Sarvasara

Various Rishis

Verse 1

कथं बन्धः कथं मोक्षः का विद्या काऽविद्येति। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयं च कथम्। अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयकोशाः कथम्। कर्ता जीवः पञ्चवर्गः क्षेत्रज्ञः साक्षी कूटस्थोऽन्तर्यामी कथम्। प्रत्यगात्...

बंधन कसा आहे आणि मोक्ष कसा आहे? विद्या काय व अविद्या काय? जागृत, स्वप्न, सुषुप्ती आणि तुरीय—या अवस्था कशा समजाव्या? अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय आणि आनंदमय—हे कोश कसे आहेत? कर्ता, जीव, पंचवर्ग, क्षेत्रज्ञ, साक्षी, कूटस्थ व अंतर्यामी—यांचे स्वरूप कसे जाणावे? प्रत्यगात्मा, परात्मा आणि माया—यांचे विवेचन कसे करावे?

Bandha–mokṣa viveka; avidyā–vidyā; avasthā-traya/turīya; pañca-kośa; sākṣī–kūṭastha–antaryāmin; māyā

Read More →

Verse 2

आत्मेश्वरजीवः अनात्मनां देहादीनामात्मत्वेनाभिमन्यते सोऽभिमान आत्मनो बन्धः। तन्निवृत्तिर्मोक्षः॥२॥

आत्मा—ईश्वर व जीव या रूपाने—देहादी अनात्म वस्तूंना आत्मा मानून अभिमान करतो; तोच अभिमान आत्म्याचे बंधन आहे. त्या अभिमानाची निवृत्ती म्हणजे मोक्ष.

Avidyā/adhyāsa (misidentification) as bandha; mokṣa as nivṛtti (sublation)

Read More →

Verse 3

या तदभिमानं कारयति सा अविद्या। सोऽभिमानो यया निवर्तते सा विद्या॥३॥

जी त्या अभिमानाला उत्पन्न करते ती अविद्या. जिच्यामुळे तो अभिमान निवृत्त होतो ती विद्या.

Avidyā vs vidyā; causal account of abhimāna and its cessation

Read More →

Verse 4

मन आदिचतुर्दशकरणैः पुष्कलैरादित्याद्यनुगृहीतैः शब्दादीन् विषयान् स्थूलान् यदोपलभते तदात्मनो जागरणम्। तद्वासनासहितैश्चतुर्दशकरणैः शब्दाद्यभावेऽपि वासनामयाञ्छब्दादीन् यदोपलभते तदात्मनः स्वप्नम्। चतुर्दश...

मन चौदाशे करण (इंद्रिये व अंतःकरण) यांसह, आदित्यादि अनुग्रहाने समर्थ होऊन, शब्दादी स्थूल विषय जेव्हा ग्रहण करते, तेव्हा ती आत्म्याची जाग्रत अवस्था होय. तेच मन वासनांसहित त्या करणांनी, बाह्य शब्दादी नसतानाही, वासनामय शब्दादी अनुभवते, तेव्हा ती आत्म्याची स्वप्न अवस्था होय. चौदाशे करणसमूह परमात्म्यापेक्षा भिन्न विशेष ज्ञानाच्या अभावामुळे जेव्हा शब्दादी ग्रहण करीत नाही, तेव्हा ती आत्म्याची सुषुप्ति अवस्था होय. तिन्ही अवस्थांच्या भाव-अभावाचा साक्षी, स्वभावतः निर्विकार व अखंड प्रकाशमान जे चैतन्य आहे, त्यास ‘तुरीय’ चैतन्य असे म्हणतात॥४॥

Avasthā-traya (three states) and Turīya as sākṣī-caitanya (witness-consciousness)

Read More →

Verse 5

अन्नकार्याणां कोशानां समूहोऽन्नमयः कोश उच्यते। प्राणादिचतुर्दशवायुभेदा अन्नमयकोशे यदा वर्तन्ते तदा प्राणमयः कोश इत्युच्यते। एतत्कोशद्वयसंसक्तं मन आदिचतुर्दशकरणैरात्मा शब्दादिविषयसङ्कल्पादीन् धर्मान् य...

अन्नापासून उत्पन्न झालेल्या कोशांचा जो समूह आहे, तो अन्नमय कोश म्हणतात. अन्नमय कोशात प्राणादी चौदा प्रकारचे वायुभेद जेव्हा कार्य करतात, तेव्हा तो प्राणमय कोश होय. या दोन कोशांशी संयुक्त आत्मा, मन इत्यादी चौदाशे करणांच्या साहाय्याने, शब्दादी विषयांविषयी संकल्प इत्यादी धर्म जेव्हा करतो, तेव्हा तो मनोमय कोश म्हणतात. या तीन कोशांशी संयुक्त होऊन, त्यांतील विशेषांचे जाणणारे तत्त्व जेव्हा प्रकाशते, तेव्हा तो विज्ञानमय कोश होय. या चारही कोशांशी संयुक्त होऊन, स्वतःच्या कारणाच्या अज्ञानात—जसे वटबीजात वृक्ष—जेव्हा स्थित राहतो, तेव्हा तो आनंदमय कोश म्हणतात॥५॥

Pañca-kośa (five sheaths) analysis and causal ignorance (kāraṇa-ajñāna)

Read More →

Verse 6

सुखदुःखबुद्ध्या श्रेयोऽन्तः कर्ता यदा तदा इष्टविषये बुद्धिः सुखबुद्धिरनिष्टविषये बुद्धिर्दुःखबुद्धिः। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः सुखदुःखहेतवः। पुण्यपापकर्मानुसारी भूत्वा प्राप्तशरीरसंयोगमप्राप्तशरीरसंयोगमि...

सुख-दुःखबुद्धीमुळे श्रेयाकडे प्रवृत्त असा अंतःकर्ता जेव्हा दिसतो, तेव्हा इष्ट विषयातील बुद्धी ‘सुखबुद्धी’ आणि अनिष्ट विषयातील बुद्धी ‘दुःखबुद्धी’ होय. शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध—हे सुख-दुःखाची कारणे आहेत. पुण्य-पाप कर्मांचे अनुसरण करून, प्राप्त शरीराशी संयोग व अप्राप्त शरीराशी संयोग जणू करीत आहे असे जेव्हा दिसते, तेव्हा त्यास ‘उपहित जीव’ (उपाधीने बद्ध जीव) असे म्हणतात॥६॥

Jīva as upahita (conditioned) by upādhis; karma (puṇya/pāpa) and sukha-duḥkha through sense-objects

Read More →

Verse 7

मन आदिश्च प्राणादिश्चेच्छादिश्च सत्त्वादिश्च पुण्यादिश्चैते पञ्चवर्गा इति। एतेषां पञ्चवर्गाणां धर्मीभूतात्मा ज्ञानादृते न विनश्यति। आत्मसन्निधौ नित्यत्वेन प्रतीयमान आत्मोपाधिर्यस्तल्लिङ्गशरीरं हृद्ग्र...

मन इत्यादी, प्राण इत्यादी, इच्छा इत्यादी, सत्त्व इत्यादी आणि पुण्य इत्यादी—हे पाच वर्ग म्हणतात। या पाच वर्गांचा धर्मीभूत आत्मा ज्ञानावाचून नाश पावत नाही। आत्म्याच्या सान्निध्यात जो आत्मोपाधी नित्य म्हणून भासतो, तोच लिंगशरीर व हृदयग्रंथी असे म्हणतात॥७॥

Liṅga-śarīra (subtle body) and hṛd-granthi; Atman as dharmin (substratum) of mental-vital-ethical functions; jñāna as the means to mokṣa

Read More →

Verse 8

तत्र यत्प्रकाशते चैतन्यं स क्षेत्रज्ञ इत्युच्यते॥८॥

तेथे जे चैतन्य प्रकाशते, त्यालाच क्षेत्रज्ञ असे म्हणतात॥८॥

Kṣetrajña (witness-consciousness) distinct from kṣetra (field: body-mind complex)

Read More →

Verse 9

ज्ञातृज्ञानज्ञेयानामाविर्भावतिरोभावज्ञाता स्वयमाविर्भावतिरोभावरहितः स्वयंज्योतिः साक्षीत्युच्यते॥९॥

ज्ञाता, ज्ञान आणि ज्ञेय—यांच्या आविर्भाव-तिरोभावाचा जो जाणणारा, तो स्वतः आविर्भाव-तिरोभावरहित आहे। स्वयंज्योती तोच साक्षी असे म्हणतात॥९॥

Sākṣin (witness), svayaṃ-jyotis (self-luminosity), triad of knower–knowledge–known and its sublation

Read More →

Verse 10

ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तं सर्वप्राणिबुद्धिष्ववशिष्टतयोपलभ्यमानः सर्वप्राणिबुद्धिस्थो यदा तदा कूटस्थ इत्युच्यते॥१०॥

ब्रह्मापासून मुंग्यापर्यंत सर्व प्राण्यांच्या बुद्धींमध्ये जे अवशिष्ट, अचल साक्षी-तत्त्व म्हणून अनुभवलं जातं—जे प्रत्येक जीवाच्या बुद्धीत स्थित आहे—तेच त्या अर्थाने ‘कूटस्थ’ (अपरिवर्तनीय आत्मा) म्हणतात।

Atman as kūṭastha (immutable witness-consciousness)

Read More →

Verse 11

कूटस्थोपहितभेदानां स्वरूपलाभहेतुर्भूत्वा मणिगणे सूत्रमिव सर्वक्षेत्रेष्वनुस्यूतत्वेन यदा काश्यते आत्मा तदान्तर्यामीत्युच्यते॥११॥

जेव्हा आत्मा कूटस्थाने उपहित झालेल्या भेदांचे स्वरूप-लाभ (यथार्थ ओळख) घडविणारा हेतु होऊन, मण्यांच्या समूहात धाग्यासारखा, सर्व क्षेत्रांत (देह-मन इ.) अनुस्यूत होऊन प्रकाशतो—तेव्हा तो ‘अन्तर्यामी’ (अंतःस्थित नियंता) म्हणतात।

Antaryāmin (inner controller) and immanence of Atman/Brahman

Read More →

Verse 12

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । सत्यमविनाशि । अविनाशि नाम देशकालवस्तुनिमित्तेषु विनश्यत्सु यन्न विनश्यति तदविनाशि । ज्ञानं नामोत्पत्तिविनाशरहितं नैरन्तर्यं चैतन्यं ज्ञानमुच्यते । अनन्तं नाम मृद्विकारेषु मृ...

ब्रह्म सत्य, ज्ञान आणि अनंत आहे। ‘सत्य’ अविनाशी आहे। ‘अविनाशी’ म्हणजे—देश, काळ, वस्तू व निमित्त नष्ट झाले तरी जे नष्ट होत नाही ते अविनाशी। ‘ज्ञान’ म्हणजे—उत्पत्ती-विनाशरहित, अखंड चैतन्य; त्यालाच ज्ञान म्हणतात। ‘अनंत’ म्हणजे—मृत्तिकेच्या विकारांत मृत्तिका जशी, सुवर्णाच्या विकारांत सुवर्ण जसे, तंतूच्या विकारांत तंतू जसा—अव्यक्तापासून आरंभलेल्या सृष्टी-प्रपंचात पूर्ण व सर्वव्यापक चैतन्य; त्यालाच अनंत म्हणतात। ‘आनंद’ म्हणजे—सुख-चैतन्यस्वरूप, अपरिमित आनंदाचा समुद्र, आणि अवशिष्ट सुखाचे सार; त्यालाच आनंद म्हणतात।

Brahman as satyam-jñānam-anantam (and ānanda); imperishability and all-pervasion

Read More →

Verse 13

एतद्वस्तुचतुष्टयं यस्य लक्षणं देशकालवस्तुनिमित्तेष्वव्यभिचारि तत्पदार्थः परमात्मेत्युच्यते॥१३॥

देश, काळ, वस्तू व निमित्त यांच्या बाबतीत ज्याचे लक्षण अव्यभिचारी (अपरिवर्तनीय) आहे, तोच ‘तत्’ पदाचा अर्थ; त्यालाच परमात्मा म्हणतात॥१३॥

Paramātman/Brahman as the invariant referent of ‘tat’ (tatpadārtha) beyond deśa-kāla-nimitta upādhis

Read More →

Verse 14

त्वंपदार्थादौपाधिकात्तत्पदार्थादौपाधिकभेदाद्विलक्षणमाकाशवत्सूक्ष्मं केवलसत्तामात्रस्वभावं परं ब्रह्मेत्युच्यते॥१४॥ माया नाम अनादिरन्तवती प्रमाणाप्रमाणसाधारणा न सती नासती न सदसती स्वयमधिका विकाररहिता न...

‘त्वम्’ पदाच्या उपाधियुक्त अर्थापासून आणि ‘तत्’ पदाच्या उपाधियुक्त अर्थापासून—उपाधिभेदामुळे—जे विलक्षण आहे, आकाशासारखे सूक्ष्म आहे व केवळ सत्-मात्र स्वभावाचे आहे, त्यालाच परब्रह्म म्हणतात. ‘माया’ अनादी असूनही अंतवती आहे; ती प्रमाण व अप्रमाण—दोन्हींत समान रीतीने गुंतलेली आहे; ती न सत्, न असत्, न सत्-असत् दोन्ही; स्वयंसिद्ध, विकाररहित; परीक्षण केल्यास ‘सत्-भिन्न’ याखेरीज निश्चित लक्षणरहित—तिलाच माया म्हणतात॥

Nirupādhika Brahman; lakṣaṇā in mahāvākya interpretation; Māyā/Ajñāna as anirvacanīya (indefinable) and beginningless but removable

Read More →

Verse 15

अज्ञानं तुच्छाप्यसती कालत्रयेऽपि पामराणां वास्तवी च सत्त्वबुद्धिर्लौकिकानामिदमित्थमित्यनिर्वचनीया वक्तुं न शक्या॥१५॥

अज्ञान तुच्छ व असत् असले तरी, तीनही काळी अज्ञ लोक त्याला वास्तविकासारखे सत् मानतात. लौकिकांसाठी ते ‘हे असे आहे’ असे म्हणता न येणारे—अनिर्वचनीय; निश्चितपणे सांगता येत नाही॥१५॥

Ajñāna as anirvacanīya and pragmatically compelling despite being ultimately unreal (mithyā)

Read More →

Verse 16