Adhyaya 151: The Sacred Greatness of Lohārgala (The ‘Iron-Bolt’ Tīrtha)
Lohārgala-māhātmya
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage Geography & Ritual-Manual)
या अध्यायात पूर्वीची माहात्म्यकथा ऐकून पृथ्वी वराहांना विचारते की सानन्दूरापेक्षा अधिक ‘गुह्य’ व शुभ असे कोणते क्षेत्र आहे काय. वराह हिमालयप्रदेशातील, म्लेच्छांच्या प्रदेशात असलेले लोहार्गल तीर्थ सांगतात; ते पुण्यवानांना व त्यांच्या स्मरणभक्तांना सुलभ आहे. वैष्णवी मायेद्वारे त्यांनी दिव्य ‘अर्गला’ (रक्षण-अडसर) स्थापन करून शत्रुबलांचे दमन केले आणि स्नान, उपवास इत्यादींचे फलनियम ठरविले. लोहार्गल-समूहातील अनेक कुंडांचे वर्णन येते—प्रत्येकातील जलधारांची संख्या, उपवासविधी, नारद-कुमार-गौरी आदींचे दर्शन, तसेच क्रमशः मिळणाऱ्या परलोकगती; अखेरीस वराहलोकप्राप्तीचे आश्वासन दिले आहे. शुचिता, शिस्तबद्ध साधना आणि पवित्र जलाशी नियत आचरण यांद्वारे पृथ्वीचे कल्याण व स्थैर्य साध्य होते, हा अध्यायाचा भावार्थ आहे.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 151
Verse 1
अथ लोहर्गलमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ सानन्दूरस्य माहात्म्यमेतच्छ्रुत्वा वसुन्धरा ॥ कृताञ्जलिपुटा भूत्वा वराहं पुनरब्रवीत् ॥
आता लोहर्गल-माहात्म्य सुरू होते. सूत म्हणाले—सानन्दूरची महिमा ऐकून वसुंधरा (पृथ्वी) हात जोडून पुन्हा वराहभगवानांना म्हणाली.
Verse 2
धरण्युवाच ॥ श्रुतमेतज्जगन्नाथ विष्णो गुह्यमनुत्तमम् ॥ यच्छ्रुत्वा सुमहाभाग जाता॒स्मि विगतज्वरा ॥
धरणी म्हणाली—हे जगन्नाथ विष्णो, हे अनुपम गुप्त रहस्य मी ऐकले. हे महाभाग्यवान, ते ऐकून मी ज्वररहित (दुःखमुक्त) झाले आहे.
Verse 3
अपरं वा॒स्ति चेत्किञ्चिद्गुह्यं क्षेत्रं शुभावहम् ॥ सानन्दूरात्परं गुह्यं क्षेत्रमस्ति न वा परम् ॥
जर आणखी एखादे गुप्त व शुभफलदायी क्षेत्र असेल, तर सांगा—सानन्दूरपेक्षा अधिक गुप्त असे क्षेत्र आहे काय, की त्यापलीकडे काहीच नाही?
Verse 4
सुरकरण नृसिंह लोकनाथ युतससुरसुरधीऱ देववीर ॥ कमलदलसहस्रनेत्र रूपो जयति कृतान्तसमानकालरूपः ॥
जय हो त्या देववीर नरसिंहाची—जो देव-दानवांमध्येही धीर, लोकनाथ आहे; ज्याचे रूप कमळदलासारख्या सहस्र नेत्रांनी युक्त आहे, आणि ज्याचा कालरूप कृतांत (मृत्यू) समान आहे.
Verse 5
गद्गदं वचनं श्रुत्वा पृथिव्याः स जनार्दनः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वलोकार्त्तिहा हरिः ॥
पृथ्वीचे गद्गद शब्द ऐकून तो जनार्दन—सर्व लोकांचे दुःख हरिणारा हरि—मधुर वाणीने उत्तर बोलला.
Verse 6
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि च तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ गुह्यमन्यत्प्रवक्ष्यामि मद्व्रतः कर्मणो जनिः ॥
श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, तू मला जे विचारतेस ते तत्त्वतः ऐक. मी आणखी एक गुप्त विषय सांगतो—माझ्या व्रताची व त्याच्या कर्मविधीची उत्पत्ती.
Verse 7
ततः सिद्धवटे गत्वा त्रिंशद्योजनदूरतः ॥ म्लेच्छमध्ये वरारोहे हिमवन्तं समाश्रितम् ॥
त्यानंतर मी सिद्धवटास गेलो, जो तीस योजन दूर होता. हे सुंदरी, म्लेच्छांच्या मध्यभागी असलेल्या त्या स्थानी हिमालयाजवळ आश्रय घेतला.
Verse 8
तत्र लोहर्गले क्षेत्रे निवासो विहितः शुभः ॥ गुह्यं पञ्चदशायामं समन्तात्पञ्चयोजनम् ॥
तेथे ‘लोहर्गल’ नावाच्या क्षेत्रात एक शुभ निवासस्थान स्थापन झाले. तो प्रदेश ‘गुप्त’ म्हणून वर्णिला आहे—लांबी पंधरा (योजन) आणि सर्व बाजूंनी पाच योजन विस्तार.
Verse 9
दुर्गमं दुःसहं चैव पापैः सर्वत्र वेष्टितम् ॥ सुलभं पुण्ययुक्तानां मम चिन्तानुसारिणाम् ॥
तो प्रदेश दुर्गम व दुःसह आहे, सर्वत्र पापांनी वेढलेला; पण पुण्ययुक्त—जे माझ्या चिंतन-स्मरणाचा अनुसरण करतात—त्यांना तो सहज सुलभ आहे.
Verse 10
ततो मे दानवाः सर्वे क्रमन्तो लोकमुत्तमम् ॥ मया चैवान्तरं कृत्वा कृत्वा मायां च वैष्णवीम् ॥
त्यानंतर माझे सर्व दानव उत्तम लोकाकडे पुढे सरकले; आणि मी मध्ये अंतर निर्माण करून वैष्णवी माया प्रकट केली.
Verse 11
तत्र ब्रह्मा च रुद्राश्च स्कन्देन्द्रो समुरुद्गणाः ॥ आदित्या वसवो वायुरश्विनौ च महौजसम् ॥
तेथे ब्रह्मा व रुद्रगण, स्कंद व इंद्र मरुतगणांसह होते; आदित्य, वसु, वायू आणि महातेजस्वी अश्विनीकुमारही होते।
Verse 12
सोमो बृहस्पतिश्चैव ये चान्ये वै दिवौकसः ॥ तेषां चैवार्गलं दत्त्वा चक्रं गृह्य महौजसम् ॥
सोम व बृहस्पती तसेच इतर स्वर्गवासी—त्यांना ‘अर्गल’ नावाचा रक्षक अडसर देऊन मी महातेजस्वी चक्र धारण केले।
Verse 13
शतकोटिसहस्राणि शीघ्रमेव निपातितम् ॥ ततश्च देवताः सर्वास्तुष्यमाणा इतस्ततः ॥
शतकोटी सहस्रांना अतिशीघ्र पाडून टाकले; त्यानंतर सर्व देवता संतुष्ट होऊन इकडे-तिकडे संचार करू लागले।
Verse 14
एवं लोहर्गलं नाम क्षेत्रं चैव मया कृतम् ॥ ततो देवासुरे युद्धे हत्वा त्रिदशकण्टकान् ॥
अशा प्रकारे ‘लोहर्गल’ नावाचे पवित्र क्षेत्र मी निर्माण केले. नंतर देव-आसुर युद्धात त्रिदशांचे कण्टक—देवांचे शत्रू—यांचा वध करून (कथा पुढे जाते).
Verse 15
तेषां संस्थापनं तत्र कृतं चैव महौजसाम् ॥ यो मां पश्यति तत्रस्थं प्रयत्नेन कदाचन
तेथे त्या महातेजस्वींची स्थापना देखील करण्यात आली. जो कोणी प्रयत्नपूर्वक कधीही तेथे स्थित मला दर्शन करतो—
Verse 16
सोऽपि भागवतो भूमे भवत्येव सुनिष्ठितः ॥ तस्मिन्कुण्डे तु सुश्रोणि यः स्नाति नियतो नरः
हे भूमे! तोही निश्चयाने भगवद्भक्त, दृढनिष्ठ सेवक होतो. आणि हे सुश्रोणि! जो संयमी पुरुष त्या कुंडात स्नान करतो—
Verse 17
उपोष्य च त्रिरात्रं तु विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ ततः स्वर्गसहस्रेषु मोदते नात्र संशयः
आणि विधिनिर्दिष्ट कर्माप्रमाणे तीन रात्र उपवास करून, त्यानंतर तो हजारो स्वर्गांत आनंद भोगतो—यात संशय नाही.
Verse 18
अथात्र मुञ्चते प्राणान्स्वकर्मपरिनिष्ठितः ॥ सर्वान्स्वर्गान्परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते
मग येथे, आपल्या कर्तव्यात स्थिर राहून, तो प्राणांचा त्याग करतो; सर्व स्वर्गांचा त्याग करून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो.
Verse 19
चतुर्विंशतिद्वादश्यां मासेन विधिना मम ॥ बलिः प्रदीयते तत्र सर्वकामविशोधनः
निर्दिष्ट मासाच्या विधीनुसार चोवीसाव्या द्वादशीला तेथे माझ्या विधानाने बलि अर्पण केली जाते, जी सर्व कामनांचे विशोधन करणारी आहे.
Verse 20
अश्वो मे कल्पितस्तत्र सर्वरत्नविभूषितः ॥ श्वेतः कुमुदवर्णाभः शङ्खकुन्दसमप्रभः
तेथे माझ्यासाठी एक अश्व कल्पिला जातो, जो सर्व रत्नांनी विभूषित असतो—श्वेत, कुमुदासारख्या वर्णाचा, शंख व कुंदासमान प्रभायुक्त.
Verse 21
मार्गणा मे धनुस्तत्र अक्षसूत्रं कमण्डलुः ॥ आसनं विततं दिव्यं दीयतेऽश्वोपरि स्थिरम्
तेथे माझ्यासाठी बाण व धनुष्य, जपमाळ व कमंडलू आहेत; आणि घोड्यावर दृढ स्थिर असे दिव्य, विस्तीर्ण आसन दिले जाते।
Verse 22
श्वेतपर्वतमारोह्य पतमानः कुरून् बहून् ॥ पतितस्तत्र दृश्येत क्षतं तत्र न दृश्यते
श्वेत पर्वतावर आरूढ होऊन अनेक ‘कुरु’ परिमाणभर पडत असता तो तेथे पडलेला दिसतो; पण तेथे कोणतीही जखम दिसत नाही।
Verse 23
अनेकान्येव रूपाणि पातयित्वा नभस्तलात् ॥ शान्तो दान्तः परिक्लिष्टः स चाश्वो दिवि वर्तते
आकाशतलावरून अनेक रूपे खाली पाडून, तो घोडा—शांत, संयमी व परिश्रांत—स्वर्गात वास करतो।
Verse 24
सूत उवाच ॥ ततो भूम्या वचः श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः ॥ विस्मयं परमं प्राप्तो विष्णुमायोपबृंहितः
सूत म्हणाले—त्यानंतर भूमीचे वचन ऐकून ब्रह्मपुत्र महामुनी, विष्णुमायेने अधिक प्रबळ झालेल्या अनुभूतीमुळे, परम विस्मयास प्राप्त झाला।
Verse 25
ततः स विस्मयाविष्टो ब्रह्मपुत्रो महामतिः ॥ सनत्कुमारो भगवान् पुनरेवमभाषत
त्यानंतर विस्मयाने व्यापलेला तो महामती ब्रह्मपुत्र—भगवान् सनत्कुमार—पुन्हा असे बोलला।
Verse 26
सनत्कुमार उवाच ॥ धन्यासि देवि सुश्रॊणि सुपुण्यासि वरानने ॥ देवि यल्लोकनाथस्य साक्षाद्दर्शनमागता
सनत्कुमार म्हणाले—हे देवी, तू धन्य आहेस; हे सुश्रॊणि, तू अत्यंत पुण्यवती आहेस; हे वरानने! कारण तू लोकनाथाचे साक्षात् दर्शन घेण्यासाठी आली आहेस।
Verse 27
पद्मपत्रविशालाक्षो यत्त्वया परिभाषितः ॥ तेनोक्तं शंस सकलं सर्वेषां सुखवर्धनम्
ज्या पद्मपत्रविशालाक्ष (कमळपानासारख्या विशाल नेत्रांच्या) प्रभूला तू संबोधिले, त्याने जे सांगितले ते सर्व सांग; ते सर्वांच्या सुखाची वाढ करणारे आहे।
Verse 28
ततः स पुण्डरीकाक्षः किमाचष्ट ततः परम् ॥ कर्मणा विधिदृष्टेन सर्वभागवतप्रियः
मग तो त्या पुण्डरीकाक्षाने (कमळनेत्रांनी) पुढे काय सांगितले? तो सर्व भागवतांना प्रिय असून विधिदृष्ट कर्मानुसार (उपदेश) करतो।
Verse 29
(सूत उवाच) ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुमारस्य महौजसः ॥ उवाच मधुरं वाक्यमाभाष्य ब्रह्मणः सुतम्
सूत म्हणाले—त्या महातेजस्वी कुमाराचे वचन ऐकून, ब्रह्म्याच्या पुत्राला संबोधून त्याने मधुर वाणीने बोलले।
Verse 30
शृणु वत्स जगन्नाथो यथा मामाह चोदितः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ एवं तत्रैव कर्माणि क्रियन्ते विधिपूर्वकम्
ऐक वत्सा, प्रेरित झाल्यावर जगन्नाथाने मला जसे सांगितले तसे (मी सांगतो)। श्रीवराह म्हणाले—अशा प्रकारे तेथेच कर्म (अनुष्ठान) विधिपूर्वक केले जाते।
Verse 31
शोधकानि च पापानां मृदूनि च शुभानि च ॥ अश्वानां तत्कुलीनानामावहन्ति सुमध्यमे
हे सुमध्यमे! ते त्या कुलीन वंशाचे अश्व अर्पण करतात—जे पापशोधक, मृदू आणि शुभ मानले जातात.
Verse 32
नान्यं वहन्ति ते चाश्वा मम वाहा दुरत्ययाः ॥ कुण्डं पञ्चसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम
ते अश्व दुसऱ्या कोणालाही वाहत नाहीत; ते माझे वाहन आहेत, जिंकणे कठीण. ‘पञ्चसरो’ नावाचे एक कुंड आहे—ते माझे गुप्त व परम तीर्थक्षेत्र आहे.
Verse 33
चतुर्धाराः पतन्त्यत्र शङ्खवर्णा मनोजवाः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत चतुर्भक्तोषितो नरः
इथे चार धारांचा प्रवाह पडतो—शंखासारखा शुभ्र आणि मनाच्या वेगाइतका त्वरित. तेथे चार भक्ति/भोजनांत संतुष्ट असलेला पुरुष स्नान करावा.
Verse 34
लोकं चैत्राङ्गदं गत्वा गन्धर्वैः सह मोदते ॥ अथ चेन्मुञ्चते प्राणांस्तस्मिन्क्षेत्रे परे मम
‘चैत्राङ्गद’ नावाच्या लोकात जाऊन तो गंधर्वांसह आनंद करतो. आणि जर तो माझ्या त्या परम तीर्थक्षेत्रात प्राण सोडतो…
Verse 35
गन्धर्वलोकमुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ ततो नारदकुण्डे तु मम क्षेत्रे परे महत्
गंधर्वलोक सोडून तो माझ्या लोकाला जातो. मग माझ्या परम व महान तीर्थक्षेत्रातील ‘नारदकुंडा’ येथे (विधिपूर्वक कर्म करावे).
Verse 36
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र तालवृक्षसमोपमाः ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकभक्तोषितो नरः
येथे ताडवृक्षासारख्या उंच पाच धारांचा प्रवाह पडतो. तेथे एकभक्त-व्रत पाळून मनुष्याने स्नान करावे.
Verse 37
प्रमुच्य नारदं दिव्यं मम लोकं च गच्छति ॥ ततो वसिष्ठकुण्डं तु तस्मिन्क्षेत्रं परं मम
दिव्य नारद-कुंडात मुक्त होऊन तो माझ्या लोकासही जातो. त्यानंतर वसिष्ठ-कुंड; त्यातच माझे परम क्षेत्र आहे.
Verse 38
धाराः पतन्ति तिस्रस्तु न स्थूला नाति वै कृशाः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्च कालोषितो नरः
तेथे तीन धारांचा प्रवाह पडतो—ना जाड, ना फारच बारीक. तेथे पंचकाल-व्रत पाळून मनुष्याने अभिषेक करावा.
Verse 39
वासिष्ठं लोकमासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मसु निष्ठितः ॥ वासिष्ठं लोकमुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ पञ्चकुण्डेति विख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परे मम
वासिष्ठ-लोक प्राप्त करून तो आनंदित होतो—यात संशय नाही. मग येथे माझ्या कर्मांत निष्ठ राहून तो प्राण सोडतो. वासिष्ठ-लोक सोडून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो. माझ्या परम क्षेत्रात ‘पंचकुंड’ म्हणून प्रसिद्ध स्थान आहे.
Verse 40
पञ्च धाराः पतन्त्यत्र हिमकूटविनिःसृताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः
येथे हिमकूटातून निघालेल्या पाच धारांचा प्रवाह पडतो. तेथे पंचकाल-व्रत पाळून मनुष्याने अभिषेक करावा.
Verse 41
स तत्र गच्छेद्वै भूमे यत्र पञ्चशिखो मुनिः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम भक्तो जितेन्द्रियः
तो निश्चयच पृथ्वीवरील त्या स्थानी जावे, जिथे मुनी पञ्चशिख आहेत। मग येथे माझा जितेन्द्रिय भक्त प्राणांचा त्याग करतो।
Verse 42
पञ्चचूडं समुत्सृज्य स याति परमां गतिम् ॥ सप्तर्षिकुण्डं विख्यातमस्मिन्क्षेत्रे परे मम
पञ्चचूड सोडून तो परम गतीला प्राप्त होतो। या माझ्या परम क्षेत्रात प्रसिद्ध सप्तर्षिकुंड आहे।
Verse 43
सप्त धाराः पतन्त्यत्र हिमवत्पर्वतस्थिताः ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत सप्तभक्तोषितो नरः
येथे हिमवत पर्वतावर स्थित सात धारा पडतात. तेथे ‘सप्तभक्त’ नियम पाळून तृप्त झालेला मनुष्य अभिषेक करावा.
Verse 44
मोदते ऋषिलोकेषु ऋषिकन्याभिसंवृतः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्रागलोभविवर्जितः
तो ऋषींच्या लोकांत ऋषिकन्यांनी वेढलेला आनंदित होतो. मग येथे राग-लोभ विरहित होऊन प्राणांचा त्याग करतो.
Verse 45
तत्र धारा पतत्येका शरभङ्गश्रिता नदी ॥ स्नानं यस्तत्र कुर्वीत षष्ठभक्तोषितो नरः
तेथे शरभङ्गाशी संबंधित नदीची एक धारा पडते. जो मनुष्य तेथे ‘षष्ठभक्त’ नियम पाळून स्नान करतो,
Verse 46
मोदते तस्य लोकेषु ऋषिकन्याप्रमोदितः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् सर्वसङ्गविवर्जितः
तो ऋषिकन्यांनी आनंदित होऊन त्या लोकांत हर्ष मानतो. मग याच ठिकाणी, सर्व आसक्तीपासून मुक्त होऊन, प्राणांचा त्याग करतो.
Verse 47
शरभङ्गं समुत्सृज्य मम लोके महीयते ॥ कुण्डमग्निसरो नाम सर्वमायाभिसंवृतम्
शरभंगाचा संग सोडून तो माझ्या लोकी पूज्य होतो. ‘अग्निसर’ नावाचे एक कुंड आहे, जे सर्वथा मायेनं आच्छादित आहे.
Verse 48
भूमिं नीत्वा जलं तत्र तिष्ठत्येव वरानने ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चाष्टकालोषितो नरः
हे वरानने! तेथे पाणी भूमीवर आणले तरी ते तिथेच स्थिर राहते. जो पुरुष अष्टकालपर्यंत व्रत/निवास करून राहिला आहे, त्याने तेथे स्नान करावे.
Verse 49
गच्छत्यङ्गिरसो लोकं सुखभागी न संशयः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम कर्मपरायणः
तो सुखाचा भागी होऊन अङ्गिरसाच्या लोकी जातो—यात संशय नाही. मग याच ठिकाणी, माझ्या कर्मांत परायण होऊन, प्राण सोडतो.
Verse 50
अग्निलोकं समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति ॥ कुण्डं बृहस्पतेर्भूमे सर्ववेदोदकाश्रितम्
अग्निलोक सोडून तो माझ्या लोकी जातो. हे भूमे! बृहस्पतीचे एक कुंड आहे, जे सर्व वेदांच्या जलावर आधारलेले आहे.
Verse 51
धारा चैका पतत्यत्र हिमकूटसमाश्रिता ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः
येथे हिमकूटाशी संबद्ध अशी एकच धारा पडते. षष्ठकालाचे अनुष्ठान केलेला पुरुष तेथे स्नान करावा.
Verse 52
गत्वा बृहस्पतेर्लोकं मुनिकन्याभिमोदितः ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम लोकं समाश्रितः
बृहस्पतीच्या लोकात जाऊन, मुनिकन्यांनी अभिनंदित झाल्यावर, मग येथे माझ्या लोकाचा आश्रय घेऊन तो प्राणत्याग करतो.
Verse 53
सोऽपि याति परां सिद्धिं समुत्सृज्य बृहस्पतिम् ॥ वैश्वानरस्य कुण्डं तु गुह्यं क्षेत्रं परं मम
तोही बृहस्पतीला मागे ठेवून परम सिद्धी प्राप्त करतो. परंतु वैश्वानराचे कुंड हे गुह्य तीर्थक्षेत्र—माझे परम धाम आहे.
Verse 54
गत्वा बृहस्पतेर्लोकं मुनिकन्याभिमोहितः ॥ वैश्वानरेषु लोकेषु मोदते नात्र संशयः
बृहस्पतीच्या लोकात जाऊन, मुनिकन्यांनी मोहित झाल्यावर, तो वैश्वानराच्या लोकांत आनंद भोगतो—यात संशय नाही.
Verse 55
अथात्र मुंचते प्राणान्मम कर्मपरायणः ॥ वैश्वानरं समुत्सृज्य मम लोकं स गच्छति
आता जो येथे विधिकर्मांत परायण होऊन प्राणत्याग करतो, तो वैश्वानराचे क्षेत्र सोडून माझ्या लोकाला जातो.
Verse 56
कार्त्तिकेयस्य कुण्डं तु गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥ यत्र पञ्चदशा धाराः पतन्ति हिमपर्वतात्
कार्त्तिकेयाचे हे कुंड माझे परम गुप्त तीर्थक्षेत्र आहे; जिथे हिमालय पर्वतावरून पंधरा धारांचा प्रवाह कोसळतो.
Verse 57
तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥ कुमारं पश्यति व्यक्तं षण्मुखं शुभदर्शनम्
तेथे जो पुरुष सहा काळ (विधिकाल) निवास करून राहतो, त्याने स्नान करावे; तो कुमाराला प्रत्यक्ष—षण्मुख व शुभदर्शन—पाहतो.
Verse 58
अथात्र मुंचते प्राणान्कृत्वा चान्द्रायणं शुचिः ॥ कार्त्तिकेयं समुत्सृज्य मोदते मम मण्डले
मग जो येथे प्राणत्याग करतो—शुचिर्भूत होऊन चान्द्रायण व्रत करून—कार्त्तिकेयाचे मण्डल सोडून माझ्या मण्डलात आनंदित होतो.
Verse 59
उमाकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन्क्षेत्रे परं मम ॥ सा गौरी यत्र चोत्पन्ना महादेववराङ्गना
माझ्या त्या परम क्षेत्रात ते ‘उमा-कुंड’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; जिथे महादेवाची वराङ्गना ती गौरी प्रकट झाली.
Verse 60
तत्र स्नानं तु कुर्वीत दशरात्रोषितो नरः ॥ गौरीं देवीं स पश्येत्तु तस्या लोके च मोदते
तेथे जो पुरुष दहा रात्री निवास करतो, त्याने स्नान करावे; तो देवी गौरीचे दर्शन घेतो आणि तिच्या लोकी आनंदित होतो.
Verse 61
अथ प्राणान्प्रमुंचेत दशरात्रोषितो नरः ॥ उमालोकं समुत्सृज्य मम लोकं प्रपद्यते
मग जो पुरुष दहा रात्री तेथे राहतो, तो प्राणांचा त्याग करतो; उमा-लोक सोडून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो.
Verse 62
महेश्वरस्य वै कुण्डं यत्र चोद्वाहिताः उमा ॥ कादम्बैश्चक्रवाकैश्च हंससारससेवितम्
खरोखर महेश्वराचे ते कुंड आहे जिथे उमेचा विवाह झाला; ते कादंब पक्षी, चक्रवाक तसेच हंस व सारस यांनी सेविलेले आहे.
Verse 63
तत्र स्नानं तु कुर्वीत द्वादशाहोषितो नरः ॥ मोदते रुद्रलोकेषु रुद्रकन्याभिरावृतः
तेथे बारा दिवस राहिलेला पुरुष स्नान करावा; तो रुद्र-लोकांत रुद्र-कन्यांनी वेढलेला आनंदित होतो.
Verse 64
अथात्र मुञ्चते प्राणान्कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ रुद्रलोकं समुत्सृज्य मम लोकं च गच्छति
आणि जो येथे अत्यंत कठीण व्रत-कर्म करून प्राण सोडतो, तो रुद्र-लोक सोडून माझ्या लोकासही जातो.
Verse 65
प्रख्यातं ब्रह्मकुण्डं तु वेदा यत्र समुत्थिताः ॥ चतस्रो वेदधारास्तु पतन्ति च हिमालयात् ॥
ते ब्रह्मकुंड प्रसिद्ध आहे—जिथे वेद उत्पन्न झाले असे मानले जाते; हिमालयातून चार वेद-धारा खाली उतरतात.
Verse 66
ततः पूर्वेण पार्श्वेन समा धारा पतेच्छुभा ॥ उच्चा च रमणीया च पाण्डरोदकशोभिता ॥
त्यानंतर पूर्व बाजूस एक शुभ धारा उतरते—प्रवाह सम, उंच व रमणीय, पांढऱ्या स्वच्छ जलाने शोभणारी।
Verse 67
अथ पश्चिमपार्श्वेन यजुर्वेदेन संयुता ॥ अथ दक्षिणपार्श्वेन चाथर्वणसमन्विता ॥
आता पश्चिम बाजूस यजुर्वेदाशी संबंधित धारा आहे; आणि दक्षिण बाजूस अथर्व परंपरेने युक्त दुसरी धारा आहे।
Verse 68
एका धारा पतत्यत्र इन्द्रगोपकसन्निभा ॥ यस्तत्र कुरुते स्नानं सप्तरात्रोषितो नरः ॥
येथे एक धारा पडते, इंद्रगोपकासारखी लालसर. जो मनुष्य तेथे सात रात्री राहून स्नान करतो, तो [पुढील फल प्राप्त करतो]।
Verse 69
ब्रह्मलोकं समासाद्य ब्रह्मणा सह मोदते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणानहङ्कारविवर्जितः ॥
ब्रह्मलोकास पोहोचून तो ब्रह्म्यासह आनंद करतो. मग येथे अहंकाररहित होऊन प्राणांचा त्याग करतो।
Verse 70
पुनरस्योत्तरे पार्श्वे सुवर्णसदृशोपमा ॥ ऋग्वेदः पतते धारा प्रसन्ना विमलोदका ॥
पुन्हा याच्या उत्तर बाजूस सुवर्णासारखी तेजस्वी धारा उतरते—ऋग्वेदाशी संबंधित, प्रसन्न व निर्मळ जलाची।
Verse 71
ब्रह्मलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ गुह्याख्याने महाभागे क्षेत्रे लोहर्गले मम ॥
ब्रह्मलोक सोडून तो माझ्या लोकास प्राप्त होतो। हे महाभाग, हे ‘गुह्याख्यान’ मध्ये, माझ्या लोहर्गल नामक पवित्र क्षेत्रात सांगितले आहे।
Verse 72
न तस्य कर्म विद्येत स एवमपि संस्थितः ॥ आख्यानानां महाख्यानं धर्माणां धर्म उत्तमः ॥
त्याच्यासाठी कोणतेही बंधनकारक कर्म उरत नाही—तो असा स्थित होतो। हे आख्यानांतील महाख्यान आहे आणि धर्मांतील सर्वोत्तम धर्म आहे।
Verse 73
पवित्राणां पवित्रं तु न देयं यस्य कस्यचित् ॥ ये पठंति महाभागे स्थिताः शृण्वन्ति मत्पथे ॥
हे पवित्रांमध्येही परम पवित्र आहे; हे कोणालाही देऊ नये। हे महाभाग, जे याचे पठण करतात आणि जे माझ्या पथावर स्थित होऊन ऐकतात—
Verse 74
तारितानि कुलानि स्युरुभयत्र दशापि च ॥ एतन्मरणकाले तु न कदाचित्तु विस्मरेत् ॥
त्यांची कुळे उभयत्र, दहा पिढ्यांपर्यंतही, तारली जातात. आणि मरणकाळी तर हे कधीही विसरू नये.
Verse 75
यदीच्छेत्पराम् सिद्धिं सर्वसंसारमोक्षणीम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे लोहाङ्गलमनुत्तमम् ॥
जर कोणाला सर्व संसारबंधनातून मुक्त करणारी परम सिद्धी हवी असेल, तर हे भद्रे, तुला हे अनुत्तम ‘लोहाङ्गल’ कथन केले आहे.
Verse 76
माहात्म्यं पद्मपत्राक्षि गुह्यं यच्च महौजसम् ॥ माङ्गल्यं च पवित्रं च मम भक्तसुखावहम् ॥
हे पद्मपत्राक्षी! हे माहात्म्य गूढ व महातेजस्वी आहे; ते मंगळकारी, पवित्र आणि माझ्या भक्तांना सुख-कल्याण देणारे आहे.
Verse 77
तत्र तिष्ठाम्यहं भद्रे उदीचीं दिशमाश्रितः ॥ हिरण्यप्रतिमां कृत्वा जातरूपां न संशयः ॥
हे भद्रे! तेथे मी उत्तर दिशेचा आश्रय घेऊन वास करतो; निःसंशय मी सुवर्णाची, म्हणजेच सोन्याची, प्रतिमा घडविली आहे.
Verse 78
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि यत्र तत्परमद्भुतम् ॥ लोकविस्मापनार्थाय मया तत्र च यत्कृतम् ॥
आणखी मी तुला सांगतो—ते परम अद्भुत कुठे आहे; आणि लोकांना विस्मित करण्यासाठी तेथे मी जे केले तेही.
Verse 79
यथा यथा वदसि च धर्मसंहितं गुह्यं परं देववरप्रणीतम् ॥ गुणोत्तमं कारणसम्प्रयुक्तं तथा तथा भावयसि मनो मम ॥
ज्या ज्या प्रकारे तू ही धर्मसंहिता—गूढ, परा, देववरप्रणीत, गुणोत्तम व कारणसम्प्रयुक्त—सांगतेस, त्या त्या प्रमाणे तू माझे मन भावित करून उन्नत करतेस.
Verse 80
देवर्षिनारदं पश्येन्मोदते तेन वै समम् ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान्मम गुह्यविनिश्चितः ॥
देवर्षि नारदांचे दर्शन घ्यावे आणि त्यांच्या सम आनंद मानावा; मग येथे प्राणांचा त्याग होतो—हा माझा गूढ निश्चय आहे.
Verse 81
सप्तर्षीन् स समुत्सृज्य मोदते मम संस्थितः ॥ शरभङ्गस्य कुण्डं वै क्षेत्रे गुह्यं परे मम ॥
तो सप्तर्षींनाही मागे टाकून, माझ्यात स्थित होऊन आनंदित होतो. माझ्या परम गुप्त क्षेत्रात शरभंगाचे कुण्ड निश्चयाने आहे.
Verse 82
धारा चैका पतत्यत्र दृश्यते हिमसंश्रयात् ॥ तत्राभिषेकं कुर्वीत षष्ठभक्तोषितो नरः ॥
इथे हिमाच्या आधारामुळे एकच जलधारा पडताना दिसते. तेथे षष्ठभक्त व्रताने निर्वाह करणाऱ्या पुरुषाने अभिषेक-स्नान करावे.
Verse 83
तिस्रो धाराः पतन्त्यत्र हिमवत्पर्वताश्रिताः ॥ स्थूलाश्च रमणीयाश्च न ह्रस्वाश्चातिनिर्मलाः ॥
इथे हिमवत् पर्वताच्या आश्रयाने तीन धाराः पडतात. त्या स्थूल व रमणीय आहेत—लहान नाहीत आणि अत्यंत निर्मळ आहेत.
Verse 84
सिद्धिकामेन मर्त्येन गन्तव्यं नात्र संशयः ॥ समन्तात्पञ्चविंशति योजनानि वरानने ॥
सिद्धीची इच्छा असलेल्या मर्त्याने येथे नक्की जावे—यात संशय नाही. हे वरानने, हे क्षेत्र सर्व बाजूंनी पंचवीस योजन पसरलेले आहे.
Frequently Asked Questions
The text presents disciplined ritual conduct—fasting, regulated bathing, and mindful remembrance of Varāha—as a mechanism for moral purification and ordered engagement with sacred landscapes. Philosophically, it frames ‘guhya’ knowledge as transformative but requiring restraint in transmission, while Earth’s (Pṛthivī’s) inquiry positions terrestrial well-being as supported by human self-regulation and respectful interaction with sanctified waters.
A specific lunar timing is given: on caturviṃśati-dvādaśyām (interpretable as the 24th day and/or a dvādaśī observance context depending on recension), bali is prescribed “māsena vidhinā” (according to monthly rite). Additional time-structures are expressed through vrata-durations: trirātra (three nights), saptarātra (seven nights), daśarātra (ten nights), dvādaśāha (twelve days), and various ‘kāla’/‘bhakta’ regimens (e.g., ekabhakta, pañcakāla, ṣaṣṭhakāla, saptabhakta).
By making Pṛthivī the questioning interlocutor, the narrative implicitly links sacred geography to Earth’s stability: tīrthas are described as bounded ecological-religious zones (measured extents, difficult terrain, water-stream systems) that become ‘sulabha’ only to ethically qualified practitioners. The repeated emphasis on purity, restraint, and non-random access functions as a proto-conservation logic—protecting sensitive Himalayan water-sites through behavioral regulation and controlled knowledge circulation.
The chapter references divine and sage figures as cultural authorities anchoring the tīrtha network: Brahmā, Rudra/Maheśvara, Skanda/Kārttikeya (Ṣaṇmukha), Indra, Ādityas, Vasus, Vāyu, Aśvins, Soma, Bṛhaspati, Devarṣi Nārada, Vasiṣṭha, the Saptarṣis, and Śarabhaṅga. It also mentions mlecchas as a social-geographical marker for the region’s surrounding human landscape.