Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 6

Devanagari script

इति श्रुत्वा वचः क्षिप्रं विश्वामित्रः प्रयत्नतः । स्थाल्यां पायसमादाय तं समर्प्य ततः स्वयम्

Transliteration

iti śrutvā vacaḥ kṣipraṃ viśvāmitraḥ prayatnataḥ | sthālyāṃ pāyasamādāya taṃ samarpya tataḥ svayam

Translation

हे वचन ऐकून विश्वामित्रांनी तत्क्षणी प्रयत्नपूर्वक भांड्यात पायस घेऊन त्याला अर्पण केला; मग स्वतः (सेवेत) लागले.

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यादि-परामर्शक-अव्यय (quotative/‘thus’)

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √श्रु (धातु) + क्त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त कृदन्त (absolutive), ‘श्रुत्वा’ = श्रवणं कृत्वा

• वचः: words, speech
• वचः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• क्षिप्रम्: quickly
• क्षिप्रम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्षिप्र (प्रातिपदिक/अव्ययीभूत)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (quickly)

• विश्वामित्रः: Viśvāmitra
• विश्वामित्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• प्रयत्नतः: with effort
• प्रयत्नतः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रयत्न (प्रातिपदिक)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb): ‘from/with effort’

• स्थाल्याम्: in a pot
• स्थाल्याम्: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्थाली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन

• पायसम्: rice-pudding
• पायसम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पायस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• आदाय: having taken
• आदाय: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-√दा (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: अव्ययभावे कृदन्त (ल्यप्), ‘आदाय’ = आदानं कृत्वा

• तम्: to him
• तम्: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• समर्प्य: having offered
• समर्प्य: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्-√ऋ (धातु; ‘समर्पणे’) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: अव्ययभावे कृदन्त (ल्यप्), ‘समर्प्य’ = समर्पणं कृत्वा

• ततः: thereafter
• ततः: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (then/thereafter)

• स्वयम्: himself
• स्वयम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: स्वयम् (अव्यय)
• Form: स्वतन्त्रकर्तृबोधक-अव्यय

Speaker

Agastya (narrating); action by Viśvāmitra

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ayodhyā-kṣetra (frame)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Viśvāmitra lifts a bowl (sthālī) of steaming pāyasa and offers it with both hands; Durvāsā receives it, gaze steady; the hermitage hearth glows behind.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Durvāsā
• Pāyasa
• Sthālī (bowl/pot)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True tapas includes humility and service—promptly honoring guests is part of spiritual discipline.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is narrative and does not name a tirtha; it occurs within the Ayodhyā Māhātmya context.

What ritualistic prescription is mentioned?

Offering food to a guest immediately and properly (with care and a suitable vessel) is implied as correct practice.