Adhyaya 151: The Sacred Greatness of Lohārgala (The ‘Iron-Bolt’ Tīrtha)

Verse 1

अथ लोहर्गलमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ सानन्दूरस्य माहात्म्यमेतच्छ्रुत्वा वसुन्धरा ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वराहं पुनरब्रवीत् ॥

आता लोहर्गल-माहात्म्य सुरू होते. सूत म्हणाले—सानन्दूरची महिमा ऐकून वसुंधरा (पृथ्वी) हात जोडून पुन्हा वराहभगवानांना म्हणाली.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतज्जगन्नाथ विष्णो गुह्यमनुत्तमम् ॥ यच्छ्रुत्वा सुमहाभाग जाता॒स्मि विगतज्वरा ॥

धरणी म्हणाली—हे जगन्नाथ विष्णो, हे अनुपम गुप्त रहस्य मी ऐकले. हे महाभाग्यवान, ते ऐकून मी ज्वररहित (दुःखमुक्त) झाले आहे.

Verse 3

अपरं वा॒स्ति चेत्किञ्चिद्गुह्यं क्षेत्रं शुभावहम् ॥ सानन्दूरात्परं गुह्यं क्षेत्रमस्ति न वा परम् ॥

जर आणखी एखादे गुप्त व शुभफलदायी क्षेत्र असेल, तर सांगा—सानन्दूरपेक्षा अधिक गुप्त असे क्षेत्र आहे काय, की त्यापलीकडे काहीच नाही?

Verse 4

सुरकरण नृसिंह लोकनाथ युतससुरसुरधीऱ देववीर ॥ कमलदलसहस्रनेत्र रूपो जयति कृतान्तसमानकालरूपः ॥

जय हो त्या देववीर नरसिंहाची—जो देव-दानवांमध्येही धीर, लोकनाथ आहे; ज्याचे रूप कमळदलासारख्या सहस्र नेत्रांनी युक्त आहे, आणि ज्याचा कालरूप कृतांत (मृत्यू) समान आहे.

Verse 5

गद्गदं वचनं श्रुत्वा पृथिव्याः स जनार्दनः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकार्त्तिहा हरिः ॥

पृथ्वीचे गद्गद शब्द ऐकून तो जनार्दन—सर्व लोकांचे दुःख हरिणारा हरि—मधुर वाणीने उत्तर बोलला.

Verse 6

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि च तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ गुह्यमन्यत्प्रवक्ष्यामि मद्व्रतः कर्मणो जनिः ॥

श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, तू मला जे विचारतेस ते तत्त्वतः ऐक. मी आणखी एक गुप्त विषय सांगतो—माझ्या व्रताची व त्याच्या कर्मविधीची उत्पत्ती.

Verse 7

ततः सिद्धवटे गत्वा त्रिंशद्योजनदूरतः ॥ म्लेच्छमध्ये वरारोहे हिमवन्तं समाश्रितम् ॥

त्यानंतर मी सिद्धवटास गेलो, जो तीस योजन दूर होता. हे सुंदरी, म्लेच्छांच्या मध्यभागी असलेल्या त्या स्थानी हिमालयाजवळ आश्रय घेतला.

Verse 8

तत्र लोहर्गले क्षेत्रे निवासो विहितः शुभः ॥ गुह्यं पञ्चदशायामं समन्तात्पञ्चयोजनम् ॥

तेथे ‘लोहर्गल’ नावाच्या क्षेत्रात एक शुभ निवासस्थान स्थापन झाले. तो प्रदेश ‘गुप्त’ म्हणून वर्णिला आहे—लांबी पंधरा (योजन) आणि सर्व बाजूंनी पाच योजन विस्तार.

Verse 9

दुर्गमं दुःसहं चैव पापैः सर्वत्र वेष्टितम् ॥ सुलभं पुण्ययुक्तानां मम चिन्तानुसारिणाम् ॥

तो प्रदेश दुर्गम व दुःसह आहे, सर्वत्र पापांनी वेढलेला; पण पुण्ययुक्त—जे माझ्या चिंतन-स्मरणाचा अनुसरण करतात—त्यांना तो सहज सुलभ आहे.

Verse 10

ततो मे दानवाः सर्वे क्रमन्तो लोकमुत्तमम् ॥ मया चैवान्तरं कृत्वा कृत्वा मायां च वैष्णवीम् ॥

त्यानंतर माझे सर्व दानव उत्तम लोकाकडे पुढे सरकले; आणि मी मध्ये अंतर निर्माण करून वैष्णवी माया प्रकट केली.

Verse 11

तत्र ब्रह्मा च रुद्राश्च स्कन्देन्द्रो समुरुद्गणाः ॥ आदित्या वसवो वायुरश्विनौ च महौजसम् ॥

तेथे ब्रह्मा व रुद्रगण, स्कंद व इंद्र मरुतगणांसह होते; आदित्य, वसु, वायू आणि महातेजस्वी अश्विनीकुमारही होते।

Verse 12

सोमो बृहस्पतिश्चैव ये चान्ये वै दिवौकसः ॥ तेषां चैवार्गलं दत्त्वा चक्रं गृह्य महौजसम् ॥

सोम व बृहस्पती तसेच इतर स्वर्गवासी—त्यांना ‘अर्गल’ नावाचा रक्षक अडसर देऊन मी महातेजस्वी चक्र धारण केले।

Verse 13

शतकोटिसहस्राणि शीघ्रमेव निपातितम् ॥ ततश्च देवताः सर्वास्तुष्यमाणा इतस्ततः ॥

शतकोटी सहस्रांना अतिशीघ्र पाडून टाकले; त्यानंतर सर्व देवता संतुष्ट होऊन इकडे-तिकडे संचार करू लागले।

Verse 14

एवं लोहर्गलं नाम क्षेत्रं चैव मया कृतम् ॥ ततो देवासुरे युद्धे हत्वा त्रिदशकण्टकान् ॥

अशा प्रकारे ‘लोहर्गल’ नावाचे पवित्र क्षेत्र मी निर्माण केले. नंतर देव-आसुर युद्धात त्रिदशांचे कण्टक—देवांचे शत्रू—यांचा वध करून (कथा पुढे जाते).

Verse 15

तेषां संस्थापनं तत्र कृतं चैव महौजसाम् ॥ यो मां पश्यति तत्रस्थं प्रयत्नेन कदाचन

तेथे त्या महातेजस्वींची स्थापना देखील करण्यात आली. जो कोणी प्रयत्नपूर्वक कधीही तेथे स्थित मला दर्शन करतो—

Verse 16

सोऽपि भागवतो भूमे भवत्येव सुनिष्ठितः ॥ तस्मिन्कुण्डे तु सुश्रोणि यः स्नाति नियतो नरः

हे भूमे! तोही निश्चयाने भगवद्भक्त, दृढनिष्ठ सेवक होतो. आणि हे सुश्रोणि! जो संयमी पुरुष त्या कुंडात स्नान करतो—

Verse 17

उपोष्य च त्रिरात्रं तु विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ततः स्वर्गसहस्रेषु मोदते नात्र संशयः

आणि विधिनिर्दिष्ट कर्माप्रमाणे तीन रात्र उपवास करून, त्यानंतर तो हजारो स्वर्गांत आनंद भोगतो—यात संशय नाही.

Verse 18

अथात्र मुञ्चते प्राणान्स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ सर्वान्स्वर्गान्परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते

मग येथे, आपल्या कर्तव्यात स्थिर राहून, तो प्राणांचा त्याग करतो; सर्व स्वर्गांचा त्याग करून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो.

Verse 19

चतुर्विंशतिद्वादश्यां मासेन विधिना मम ॥ बलिः प्रदीयते तत्र सर्वकामविशोधनः

निर्दिष्ट मासाच्या विधीनुसार चोवीसाव्या द्वादशीला तेथे माझ्या विधानाने बलि अर्पण केली जाते, जी सर्व कामनांचे विशोधन करणारी आहे.

Verse 20

अश्वो मे कल्पितस्तत्र सर्वरत्नविभूषितः ॥ श्वेतः कुमुदवर्णाभः शङ्खकुन्दसमप्रभः

तेथे माझ्यासाठी एक अश्व कल्पिला जातो, जो सर्व रत्नांनी विभूषित असतो—श्वेत, कुमुदासारख्या वर्णाचा, शंख व कुंदासमान प्रभायुक्त.

Verse 21

मार्गणा मे धनुस्तत्र अक्षसूत्रं कमण्डलुः ॥ आसनं विततं दिव्यं दीयतेऽश्वोपरि स्थिरम्

तेथे माझ्यासाठी बाण व धनुष्य, जपमाळ व कमंडलू आहेत; आणि घोड्यावर दृढ स्थिर असे दिव्य, विस्तीर्ण आसन दिले जाते।

Verse 22

श्वेतपर्वतमारोह्य पतमानः कुरून् बहून् ॥ पतितस्तत्र दृश्येत क्षतं तत्र न दृश्यते

श्वेत पर्वतावर आरूढ होऊन अनेक ‘कुरु’ परिमाणभर पडत असता तो तेथे पडलेला दिसतो; पण तेथे कोणतीही जखम दिसत नाही।

Verse 23

अनेकान्येव रूपाणि पातयित्वा नभस्तलात् ॥ शान्तो दान्तः परिक्लिष्टः स चाश्वो दिवि वर्तते

आकाशतलावरून अनेक रूपे खाली पाडून, तो घोडा—शांत, संयमी व परिश्रांत—स्वर्गात वास करतो।

Verse 24

सूत उवाच ॥ ततो भूम्या वचः श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः ॥ विस्मयं परमं प्राप्तो विष्णुमायोपबृंहितः

सूत म्हणाले—त्यानंतर भूमीचे वचन ऐकून ब्रह्मपुत्र महामुनी, विष्णुमायेने अधिक प्रबळ झालेल्या अनुभूतीमुळे, परम विस्मयास प्राप्त झाला।

Verse 25

ततः स विस्मयाविष्टो ब्रह्मपुत्रो महामतिः ॥ सनत्कुमारो भगवान् पुनरेवमभाषत

त्यानंतर विस्मयाने व्यापलेला तो महामती ब्रह्मपुत्र—भगवान् सनत्कुमार—पुन्हा असे बोलला।

Verse 26

सनत्कुमार उवाच ॥ धन्यासि देवि सुश्रॊणि सुपुण्यासि वरानने ॥ देवि यल्लोकनाथस्य साक्षाद्दर्शनमागता

सनत्कुमार म्हणाले—हे देवी, तू धन्य आहेस; हे सुश्रॊणि, तू अत्यंत पुण्यवती आहेस; हे वरानने! कारण तू लोकनाथाचे साक्षात् दर्शन घेण्यासाठी आली आहेस।

Verse 27

पद्मपत्रविशालाक्षो यत्त्वया परिभाषितः ॥ तेनोक्तं शंस सकलं सर्वेषां सुखवर्धनम्

ज्या पद्मपत्रविशालाक्ष (कमळपानासारख्या विशाल नेत्रांच्या) प्रभूला तू संबोधिले, त्याने जे सांगितले ते सर्व सांग; ते सर्वांच्या सुखाची वाढ करणारे आहे।

Verse 28

ततः स पुण्डरीकाक्षः किमाचष्ट ततः परम् ॥ कर्मणा विधिदृष्टेन सर्वभागवतप्रियः

मग तो त्या पुण्डरीकाक्षाने (कमळनेत्रांनी) पुढे काय सांगितले? तो सर्व भागवतांना प्रिय असून विधिदृष्ट कर्मानुसार (उपदेश) करतो।

Verse 29

(सूत उवाच) ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुमारस्य महौजसः ॥ उवाच मधुरं वाक्यमाभाष्य ब्रह्मणः सुतम्

सूत म्हणाले—त्या महातेजस्वी कुमाराचे वचन ऐकून, ब्रह्म्याच्या पुत्राला संबोधून त्याने मधुर वाणीने बोलले।

Verse 30

शृणु वत्स जगन्नाथो यथा मामाह चोदितः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं तत्रैव कर्माणि क्रियन्ते विधिपूर्वकम्

ऐक वत्सा, प्रेरित झाल्यावर जगन्नाथाने मला जसे सांगितले तसे (मी सांगतो)। श्रीवराह म्हणाले—अशा प्रकारे तेथेच कर्म (अनुष्ठान) विधिपूर्वक केले जाते।

Verse 31

शोधकानि च पापानां मृदूनि च शुभानि च ॥ अश्वानां तत्कुलीनानामावहन्ति सुमध्यमे

हे सुमध्यमे! ते त्या कुलीन वंशाचे अश्व अर्पण करतात—जे पापशोधक, मृदू आणि शुभ मानले जातात.

Verse 32

नान्यं वहन्ति ते चाश्वा मम वाहा दुरत्ययाः ॥ कुण्डं पञ्चसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम

ते अश्व दुसऱ्या कोणालाही वाहत नाहीत; ते माझे वाहन आहेत, जिंकणे कठीण. ‘पञ्चसरो’ नावाचे एक कुंड आहे—ते माझे गुप्त व परम तीर्थक्षेत्र आहे.

Verse 33

चतुर्धाराः पतन्त्यत्र शङ्खवर्णा मनोजवाः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुर्भक्तोषितो नरः

इथे चार धारांचा प्रवाह पडतो—शंखासारखा शुभ्र आणि मनाच्या वेगाइतका त्वरित. तेथे चार भक्ति/भोजनांत संतुष्ट असलेला पुरुष स्नान करावा.

Verse 34

लोकं चैत्राङ्गदं गत्वा गन्धर्वैः सह मोदते ॥ अथ चेन्मुञ्चते प्राणांस्तस्मिन्क्षेत्रे परे मम

‘चैत्राङ्गद’ नावाच्या लोकात जाऊन तो गंधर्वांसह आनंद करतो. आणि जर तो माझ्या त्या परम तीर्थक्षेत्रात प्राण सोडतो…

Verse 35

गन्धर्वलोकमुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ ततो नारदकुण्डे तु मम क्षेत्रे परे महत्

गंधर्वलोक सोडून तो माझ्या लोकाला जातो. मग माझ्या परम व महान तीर्थक्षेत्रातील ‘नारदकुंडा’ येथे (विधिपूर्वक कर्म करावे).

Verse 36

पञ्च धाराः पतन्त्यत्र तालवृक्षसमोपमाः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकभक्तोषितो नरः

येथे ताडवृक्षासारख्या उंच पाच धारांचा प्रवाह पडतो. तेथे एकभक्त-व्रत पाळून मनुष्याने स्नान करावे.

Verse 37

प्रमुच्य नारदं दिव्यं मम लोकं च गच्छति ॥ ततो वसिष्ठकुण्डं तु तस्मिन्क्षेत्रं परं मम

दिव्य नारद-कुंडात मुक्त होऊन तो माझ्या लोकासही जातो. त्यानंतर वसिष्ठ-कुंड; त्यातच माझे परम क्षेत्र आहे.

Verse 38

धाराः पतन्ति तिस्रस्तु न स्थूला नाति वै कृशाः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्च कालोषितो नरः

तेथे तीन धारांचा प्रवाह पडतो—ना जाड, ना फारच बारीक. तेथे पंचकाल-व्रत पाळून मनुष्याने अभिषेक करावा.

Verse 39

वासिष्ठं लोकमासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ वासिष्ठं लोकमुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ पञ्चकुण्डेति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परे मम

वासिष्ठ-लोक प्राप्त करून तो आनंदित होतो—यात संशय नाही. मग येथे माझ्या कर्मांत निष्ठ राहून तो प्राण सोडतो. वासिष्ठ-लोक सोडून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो. माझ्या परम क्षेत्रात ‘पंचकुंड’ म्हणून प्रसिद्ध स्थान आहे.

Verse 40

पञ्च धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः

येथे हिमकूटातून निघालेल्या पाच धारांचा प्रवाह पडतो. तेथे पंचकाल-व्रत पाळून मनुष्याने अभिषेक करावा.

Verse 41

स तत्र गच्छेद्वै भूमे यत्र पञ्चशिखो मुनिः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम भक्तो जितेन्द्रियः

तो निश्चयच पृथ्वीवरील त्या स्थानी जावे, जिथे मुनी पञ्चशिख आहेत। मग येथे माझा जितेन्द्रिय भक्त प्राणांचा त्याग करतो।

Verse 42

पञ्चचूडं समुत्सृज्य स याति परमां गतिम् ॥ सप्तर्षिकुण्डं विख्यातमस्मिन्क्षेत्रे परे मम

पञ्चचूड सोडून तो परम गतीला प्राप्त होतो। या माझ्या परम क्षेत्रात प्रसिद्ध सप्तर्षिकुंड आहे।

Verse 43

सप्त धाराः पतन्त्यत्र हिमवत्पर्वतस्थिताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत सप्तभक्तोषितो नरः

येथे हिमवत पर्वतावर स्थित सात धारा पडतात. तेथे ‘सप्तभक्त’ नियम पाळून तृप्त झालेला मनुष्य अभिषेक करावा.

Verse 44

मोदते ऋषिलोकेषु ऋषिकन्याभिसंवृतः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्रागलोभविवर्जितः

तो ऋषींच्या लोकांत ऋषिकन्यांनी वेढलेला आनंदित होतो. मग येथे राग-लोभ विरहित होऊन प्राणांचा त्याग करतो.

Verse 45

तत्र धारा पतत्येका शरभङ्गश्रिता नदी ॥ स्नानं यस्तत्र कुर्वीत षष्ठभक्तोषितो नरः

तेथे शरभङ्गाशी संबंधित नदीची एक धारा पडते. जो मनुष्य तेथे ‘षष्ठभक्त’ नियम पाळून स्नान करतो,

Verse 46

मोदते तस्य लोकेषु ऋषिकन्याप्रमोदितः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् सर्वसङ्गविवर्जितः

तो ऋषिकन्यांनी आनंदित होऊन त्या लोकांत हर्ष मानतो. मग याच ठिकाणी, सर्व आसक्तीपासून मुक्त होऊन, प्राणांचा त्याग करतो.

Verse 47

शरभङ्गं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ कुण्डमग्निसरो नाम सर्वमायाभिसंवृतम्

शरभंगाचा संग सोडून तो माझ्या लोकी पूज्य होतो. ‘अग्निसर’ नावाचे एक कुंड आहे, जे सर्वथा मायेनं आच्छादित आहे.

Verse 48

भूमिं नीत्वा जलं तत्र तिष्ठत्येव वरानने ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चाष्टकालोषितो नरः

हे वरानने! तेथे पाणी भूमीवर आणले तरी ते तिथेच स्थिर राहते. जो पुरुष अष्टकालपर्यंत व्रत/निवास करून राहिला आहे, त्याने तेथे स्नान करावे.

Verse 49

गच्छत्यङ्गिरसो लोकं सुखभागी न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः

तो सुखाचा भागी होऊन अङ्गिरसाच्या लोकी जातो—यात संशय नाही. मग याच ठिकाणी, माझ्या कर्मांत परायण होऊन, प्राण सोडतो.

Verse 50

अग्निलोकं समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ कुण्डं बृहस्पतेर्भूमे सर्ववेदोदकाश्रितम्

अग्निलोक सोडून तो माझ्या लोकी जातो. हे भूमे! बृहस्पतीचे एक कुंड आहे, जे सर्व वेदांच्या जलावर आधारलेले आहे.

Verse 51

धारा चैका पतत्यत्र हिमकूटसमाश्रिता ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः

येथे हिमकूटाशी संबद्ध अशी एकच धारा पडते. षष्ठकालाचे अनुष्ठान केलेला पुरुष तेथे स्नान करावा.

Verse 52

गत्वा बृहस्पतेर्लोकं मुनिकन्याभिमोदितः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं समाश्रितः

बृहस्पतीच्या लोकात जाऊन, मुनिकन्यांनी अभिनंदित झाल्यावर, मग येथे माझ्या लोकाचा आश्रय घेऊन तो प्राणत्याग करतो.

Verse 53

सोऽपि याति परां सिद्धिं समुत्सृज्य बृहस्पतिम् ॥ वैश्वानरस्य कुण्डं तु गुह्यं क्षेत्रं परं मम

तोही बृहस्पतीला मागे ठेवून परम सिद्धी प्राप्त करतो. परंतु वैश्वानराचे कुंड हे गुह्य तीर्थक्षेत्र—माझे परम धाम आहे.

Verse 54

गत्वा बृहस्पतेर्लोकं मुनिकन्याभिमोहितः ॥ वैश्वानरेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः

बृहस्पतीच्या लोकात जाऊन, मुनिकन्यांनी मोहित झाल्यावर, तो वैश्वानराच्या लोकांत आनंद भोगतो—यात संशय नाही.

Verse 55

अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ वैश्वानरं समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति

आता जो येथे विधिकर्मांत परायण होऊन प्राणत्याग करतो, तो वैश्वानराचे क्षेत्र सोडून माझ्या लोकाला जातो.

Verse 56

कार्त्तिकेयस्य कुण्डं तु गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ यत्र पञ्चदशा धाराः पतन्ति हिमपर्वतात्

कार्त्तिकेयाचे हे कुंड माझे परम गुप्त तीर्थक्षेत्र आहे; जिथे हिमालय पर्वतावरून पंधरा धारांचा प्रवाह कोसळतो.

Verse 57

तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥ कुमारं पश्यति व्यक्तं षण्मुखं शुभदर्शनम्

तेथे जो पुरुष सहा काळ (विधिकाल) निवास करून राहतो, त्याने स्नान करावे; तो कुमाराला प्रत्यक्ष—षण्मुख व शुभदर्शन—पाहतो.

Verse 58

अथात्र मुंचते प्राणान्कृत्वा चान्द्रायणं शुचिः ॥ कार्त्तिकेयं समुत्सृज्य मोदते मम मण्डले

मग जो येथे प्राणत्याग करतो—शुचिर्भूत होऊन चान्द्रायण व्रत करून—कार्त्तिकेयाचे मण्डल सोडून माझ्या मण्डलात आनंदित होतो.

Verse 59

उमाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥ सा गौरी यत्र चोत्पन्ना महादेववराङ्गना

माझ्या त्या परम क्षेत्रात ते ‘उमा-कुंड’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; जिथे महादेवाची वराङ्गना ती गौरी प्रकट झाली.

Verse 60

तत्र स्नानं तु कुर्वीत दशरात्रोषितो नरः ॥ गौरीं देवीं स पश्येत्तु तस्या लोके च मोदते

तेथे जो पुरुष दहा रात्री निवास करतो, त्याने स्नान करावे; तो देवी गौरीचे दर्शन घेतो आणि तिच्या लोकी आनंदित होतो.

Verse 61

अथ प्राणान्प्रमुंचेत दशरात्रोषितो नरः ॥ उमालोकं समुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते

मग जो पुरुष दहा रात्री तेथे राहतो, तो प्राणांचा त्याग करतो; उमा-लोक सोडून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो.

Verse 62

महेश्वरस्य वै कुण्डं यत्र चोद्वाहिताः उमा ॥ कादम्बैश्चक्रवाकैश्च हंससारससेवितम्

खरोखर महेश्वराचे ते कुंड आहे जिथे उमेचा विवाह झाला; ते कादंब पक्षी, चक्रवाक तसेच हंस व सारस यांनी सेविलेले आहे.

Verse 63

तत्र स्नानं तु कुर्वीत द्वादशाहोषितो नरः ॥ मोदते रुद्रलोकेषु रुद्रकन्याभिरावृतः

तेथे बारा दिवस राहिलेला पुरुष स्नान करावा; तो रुद्र-लोकांत रुद्र-कन्यांनी वेढलेला आनंदित होतो.

Verse 64

अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ रुद्रलोकं समुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति

आणि जो येथे अत्यंत कठीण व्रत-कर्म करून प्राण सोडतो, तो रुद्र-लोक सोडून माझ्या लोकासही जातो.

Verse 65

प्रख्यातं ब्रह्मकुण्डं तु वेदा यत्र समुत्थिताः ॥ चतस्रो वेदधारास्तु पतन्ति च हिमालयात् ॥

ते ब्रह्मकुंड प्रसिद्ध आहे—जिथे वेद उत्पन्न झाले असे मानले जाते; हिमालयातून चार वेद-धारा खाली उतरतात.

Verse 66

ततः पूर्वेण पार्श्वेन समा धारा पतेच्छुभा ॥ उच्चा च रमणीया च पाण्डरोदकशोभिता ॥

त्यानंतर पूर्व बाजूस एक शुभ धारा उतरते—प्रवाह सम, उंच व रमणीय, पांढऱ्या स्वच्छ जलाने शोभणारी।

Verse 67

अथ पश्चिमपार्श्वेन यजुर्वेदेन संयुता ॥ अथ दक्षिणपार्श्वेन चाथर्वणसमन्विता ॥

आता पश्चिम बाजूस यजुर्वेदाशी संबंधित धारा आहे; आणि दक्षिण बाजूस अथर्व परंपरेने युक्त दुसरी धारा आहे।

Verse 68

एका धारा पतत्यत्र इन्द्रगोपकसन्निभा ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं सप्तरात्रोषितो नरः ॥

येथे एक धारा पडते, इंद्रगोपकासारखी लालसर. जो मनुष्य तेथे सात रात्री राहून स्नान करतो, तो [पुढील फल प्राप्त करतो]।

Verse 69

ब्रह्मलोकं समासाद्य ब्रह्मणा सह मोदते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणानहङ्कारविवर्जितः ॥

ब्रह्मलोकास पोहोचून तो ब्रह्म्यासह आनंद करतो. मग येथे अहंकाररहित होऊन प्राणांचा त्याग करतो।

Verse 70

पुनरस्योत्तरे पार्श्वे सुवर्णसदृशोपमा ॥ ऋग्वेदः पतते धारा प्रसन्ना विमलोदका ॥

पुन्हा याच्या उत्तर बाजूस सुवर्णासारखी तेजस्वी धारा उतरते—ऋग्वेदाशी संबंधित, प्रसन्न व निर्मळ जलाची।

Verse 71

ब्रह्मलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ गुह्याख्याने महाभागे क्षेत्रे लोहर्गले मम ॥

ब्रह्मलोक सोडून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो। हे महाभाग, हे ‘गुह्याख्यान’ मध्ये, माझ्या लोहर्गल नामक पवित्र क्षेत्रात सांगितले आहे।

Verse 72

न तस्य कर्म विद्येत स एवमपि संस्थितः ॥ आख्यानानां महाख्यानं धर्माणां धर्म उत्तमः ॥

त्याच्यासाठी कोणतेही बंधनकारक कर्म उरत नाही—तो असा स्थित होतो। हे आख्यानांतील महाख्यान आहे आणि धर्मांतील सर्वोत्तम धर्म आहे।

Verse 73

पवित्राणां पवित्रं तु न देयं यस्य कस्यचित् ॥ ये पठंति महाभागे स्थिताः शृण्वन्ति मत्पथे ॥

हे पवित्रांमध्येही परम पवित्र आहे; हे कोणालाही देऊ नये। हे महाभाग, जे याचे पठण करतात आणि जे माझ्या पथावर स्थित होऊन ऐकतात—

Verse 74

तारितानि कुलानि स्युरुभयत्र दशापि च ॥ एतन्मरणकाले तु न कदाचित्तु विस्मरेत् ॥

त्यांची कुळे उभयत्र, दहा पिढ्यांपर्यंतही, तारली जातात. आणि मरणकाळी तर हे कधीही विसरू नये.

Verse 75

यदीच्छेत्पराम् सिद्धिं सर्वसंसारमोक्षणीम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे लोहाङ्गलमनुत्तमम् ॥

जर कोणाला सर्व संसारबंधनातून मुक्त करणारी परम सिद्धी हवी असेल, तर हे भद्रे, तुला हे अनुत्तम ‘लोहाङ्गल’ कथन केले आहे.

Verse 76

माहात्म्यं पद्मपत्राक्षि गुह्यं यच्च महौजसम् ॥ माङ्गल्यं च पवित्रं च मम भक्तसुखावहम् ॥

हे पद्मपत्राक्षी! हे माहात्म्य गूढ व महातेजस्वी आहे; ते मंगळकारी, पवित्र आणि माझ्या भक्तांना सुख-कल्याण देणारे आहे.

Verse 77

तत्र तिष्ठाम्यहं भद्रे उदीचीं दिशमाश्रितः ॥ हिरण्यप्रतिमां कृत्वा जातरूपां न संशयः ॥

हे भद्रे! तेथे मी उत्तर दिशेचा आश्रय घेऊन वास करतो; निःसंशय मी सुवर्णाची, म्हणजेच सोन्याची, प्रतिमा घडविली आहे.

Verse 78

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि यत्र तत्परमद्भुतम् ॥ लोकविस्मापनार्थाय मया तत्र च यत्कृतम् ॥

आणखी मी तुला सांगतो—ते परम अद्भुत कुठे आहे; आणि लोकांना विस्मित करण्यासाठी तेथे मी जे केले तेही.

Verse 79

यथा यथा वदसि च धर्मसंहितं गुह्यं परं देववरप्रणीतम् ॥ गुणोत्तमं कारणसम्प्रयुक्तं तथा तथा भावयसि मनो मम ॥

ज्या ज्या प्रकारे तू ही धर्मसंहिता—गूढ, परा, देववरप्रणीत, गुणोत्तम व कारणसम्प्रयुक्त—सांगतेस, त्या त्या प्रमाणे तू माझे मन भावित करून उन्नत करतेस.

Verse 80

देवर्षिनारदं पश्येन्मोदते तेन वै समम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम गुह्यविनिश्चितः ॥

देवर्षि नारदांचे दर्शन घ्यावे आणि त्यांच्या सम आनंद मानावा; मग येथे प्राणांचा त्याग होतो—हा माझा गूढ निश्चय आहे.

Verse 81

सप्तर्षीन् स समुत्सृज्य मोदते मम संस्थितः ॥ शरभङ्गस्य कुण्डं वै क्षेत्रे गुह्यं परे मम ॥

तो सप्तर्षींनाही मागे टाकून, माझ्यात स्थित होऊन आनंदित होतो. माझ्या परम गुप्त क्षेत्रात शरभंगाचे कुण्ड निश्चयाने आहे.

Verse 82

धारा चैका पतत्यत्र दृश्यते हिमसंश्रयात् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत षष्ठभक्तोषितो नरः ॥

इथे हिमाच्या आधारामुळे एकच जलधारा पडताना दिसते. तेथे षष्ठभक्त व्रताने निर्वाह करणाऱ्या पुरुषाने अभिषेक-स्नान करावे.

Verse 83

तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमवत्पर्वताश्रिताः ॥ स्थूलाश्च रमणीयाश्च न ह्रस्वाश्चातिनिर्मलाः ॥

इथे हिमवत् पर्वताच्या आश्रयाने तीन धाराः पडतात. त्या स्थूल व रमणीय आहेत—लहान नाहीत आणि अत्यंत निर्मळ आहेत.

Verse 84

सिद्धिकामेन मर्त्येन गन्तव्यं नात्र संशयः ॥ समन्तात्पञ्चविंशति योजनानि वरानने ॥

सिद्धीची इच्छा असलेल्या मर्त्याने येथे नक्की जावे—यात संशय नाही. हे वरानने, हे क्षेत्र सर्व बाजूंनी पंचवीस योजन पसरलेले आहे.