions
The chapter frames ethical responsibility through ritual order: descendants are depicted as accountable for sustaining social continuity (santati) and performing properly regulated offerings (tarpaṇa/śrāddha). The narrative uses the suffering being’s condition to argue that neglect, procedural impropriety, and social disorder (expressed via the yoni-saṅkara motif) produce instability, while disciplined, correctly timed and correctly addressed rites restore relational balance between living communities and ancestral lineages.
The text specifies a calendrical window connected with Āṣāḍha: “Āṣāḍhyāḥ pañcame pakṣe” beginning from śukla-pratipad up to the end of the bright fortnight (śukla-pratipad-anta). It also references Aśvin as a period in which pitṛs are described as ‘dhruvam āsthitāḥ’ (stably present) for receiving śrāddha and piṇḍa offerings, indicating seasonally intensified accessibility of pitṛs at Dhruvatīrtha.
Although presented as ritual instruction, the chapter implicitly links Pṛthivī’s stability to orderly human conduct: tīrtha spaces (rivers and crossings) function as managed ecological-religious zones where correct practices regulate community behavior (purity norms, timing, restraint, gifting). By portraying Dhruvatīrtha as a site where disciplined rites transform disorder into resolution, the text can be read as an early model of ‘ritual ecology’—a framework in which social regulation around water-sites contributes to terrestrial balance and communal sustainability.
A royal figure, King Candrasena, anchors the narrative’s administrative setting. The instructing authority is a tri-kāla-jña sage, and the dialogue later includes attribution to Agastya in the didactic section on when rites become ineffective (adeśa-kāla, vidhihīna, apātra). Epic-cultural references appear via Rāma, Sītā, Rāvaṇa, and Trijaṭā, and a Nāga figure Vāsuki is mentioned in an exemplum about ritual validity and permissions, situating the chapter within broader Sanskrit cultural memory.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.