Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन कथं निर्बंधतो मुनिः । विश्वामित्रो निजं शिष्यं कौत्सं क्रोधेन तादृशम्

व्यास म्हणाले—हे भगवन्, तत्त्वतः सांगा; क्रोधाने मुनि विश्वामित्रांनी आपल्या शिष्य कौत्सावर असा हट्टाने आग्रह कसा धरला?

Verse 2

दुष्प्राप्यमर्थं यत्नेन बहु प्रार्थितवांस्तदा । एतत्सर्वं च कथय मयि यद्यस्ति ते कृपा

त्या वेळी त्याने फार प्रयत्न करून दुष्प्राप्य धनाची पुष्कळ विनंती केली. जर माझ्यावर तुमची कृपा असेल, तर हे सर्व मला सांगा।

Verse 3

अगस्त्य उवाच । शृणु द्विज कथामेतां सावधानेंद्रियः स्वयम् । विश्वामित्रो मुनिश्रेष्ठः स दिव्यज्ञानलोचनः

अगस्त्य म्हणाले—हे द्विज, इंद्रिये सावध ठेवून ही कथा स्वतः ऐक. मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र दिव्य ज्ञान-नेत्रांनी युक्त होते।

Verse 4

निजाश्रमे तपो दुर्गं चकार प्रयतो व्रती । एकदा तमथो द्रष्टुं दुर्वासा मुनिरागतः

स्वतःच्या आश्रमात संयमी व्रतीने कठोर तपश्चर्या केली। एकदा त्याला पाहण्यासाठी मुनि दुर्वासा आले।

Verse 5

आगत्य च क्षुधाक्रांत उच्चैः प्रोवाच स द्विजः । भोजनं दीयतां मह्यं क्षुधापीडितचेतसे । पायसं शुचि चोष्णं च शीघ्रं क्षुधार्त्तिने द्विज

येऊन भुकेने व्याकुळ झालेला तो द्विज मोठ्याने म्हणाला—“मला भोजन द्या; भुकेने माझे चित्त पीडित आहे. हे द्विज, भुकेने त्रस्ताला लवकर शुद्ध व गरम पायस द्या.”

Verse 6

इति श्रुत्वा वचः क्षिप्रं विश्वामित्रः प्रयत्नतः । स्थाल्यां पायसमादाय तं समर्प्य ततः स्वयम्

हे वचन ऐकून विश्वामित्रांनी तत्क्षणी प्रयत्नपूर्वक भांड्यात पायस घेऊन त्याला अर्पण केला; मग स्वतः (सेवेत) लागले.

Verse 7

तदादायोत्थितं दृष्ट्वा दुर्वासास्तं विलोकयन् । उवाच मधुरं वाक्यं मुनिं लक्षणतत्परः

ते घेऊन उठताना पाहून दुर्वासांनी त्यांच्याकडे पाहत, मर्यादा व शुभलक्षणांमध्ये तत्पर त्या मुनीला मधुर वचन सांगितले.

Verse 8

क्षणं सहस्व विप्रेन्द्र यावत्स्नात्वा व्रजाम्यहम् । तिष्ठतिष्ठ क्षणं तिष्ठ आगच्छाम्येष साप्रतम्

“हे विप्रेंद्र, मी स्नान करून येईपर्यंत क्षणभर थांबा. थांबा—थांबा—क्षणभर थांबा; मी आत्ताच परत येतो.”

Verse 9

इत्युक्त्वा स जगामैव दुर्वासाः स्वाश्रमं तदा

असे बोलून दुर्वासा मुनी तेव्हा आपल्या आश्रमासच निघून गेले।

Verse 10

विश्वामित्रस्तपोनिष्ठस्तदा सानुरिवाऽचलः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तस्थौ स्थिरमतिस्तदा

तेव्हा तपोनिष्ठ विश्वामित्र पर्वतशिखरासारखे अचल राहिले; स्थिरचित्ताने ते दिव्य एक सहस्र वर्षे तिथेच उभे राहिले।

Verse 11

तस्य शुश्रूषणपरो मुनिः कौत्सो यतव्रतः । बभूव परमोदारमतिर्विगतमत्सरः

त्यांची सेवा करणारा, व्रतनियमांनी संयमी कौत्स मुनी परम उदार बुद्धीचा व मत्सररहित झाला।

Verse 12

पुनरागत्य स मुनिर्दुर्वासा गतकल्मषः । भुक्त्वा च पायसं सद्यः स जगाम निजाश्रमम्

पुन्हा येऊन, कल्मषरहित दुर्वासा मुनींनी पायस भक्षण केले आणि तत्क्षणी आपल्या आश्रमास गेले।

Verse 13

तस्मिन्गते मुनिवरे विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कौत्सं विद्यावतां श्रेष्ठं विससर्ज गृहान्प्रति

तो श्रेष्ठ मुनी गेल्यावर, तपोनिधी विश्वामित्रांनी विद्यावंतांतील श्रेष्ठ कौत्साला घरी जाण्यासाठी निरोप दिला।

Verse 14

स विसृष्टो गुरुं प्राह दक्षिणा प्रार्थ्यतामिति । विश्वामित्रस्तु तं प्राह किं दास्यसि दक्षिणाम् । दक्षिणा तव शुश्रूषा गृहं व्रज यतव्रत

विसर्जित झाल्यावर तो गुरूंना म्हणाला—“गुरुदक्षिणा मागावी.” तेव्हा विश्वामित्र म्हणाले—“तू काय दक्षिणा देशील? तुझी दक्षिणा ही गुरु-शुश्रूषाच आहे; हे यतव्रता, आता घरी जा.”

Verse 15

पुनःपुनर्गुरुं प्राह शिष्यो निर्बन्धवान्यदा । तदा गुरुर्गुरुक्रुद्धः शिष्यं प्राह च निष्ठुरम्

शिष्याने जेव्हा वारंवार हट्ट धरून गुरूंना विनविले, तेव्हा गुरु त्या आग्रहाने क्रुद्ध झाले आणि शिष्याला कठोर शब्दांनी बोलले।

Verse 16

सुवर्णस्य सुवर्णस्य चतुर्दश समाहर । कोटीर्मे दक्षिणा विप्र पश्चाद्गच्छ गृहं प्रति

“हे विप्रा, माझ्यासाठी सुवर्णाच्या चौदा कोटी गुरुदक्षिणा म्हणून गोळा कर; मग त्यानंतर घरी परत जा.”

Verse 17

इत्युक्तो गुरुणा कौत्सो विचार्य समुपागमत् । काकुत्स्थं दिग्विजेतारं ययाचे गुरुदक्षिणाम्

गुरूंनी असे सांगितल्यावर कौत्साने विचार केला आणि मग दिग्विजयी काकुत्स्थ श्रीरामांकडे जाऊन गुरुदक्षिणेसाठी याचना केली।

Verse 18

इत्युक्तं ते मुनिवर त्वया पृष्टं हि यत्पुनः । अतोऽन्यच्छृणु ते वच्मि तीर्थकारणमुत्तमम्

“हे मुनिवरा, तू जे विचारलेस त्याचे उत्तर मी दिले. आता पुढे ऐक—या पवित्र तीर्थाचे परम कारण व उद्गम मी तुला सांगतो.”

Verse 19

तस्माद्दक्षिणदिग्भागे संभेदः सिद्धसेवितः । तिलोदकीसरय्वोश्च संगत्या भुवि संश्रुतः

म्हणून दक्षिण दिशेकडे सिद्धांनी सेविलेला एक पवित्र संगम आहे। तिलोदकी व सरयू यांच्या भेटीचा तो संगम पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे।

Verse 20

तत्र स्नात्वा महाभाग भवन्ति विरजा नराः । दशानामश्वमेधानां कृतानां यत्फलं भवेत् । तदाप्नोति स धर्मात्मा तत्र स्नात्वा यतव्रतः

हे महाभाग! तेथे स्नान केल्याने मनुष्य निर्मळ व पापरहित होतात. दहा अश्वमेध यज्ञांचे जे फळ, तेच संयमी धर्मात्म्यास तेथे स्नान केल्याने प्राप्त होते.

Verse 21

स्वर्णादिकं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । शुभां गतिमवाप्नोति अग्निवच्चैव दीप्यते

जो वेदपारंगत ब्राह्मणाला सुवर्ण इत्यादी दान देतो, तो शुभ गती प्राप्त करतो आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होतो.

Verse 22

तिलोदकीसरय्वोश्च संगमे लोकविश्रुते । दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते

तिलोदकी व सरयू यांच्या लोकप्रसिद्ध संगमावर जो विधिपूर्वक अन्नदान करतो, तो पुन्हा जन्म घेत नाही.

Verse 23

उपवासं च यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयेन्नरः । सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः

जो मनुष्य उपवास करून ब्राह्मणांना तृप्त करतो (भोजन घालतो), तो सौत्रामणी यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 24

एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः । यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति

जो तेथे एक महिना संयमाने राहून दिवसातून एकदाच आहार घेतो, त्याचे आयुष्यभर साचलेले पाप तत्क्षणी नष्ट होते.

Verse 25

नभस्य कृष्णामावस्यां यात्रा सांवत्सरी भवेत् । रामेण निर्मिता पूर्वं नदी सिंधुरिवापरा

नभस्य (भाद्रपद) कृष्णपक्ष अमावास्येला ही यात्रा वार्षिक व्रत ठरते. पूर्वी रामांनी ही नदी दुसऱ्या सिंधूसारखी महान धारा म्हणून निर्माण केली.

Verse 26

सिंधुजानां तुरंगाणां जलपानाय सुव्रत । तिलवच्छ्याममुदकं यतस्तस्यां सदा बभौ

हे सुव्रत! सिंधुदेशी जन्मलेल्या घोड्यांच्या पिण्यासाठी त्या नदीचे पाणी नेहमी तिळासारखे श्याम दिसत असे.

Verse 27

तिलोदकीति विख्याता पुण्यतोया सदा नदी । संगमादन्यतो यस्यां तिलोदक्यां शुचिव्रतः । स्नातो विमुच्यते पापैः सप्तजन्मार्जितैरपि

तिलोदकी म्हणून प्रसिद्ध ही नदी सदैव पुण्यजलयुक्त आहे. त्या तिलोदकीत—संगमस्थानाव्यतिरिक्त—शुचिव्रती मनुष्य स्नान केल्यास सात जन्मांचे साचलेले पापही नष्ट होऊन मुक्त होतो.

Verse 28

तस्मात्तिलोदकीस्नानं सर्वपापहरं मुने । कर्त्तव्यं सुप्रयत्नेन प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः । स्नानं दानं व्रतं होमं सर्वमक्षयतां व्रजेत्

म्हणून, हे मुने! तिलोदकीत स्नान सर्व पाप हरते; धर्माची इच्छा असलेल्या प्राण्यांनी ते मोठ्या प्रयत्नाने करावे. तेथे केलेले स्नान, दान, व्रत व होम—सर्वांना अक्षय फल प्राप्त होते.

Verse 29

इति विविधविधानैस्तीर्थयात्रांक्रमेण प्रथितगुणविकासः प्राप्तपुण्योविधाय । हरिमुपहृतभावः पूजयन्सर्वतीर्थं व्रजति परमधाम न्यस्तपापः कथञ्चित्

अशा रीतीने नानाविध विधी पाळून क्रमाने तीर्थयात्रा केल्याने गुणांचा प्रसिद्ध विकास होतो व पुण्य प्राप्त होते. हरिभाव अर्पून सर्व तीर्थांचे पूजन करीत, पापांचा त्याग करून तो कसा तरी परमधामास पोहोचतो.