Adhyaya 112: Praise and Procedure of Donating the Two-Faced Kapilā Cow and the Golden Pot (Hema-kumbha)

Verse 1

अथोभयतोमुखीगोदानहेमकुम्भदानपुराणप्रशंसाः ॥ होतोवाच ॥ अतः परं महाराज शृणूभयमुखीं ततः ॥ विधानं तद्वरारोहे धरण्या कथितं पुरा ॥

आता पुराणात ‘उभयतोमुखी’ नावाच्या दानाची, गोदानाची आणि सुवर्णकुंभदानाची प्रशंसा सांगितली आहे. होता म्हणाला—हे महाराज, पुढे उभयमुखी (व्रत/विधान) ऐका; हे वरारोहे, तिचे विधान पूर्वी धरणीने सांगितले होते.

Verse 2

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि तव पुण्यफलम् महत् ॥ धरण्युवाच ॥ या त्वया कपिला प्रोक्ता पूर्वमुत्पादिता प्रभो

मी आता तुला त्याचे महान पुण्यफळ सांगतो. धरणी म्हणाली—हे प्रभो, तू पूर्वी ज्या कपिला (गायी)चे वर्णन केलेस आणि उत्पन्न केलेस—

Verse 3

होमधेनुः सदा पुण्या सा ज्ञेया कपिलक्षणा ॥ कियत्‍यः कपिलाः प्रोक्ताः स्वयमेव स्वयम्भुवा

होमधेनू सदैव पुण्यदायिनी आहे; ती कपिला-लक्षणयुक्त अशी जाणावी. स्वयम्भू ब्रह्म्याने स्वतः किती कपिला सांगितल्या आहेत?

Verse 4

प्रसूयमाना दानेन किं पुण्यं स्याच्च माधव ॥ एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण जगद्गुरो

दान देताना तिच्यामुळे कोणते पुण्य मिळते, हे माधव? हे जगद्गुरो, हे मला सविस्तर ऐकायचे आहे.

Verse 5

श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व देवि तत्त्वेन पवित्रं पापनाशनम् ॥ यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, तत्त्वतः हे पवित्र व पापनाशक कथन ऐक. हे ऐकल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते; यात संशय नाही.

Verse 6

कपिला ह्यग्निहोत्रार्थे यज्ञार्थे च वरानने ॥ उद्धृत्य सर्वतेजोभिर्ब्रह्मणा निर्मिता पुरा

हे वरानने, अग्निहोत्र व यज्ञासाठी प्राचीन काळी ब्रह्म्याने सर्व तेज एकत्र करून कपिला गौ निर्माण केली.

Verse 7

पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥ पुण्यानां परमं पुण्यं कपिला च वसुन्धरे

हे वसुंधरे, पवित्रांमध्ये ती परम पवित्र, मंगलांमध्ये परम मंगल; पुण्यांमध्ये सर्वोच्च पुण्य—कपिला गौ आहे.

Verse 8

तपसस्तप एवाग्र्यं व्रतानां व्रतमुत्तमम् ॥ दानानामुत्तमं दानं निधीनां ह्येतदक्षयम्

तपांमध्ये हेच श्रेष्ठ तप; व्रतांमध्ये हेच उत्तम व्रत; दानांमध्ये हेच सर्वोत्तम दान—आणि निधींमध्ये हे खरोखर अक्षय आहे.

Verse 9

पृथिव्यां यानि तीर्थानि गुह्यान्यायतनानि च ॥ पवित्राणि च पुण्यानि सर्वलोकेषु सुन्दरि

हे सुंदरी! पृथ्वीवरील जे जे तीर्थ आहेत, तसेच गुप्त आयतने व पवित्र पुण्यस्थाने आहेत—जी सर्व लोकांत पावन व पुण्यदायक आहेत—

Verse 10

त्रिः सदावर्तनं कृत्वा पापं वर्षकृतं च यत् ॥ नश्यते तत्क्षणादेव वायुना पांसवो यथा

सदावर्तन तीनदा केल्याने, वर्षभरात केलेले जे काही पाप असते ते तत्क्षणी नष्ट होते—जसे वाऱ्याने धूळ उडून जाते.

Verse 11

जुह्वते ह्यग्निहोत्राणि मन्त्रैश्च विविधैः सदा ॥ पूजयन्नतिथींश्चैव परां भक्तिमुपागताः

ते नित्य विविध मंत्रांनी अग्निहोत्राचे हवन करतात, आणि अतिथींचाही पूजासत्कार करतात—परम भक्तीला प्राप्त होऊन.

Verse 12

ते यान्त्यादित्यवर्णैश्च विमानैर्द्विजसत्तमाः ॥ सूर्य मण्डलमध्यात्तु ब्रह्मणा निर्मिता पुरा ॥

श्रेष्ठ द्विज आदित्यवर्णी विमानांनी प्रस्थान करतात—जी सूर्य-मंडलाच्या मध्यातून ब्रह्म्याने पूर्वी निर्माण केली होती.

Verse 13

कपिला या पिङ्गलाक्षी सूर्यसौख्यप्रदायिनी ॥ सिद्धिबुद्धिप्रदा धेनुः कपिलानन्तरूपिणी ॥

पिंगल नेत्रांची ती कपिला गाय सूर्यसंबंधी सुख देणारी सांगितली आहे. ती सिद्धी व बुद्धी देणारी धेनू आहे—अनंत रूपांची कपिला.

Verse 14

पूर्वोक्ता यास्तु कपिलाः सर्वलक्षणलक्षिताः ॥ सर्वा ह्येता महाभागास्तारयन्ति न संशयः ॥

पूर्वी वर्णन केलेल्या, सर्व लक्षणांनी युक्त अशा कपिला गायी—या सर्वच महाभाग आहेत; त्या (दात्याला) तारतात, यात संशय नाही.

Verse 15

संगमेषु प्रशस्ताश्च सर्वपापविनाशनाः ॥ अग्निपुच्छा अग्निमुखी अग्निलोमानलप्रभा ॥

त्या संगमस्थळी प्रशंसनीय असून सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या आहेत. त्या ‘अग्निपुच्छा’, ‘अग्निमुखी’, ‘अग्निलोमा’ आणि ज्वालेसारख्या तेजस्वी आहेत.

Verse 16

तथाग्नायी तथा देवी सुवर्णाख्या प्रवर्तते ॥ गृहीत्वा कपिलां शूद्रात्कामतः सदृशः पिबेत् ॥

तशीच ती ‘अग्नायी’ म्हणून ओळखली जाते; तसेच ‘सुवर्णा’ नावाची देवीही सांगितली जाते. शूद्राकडून कामवश कपिला गाय घेतल्यास मनुष्य त्याच्यासारखा होतो आणि त्याचे फळ (दुष्परिणाम) भोगतो.

Verse 17

पतितैः स हि विज्ञेयश्चाण्डालसदृशोऽधमः ॥ तस्मान्न प्रतिगृह्णीयाच्छ्रूद्राद्विप्रः प्रतिग्रहम् ॥

तो पतित समजावा—अधम, चांडालासारखा. म्हणून विप्राने शूद्राकडून प्रतिग्रह (दान स्वीकार) करू नये.

Verse 18

दूरात्ते परिहर्त्तव्याः श्वभिस्तुल्या इवाध्वरे ॥ पर्वकाले हि सर्वे वै वर्जिताः पितृदैवतैः ॥

यज्ञकर्मात त्यांना दूरूनच टाळावे, जणू ते कुत्र्यांसमान आहेत; कारण पर्वकाळी ते सर्व पितृ व देवविधींमध्ये वर्ज्य मानले गेले आहेत.

Verse 19

असंभाष्याः प्रतिग्राह्या शूद्रास्ते पापकर्मणः ॥ पिबन्ति यावत्कपिलां तावत्तेषां पितामहः ॥

पापकर्म करणारे ते शूद्र न संभाषणास योग्य, न दान-ग्रहणास योग्य. जोपर्यंत ते कपिला गायीचे ‘पान’ (म्हणजे उपभोग/अधिकार) करतात, तोपर्यंत त्यांच्या पितामहावर त्याचा परिणाम राहतो.

Verse 20

उपजीवन्ति ये शूद्रास्तेषां गतिमतः शृणु ॥ कपिलाजीविनः शूद्राः क्रूरा गच्छन्ति रौरवम् ॥

जे शूद्र अशा प्रकारे उपजीविका करतात, त्यांची गती ऐका. कपिला गायीवर उपजीविका करणारे—येथे क्रूर म्हटलेले—शूद्र रौरव नरकास जातात.

Verse 21

रौरवे तु महारौद्रे वर्षकोटिशतं धरे ॥ ततो विमुक्ताः कालेन शुनो योनिं व्रजन्ति हि ॥

अत्यंत भयानक रौरवात ते शंभर कोटी वर्षे राहतात. तेथून काळानुसार मुक्त होऊन ते कुत्र्यांच्या योनीत प्रवेश करतात.

Verse 22

शुनो योन्या विमुक्तास्तु विष्ठाभुक्कृमयस्ततः ॥ विष्ठास्थानेषु पापिष्ठः सुदुर्गन्धिषु नित्यशः ॥

कुत्र्याच्या योनीतून मुक्त झाल्यावर ते पुढे विष्ठा खाणारे कृमी होतात. अतिपापी ते नेहमी मलस्थानी, अत्यंत दुर्गंधीयुक्त ठिकाणी, सतत राहतात.

Verse 23

भूयोभूयो जायमानस्तथोत्तारं न विन्दति ॥ ब्राह्मणश्चैव यो विद्वान्कुर्यात्तेषां प्रतिग्रहम् ॥

तो वारंवार जन्म घेतो तरी त्याला उद्धार मिळत नाही; आणि अशा लोकांकडून दान-प्रतिग्रह करणारा विद्वान ब्राह्मणही निंद्य ठरतो।

Verse 24

ततः प्रभृत्यमेध्यान्तः पितरस्तस्य शेरते ॥ न तं विप्रं तु सम्भाषेन्न चैवैकासनं विशेत् ॥

त्या वेळेपासून त्याचे पितर अशौचात पडलेले असतात असे म्हटले आहे; त्या ब्राह्मणाशी बोलू नये आणि त्याच्यासह एकाच आसनावर बसू नये।

Verse 25

स नित्यं वर्जनीयो हि दूरात्तु ब्राह्मणैर्धरे ॥ यस्तेन सह सम्भाषेत्तथा चैकाासनं व्रजेत् ॥

तो नित्य वर्ज्य आहे; पृथ्वीवरील ब्राह्मणांनी त्याला दूरूनही टाळावे; जो त्याच्याशी बोलतो आणि त्याच्यासह एकाच आसनावर बसतो, तोही दोषी ठरतो।

Verse 26

प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं तेन शुष्यति स द्विजः ॥ एकस्य गोप्रदानस्य सहस्रांशेन पूर्यते ॥

त्याने प्राजापत्य कृच्छ्र करावा; त्याने तो द्विज ‘शुष्यति’—म्हणजे दोष क्षीण होऊन शुद्ध होतो; तरीही एका गायीच्या दानाच्या हजाराव्या अंशाने ते पूर्ण होते।

Verse 27

किमन्यैर्बहुभिर्दानैः कोटिसंख्यानविस्तरैः ॥ श्रोत्रियाय दरिद्राय सुवृत्तायाहिताग्नये ॥

मग कोट्यवधी संख्येपर्यंत पसरलेल्या इतर अनेक दानांची काय गरज, जेव्हा दान निर्धन, सद्वृत्त, वेदज्ञ श्रोत्रिय आणि आहिताग्नीला दिले जाते?

Verse 28

आसन्नप्रसवां धेनुं दानार्थं प्रतिपालयेत ॥ कपिलार्द्धप्रसूता वै दातव्या च द्विजन्मने ॥

दानासाठी प्रसवाच्या जवळ आलेल्या धेनूचे योग्य पालन-पोषण करावे. तसेच अर्धप्रसूता (नवप्रसूता) कपिला धेनू द्विजास दान द्यावी.

Verse 29

धेन्वा यावन्ति रोमाणि सवत्साया वसुन्धरे ॥ तावत्यो वर्षकोट्यस्तु ब्रह्मवादिभिरर्चिताः ॥

हे वसुंधरे! वासरासह धेनूचे जितके रोम असतात, तितक्या कोटी वर्षांपर्यंत दाते ब्रह्मवाद्यांकडून पूज्य-सन्मानित होतात.

Verse 30

वसन्ति ब्रह्मलोके वै ये नित्यं कपिलाप्रदाः ॥ सुवर्णशृङ्गीं यः कृत्वा रौप्ययुक्तखुरां तथा ॥

जे नित्य कपिला धेनूचे दान करतात ते निश्चयच ब्रह्मलोकी वास करतात. आणि जो (धेनूला) सुवर्णशृंगयुक्त व रौप्ययुक्त खुरांची करून…

Verse 31

ब्राह्मणस्य करे दत्त्वा सुवर्णं रौप्यमेव च ॥ कपिलायास्तदा पुच्छं ब्राह्मणस्य करे न्यसेत् ॥

ब्राह्मणाच्या हातात सुवर्ण व रौप्य देऊन, नंतर कपिला धेनूची शेपटी ब्राह्मणाच्या हातात ठेवावी—ही दान-हस्तांतरणाची विधी आहे.

Verse 32

उदकं च करे दत्त्वा वाचयेच्छुद्धया गिरा ॥ ससमुद्रवना तेन सशैलवनकानना

हातात उदक देऊन शुद्ध वाणीने (मंत्र/वाक्य) म्हणवावे. त्या दानाने समुद्र व वने, तसेच पर्वत, उपवने व कानने यांसह पृथ्वी (समर्पित मानली जाते).

Verse 33

रत्नपूर्णा भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥ पृथिवीदानतुल्येन दानेनैतेन वै नरः

रत्नांनी परिपूर्ण अशी पृथ्वी जणू दान दिलीच—यात संशय नाही. पृथ्वीदानास तुल्य अशा या दानाने मनुष्य पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 34

नन्दितो याति पितृभिर्विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ॥ ब्रह्मस्वहारी गोघ्नो वा भ्रूणहा पापदेहकः

पितरांसह आनंदित होऊन तो ‘विष्णु’ नावाच्या परम पदाला जातो. ब्राह्मणस्व हरण करणारा, गोहंता किंवा भ्रूणहंता—पापदेहधारीही (येथे विचारात घेतला आहे).

Verse 35

महापातकयुक्तोऽपि वञ्चको ब्रह्मदूषकः ॥ निन्दको ब्राह्मणानां च तथा कर्मावदूषकः

महापातकांनी युक्त असला तरी—वंचक, ब्रह्मविद्या/वेददूषक, ब्राह्मणनिंदक तसेच कर्मकांडाची अवहेलना करणारा देखील (येथे समाविष्ट आहे).

Verse 36

महापातकयुक्तोऽपि गवां दानेन शुध्यति ॥ यश्चोभयमुखीं दद्यात्रभूतकनकान्विताम्

महापातकयुक्त मनुष्यही गाईंच्या दानाने शुद्ध होतो. आणि जो ‘उभयमुखी’ (द्विचिन्हित) गाय भरपूर सुवर्णासह दान देतो, तो (उक्त फल) प्राप्त करतो.

Verse 37

तद्दिनं पायसाहारं पयसा वापि वा भवेत् ॥ सुवर्णस्य सहस्रेण तदर्धेनापि भामिनि

त्या दिवशी आहार पायस (खीर) असावा, किंवा फक्त दूधही चालेल. हे भामिनि, सुवर्णाच्या सहस्राने—किंवा त्याच्या अर्ध्यानेही—(विधी सिद्ध होतो).

Verse 38

इमां गृह्णोभयमुखीमुभयत्र शमोऽस्तु वै ॥ ददे वंशविवृद्ध्यर्थं सदा स्वस्तिकरी भव

दाता म्हणतो—ही उभयमुखी धेनू स्वीकार; दोन्ही लोकांत निश्चयच शांती असो. वंशवृद्धीसाठी मी दान देतो; तू सदैव स्वस्तिकरी (मंगलकारिणी) हो।

Verse 39

प्रतिगृह्णामि त्वां धेनो कुटुम्बार्थे विशेषतः ॥ शुभं भवतु मे नित्यं देवधात्रि नमोऽस्तु ते

प्रतिग्रहीता म्हणतो—हे धेनू, कुटुंबाच्या पालनासाठी विशेषतः मी तुला स्वीकारतो. माझे नित्य शुभ होवो; हे देवधात्रि, तुला नमस्कार असो.

Verse 40

मे नित्यं स्वस्ति भवतु रुद्राङ्गेति नमोनमः ॥ ॐ द्योस्त्वा ददातु पृथिवी त्वा प्रति गृह्णतु

माझे नित्य स्वस्ति होवो; ‘रुद्राङ्ग’—नमो नमः. ॐ: द्यौ (स्वर्ग) तुला देओ; पृथ्वी तुला प्रतिग्रहण करो.

Verse 41

क इदं कस्मा अदादिति जपित्वा वै वसुन्धरे ॥ विसृज्य ब्राह्मणं देवि तां धेनुं तद्गृहं नयेत

हे वसुंधरे, ‘हे कोणाने कोणाला दिले?’ असा जप करून, हे देवि, ब्राह्मणास सन्मानाने विसर्जित करून, ती धेनू आपल्या घरी नेावी.

Verse 42

एवं प्रसूयमानां यो गां ददाति वसुंधरे ॥ पृथिवी तेन दत्ता स्यात्सप्तद्वीपा न संशयः ॥

हे वसुंधरे, प्रसूतीच्या वेळी अशी गाय जो दान देतो, त्याने सप्तद्वीपांसह पृथ्वीच दान केली असे मानले जाते—यात संशय नाही.

Verse 43

वदन्ति तां चन्द्रसमानवक्त्रां प्रतप्तजाम्बूनदतुल्यवर्णाम् ॥ महासितत्त्वां तनुवृत्तमध्यां सेवन्त्यजस्रं कुलिता हि देवाः ॥

तिला चंद्रासारखा मुख असलेली, तप्त जांबूनद-सुवर्णासमान वर्णाची, महान् शुभतत्त्वयुक्त आणि सडपातळ, सुबक कटिदेश असलेली असे म्हणतात. देवगण खरोखरच तिची अखंड सेवा करीत असतात.

Verse 44

प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः कल्पं छेदं समाहितः ॥ जितेन्द्रियः शुचिर्भूत्वा पठेद्भक्त्या समन्वितः ॥

जो मनुष्य पहाटे उठून एकाग्र व समाहित होऊन, इंद्रियसंयमी व शुद्ध होऊन, भक्तीने आणि दृढ संकल्पाने युक्त होऊन याचे पठण करील.

Verse 45

श्राद्धकाले पठेद्यस्तु इदं पावनमुत्तमम् ॥ तस्याऽन्नं संस्कृतं तद्धि पितरोऽश्नन्ति धीमतः ॥

जो श्राद्धकाळी हे उत्तम पावन पठण करतो, त्याने संस्कारित केलेले अन्न त्या बुद्धिमानाच्या पितरांनी (जणू) ग्रहण केले असे मानले जाते.

Verse 46

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं तद्गतेनान्तरात्मना ॥ संवत्सरकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥

आणि जो नित्य हे ऐकतो, ज्याची अंतरात्मा यात तल्लीन असते—त्याचे वर्षभराचे संचित पाप त्या क्षणीच नष्ट होते.

Verse 47

होतोवाच ॥ इदं रहस्यं राजेन्द्र वराहेण पुरातनम् ॥ धरण्यै कथितं राजन् धेनुमाहात्म्यमुत्तमम् ॥

होतृ म्हणाला—हे राजेंद्र! हे प्राचीन रहस्य, गायीच्या माहात्म्याचे हे उत्तम वर्णन, वराहाने धरणी (पृथ्वी) हिला सांगितले, हे राजन्.

Verse 48

मया ते कथितं सर्वं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ द्वादश्यां माघमासस्य शुक्लायां तिलधेनुदः ॥

मी तुला सर्व काही सांगितले आहे, जे सर्व पापांचा नाश करणारे आहे। माघ महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला तिळ-धेनूचे दान करावे।

Verse 49

सर्वकामसमृद्धार्थो वैष्णवं पदमाप्नुयात् ॥ द्वादश्यां श्रावणे मासि शुक्लायां राजसत्तम ॥

सर्व इच्छांची सिद्धी होऊन मनुष्य वैष्णव पद प्राप्त करतो. हे राजश्रेष्ठ, श्रावण महिन्यात शुक्ल पक्षातील द्वादशीला—

Verse 50

धेनूनां फलमुद्दिश्य सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥ अथवा पीड्यसेऽत्यन्तं क्षुधया पार्थिवोत्तम ॥

धेनुदानाचे फळ सांगण्याच्या हेतूने—जे मनुष्यांना सर्व इच्छा देणारे आहे—किंवा हे राजोत्तम, तू जर भुकेने अत्यंत पीडित असशील—

Verse 51

इदानीं कार्त्तिकी चेयं वर्त्तते च नराधिप ॥ ब्रह्माण्डं सर्वसम्पन्नं भूतरत्नौषधैर्युतम् ॥

हे नराधिप, आता कार्त्तिकी (व्रतकाल) चालू आहे. ब्रह्मांड सर्वसम्पन्न असून भूत, रत्ने व औषधींनी युक्त आहे.

Verse 52

देवदानवयक्षैस्तु युक्तमेतत्सदा विभो ॥ एतद्धेममयं कृत्वा सर्वबीजरसान्वितम्

हे विभो, देव, दानव व यक्षांमध्ये हे सदैव योग्य मानले जाते: हे सुवर्णमय करून, सर्व बीजांच्या रसतत्त्वांनी युक्त (अर्पण) करावे.

Verse 53

पुरोहिताय गुरवे दद्याद्भक्तिसमन्वितः ॥ ब्रह्माण्डोदरवर्तीनि यानि भूतानि पार्थिव

भक्तियुक्त होऊन ते पुरोहितास व गुरूस द्यावे. हे राजन्, ब्रह्मांडाच्या उदरात जे जे भूतप्राणी वसतात—

Verse 54

तानि दत्तानि तेन स्युः समासात्कथितं तव ॥ यो यज्ञे यजते राजन् सहस्रशतदक्षिणैः

त्या दानाने ती सर्वे दत्त मानली जातात; हे तुला संक्षेपाने सांगितले. हे राजन्, जो यज्ञात एक लक्ष दक्षिणांसह यजन करतो—

Verse 55

सैकदेशो यजेत्तस्य ब्रह्माण्डस्य विशेषतः ॥ यः पुनः सकलं छेदं ब्रह्माण्डं यजते नरः

ते विशेषतः त्या ब्रह्मांडाचा केवळ एकच अंश पूजल्यासारखे होईल. परंतु जो मनुष्य पुन्हा सर्व विभागांसह संपूर्ण ब्रह्मांडाचे यजन करतो—

Verse 56

तेन चेष्टं हुतं दत्तं पठितं कीर्त्तितं भवेत् ॥ एवं श्रुत्वा ततो राजा हेमकुम्भप्रकल्पितम्

त्यामुळे केलेले, हुत केलेले, दान दिलेले, पठण केलेले व कीर्तन केलेले—सर्व सिद्ध होते. असे ऐकून मग राजाने सुवर्णकुंभासारखे ब्रह्मांड तयार करविले—

Verse 57

ब्रह्माण्डमृषये प्रादात्सविधानं च तत्क्षणात् ॥ सर्वकामैः सुसंवीतो ययौ स्वर्गं नराधिपः

त्याने तत्क्षणी विधिपूर्वक ते ब्रह्मांड एका ऋषीस अर्पण केले. सर्व कामनांनी संपन्न होऊन तो नराधिप स्वर्गास गेला.

Verse 58

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तद्दत्त्वा तु सुखी भव ॥ एवमुक्तो वसिष्ठेन सोऽप्येवमकरोन्नृपः

म्हणून हे राजेंद्र, तूही ते दान करून सुखी हो. वसिष्ठांनी असे सांगितल्यावर त्या राजानेही तसेच केले.

Verse 59

जगाम परमां सिद्धिं यत्र गत्वा न शोचति ॥ श्रीवराह उवाच ॥ इयं ते कथिता देवि संहिता सर्वकामिका

तो परम सिद्धीला पोहोचला; जिथे गेल्यावर शोक होत नाही. श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, सर्वकामना पूर्ण करणारी ही संहिता तुला सांगितली आहे.

Verse 60

वराहाख्या वरारोहे सर्वपातकनाशिनी ॥ सर्वज्ञादुत्थिता चेयं ततो ब्रह्मा बुबोध ह

हे वरारोहे, ही ‘वराहा’ नावाने प्रसिद्ध असून सर्व पातकांचा नाश करणारी आहे. ही सर्वज्ञापासून उत्पन्न झाली; नंतर ब्रह्म्याने ती जाणली.

Verse 61

ब्रह्मा स्वसूनवे प्रादात्पुलस्त्याय महात्मने ॥ सोऽपि रामाय च प्रादाद्भार्गवाय महात्मने

ब्रह्म्याने हे आपल्या पुत्र महात्मा पुलस्त्याला दिले. त्यानेही हे रामाला आणि महात्मा भार्गवाला प्रदान केले.

Verse 62

सम्बन्धः पूर्वकल्पीयो द्वितीयं शृणु साम्प्रतम् ॥ सर्वज्ञाल्लब्धवानस्मि त्वं च मत्तो धराधरे

हा संबंध पूर्वकल्पातील आहे; आता दुसरे वर्णन ऐक. मी हे सर्वज्ञाकडून प्राप्त केले आहे, आणि हे धराधरे, तूही माझ्याकडून ते मिळवले आहेस.

Verse 63

त्वत्तश्च तपसा सिद्धा वेत्स्यन्ते कपिलादयः ॥ क्रमेण यावद्व्यासेन ज्ञातमेतद्भविष्यति

तुझ्यापासून तपस्येने सिद्ध झालेले कपिल आदि हे तत्त्व जाणतील. क्रमाने व्यासाच्या काळापर्यंत हे ज्ञात होईल.

Verse 64

तस्यापि शिष्यॊ भविता नाम्ना वै रोमहार्षणिः ॥ असौ शुनकपुत्राय कथयिष्यति नान्यथा

त्याचाही एक शिष्य होईल, नाव रोमहार्षणि. तो शौनकाच्या पुत्राला हे यथावत सांगेल; अन्यथा नाही.

Verse 65

अष्टादश पुराणानि वेद द्वैपायनो गुरुः ॥ ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा

गुरु द्वैपायन (व्यास) अठरा पुराणे जाणतात—ब्राह्म, पाद्म, वैष्णव, शैव तसेच भागवत.

Verse 66

तथान्यं नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् ॥ आग्नेयमष्टमं प्रोक्तं भविष्यं नवमं तथा

तसेच नारदीय आणि मार्कण्डेय—हे सातवे. आग्नेय आठवे सांगितले आहे आणि भविष्य नववेही.

Verse 67

दशमं ब्रह्मवैवर्त्त लैङ्गमेकादशं स्मृतम् ॥ वाराहं द्वादशं प्रोक्तं स्कन्दं चापि त्रयोदशम्

दहावे ब्रह्मवैवर्त; लिङ्गपुराण अकरावे स्मरणात आहे. वाराह बारावे सांगितले आहे आणि स्कन्द तेरावेही.

Verse 68

चतुर्दशं वामनकं कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् ॥ मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम्

चौदावे वामन (पुराण) सांगितले आहे; पंधरावे कूर्म (पुराण) म्हणून स्मरणात आहे. त्यानंतर मत्स्य, गारुड आणि मग ब्रह्माण्ड (पुराण) येते.

Verse 69

य एतत्पाठयेद्भक्त्या कार्तिक्यां द्वादशीदिने ॥ तस्य नूनं भवेत्पुत्रो ह्यपुत्रस्यापि धारिणि

जो कार्तिक महिन्यात द्वादशीच्या दिवशी हे भक्तीने पठण करतो, हे धारिणि, त्याच्या घरी निश्चयच पुत्र जन्मतो—अपुत्र असला तरीही.

Verse 70

यस्येदं तिष्ठते गेहे लिखितं पूज्यते सदा ॥ तस्य नारायणो देवः स्वयं तिष्ठति धारिणि

ज्याच्या घरी हे (ग्रंथ) लिहिलेले राहते आणि सदैव पूजिले जाते, हे धारिणि, त्याच्या घरी देव नारायण स्वतः वास करतात.

Verse 71

श्रुत्वा तु पूजयेत्शास्त्रं तथा विष्णुं सनातनम् ॥ गन्धैः पुष्पैस्तथा वस्त्रैर्ब्राह्मणानां च तर्पणैः

ऐकून झाल्यावर शास्त्राचे पूजन करावे आणि तसेच सनातन विष्णूचेही—गंध, पुष्प, वस्त्रे आणि ब्राह्मणांना तर्पण (संतोषदान) करून.

Verse 72

यथाशक्त्या नृपो ग्रामैः पूजयेद्वत्सकं धरे ॥ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥

हे धरा, राजा आपल्या शक्तीनुसार गावांचे दान करून वत्सकाचे (वासराचे) पूजन करावा. तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुसायुज्य (विष्णूशी एकत्व) प्राप्त करतो.

Verse 73

प्रत्यक्षधेनुर्दातव्या सहिरण्या नृपोत्तम ॥ सर्वदा सर्वधेनूनां प्रदानं राजसत्तम ॥

हे नृपोत्तम, सुवर्णासहित प्रत्यक्ष (जिवंत) धेनू दान करावी. हे राजसत्तम, सर्व प्रकारच्या धेनूंचे दान सदैव प्रशंसनीय आचरण आहे.

Verse 74

सर्वपापप्रशमनं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातं समासाद्बहुविस्तरम् ॥

हे सर्व पापांचे शमन करणारे आणि भोग व मोक्ष देणारे आहे. हे सर्व तुला सांगितले—संक्षेपानेही आणि विस्तारानेही.

Verse 75

होतव्यान्यग्निहोत्राणि सायं प्रातर्द्विजातिभिः ॥ कपिलाया घृतेनेह दध्ना क्षीरेण वा पुनः ॥

द्विजांनी सायंकाळी व सकाळी अग्निहोत्र करावे; येथे कपिला गायीच्या तुपाने, किंवा दह्याने अथवा दुधानेही पुनः आहुती द्यावी.

Verse 76

भूमेर्मलं समश्नन्ति जायन्ते विड्भुजश्चिरम् ॥ तासां क्षीरं घृतं वापि नवनीतमथापि वा ॥

ते भूमीची मलिनता खातात आणि दीर्घकाळ विष्ठाभोजी म्हणून जन्म घेतात; तरीही त्यांच्या दुधाचे, किंवा तुपाचे, अथवा नवनीताचे—

Verse 77

जायमानस्य वत्सस्य मुखं योन्यां प्रदृश्यते ॥ तावत्सा पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति ॥

जन्म घेणाऱ्या वासराचे मुख योनीत दिसते. जोपर्यंत ती गर्भ सोडत नाही, तोपर्यंत तिला ‘पृथिवी’ असेच जाणावे.

Verse 78

तस्याप्यर्द्धशतेनाथ पञ्चाशच्च ततोऽर्द्धकम् ॥ यथाशक्त्या प्रदातव्या वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ॥

त्यापैकी अर्धशत, किंवा पन्नास, किंवा त्याचाही अर्ध—यथाशक्ती दान करावे; धनातील कपट टाळावे।

Verse 79

अमायां वाथ यः कश्चिद्द्विजानामग्रतः पठेत् ॥ पितरस्तस्य तृप्यन्ति वर्षाणां शतमेव च ॥

अमावास्येच्या दिवशी जो कोणी द्विजांच्या समोर याचे पठण करतो, त्याचे पितर पूर्ण शंभर वर्षे तृप्त होतात।

Verse 80

सरत्नं पुरुषः कृत्वा कार्त्तिक्यां द्वादशी दिने ॥ अथवा पञ्चदश्यां च कार्त्तिकस्य विशेषतः ॥

कार्तिकातील द्वादशीच्या दिवशी—किंवा विशेषतः कार्तिकाच्या पौर्णिमेला (पंचदशीला) —रत्नांसह ‘पुरुष’ (प्रतिमा/दान) तयार करून।

Verse 81

असावपि स्वशिष्याय प्रादादुग्राय धारिणि ॥ उग्रोऽपि मनवे प्रादादेष वः कीर्तितो मया ॥

त्यानेही, हे धारिणी (पृथ्वी), आपल्या शिष्य उग्राला ते दिले; आणि उग्रानेही मनुला दिले—हे मी तुम्हाला सांगितले आहे।

Verse 82

यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या नैरन्तर्येण मानवः ॥ श्रुत्वा तु पूजयेद्यस्तु शास्त्रं वाराहसंज्ञितम् ॥

जो मनुष्य हे भक्तिाने आणि अखंडपणे हे ऐकतो, आणि ऐकून ‘वाराह’ नावाच्या शास्त्राचे पूजनही करतो।