Adhyaya 6

Verse 1

ईश्वर उवाच । अधुना संप्रवक्ष्यामि मंगलात्पश्चिमे व्रजेत् । तत्र सिद्धेश्वरं पश्येत्सर्वसिद्धिप्रदायकम्

ईश्वर म्हणाले—आता मी (मार्ग) सांगतो. मंगळापासून पश्चिमेकडे जावे; तेथे सर्व सिद्धी देणाऱ्या सिद्धेश्वराचे दर्शन घ्यावे.

Verse 2

तत्रैव चक्रतीर्थं तु तीर्थकोटिफलप्रदम् । लोकेश्वरं स्वयंभूतं पूर्वमिंद्रेश्वरेति च

तेथेच चक्रतीर्थ आहे, जे कोटी तीर्थांचे फळ देणारे आहे. तेथे स्वयंभू लोकेश्वर विराजमान असून पूर्वी ते ‘इंद्रेश्वर’ म्हणूनही प्रसिद्ध होते.

Verse 3

दृष्ट्वा तं विधिवद्देवि ततो यक्षवनं व्रजेत् । मंगलात्पश्चिमे भागे यत्र देवी स्वयं स्थिता

हे देवी, त्यांचे विधिपूर्वक दर्शन करून मग यक्षवनास जावे. मंगळापासून पश्चिम भागात जिथे देवी स्वयं विराजमान आहे ते स्थान आहे.

Verse 4

यक्षेश्वरी महाभागा वांछितार्थप्रदायिनी । तां संपूज्य विधानेन ततो वस्त्रापथं पुनः

यक्षेश्वरी महाभागा इच्छितार्थ देणारी आहे. विधीनुसार तिची पूजा करून मग पुन्हा वस्त्रापथास परतावे.

Verse 5

गिरिं रैवतकं गत्वा कुर्याद्यात्राविधानतः । मृगीकुंडादितीर्थानि संति तत्रैव कोटिशः

रैवतक गिरिवरास जाऊन विधीनुसार यात्रा करावी. तेथे मृगीकुंड इत्यादी कोटीशः असंख्य तीर्थे आहेत.

Verse 6

यद्भुक्तिशिखरे देवि सीमालिंगं हि तत्स्मृतम् । दशकोटिस्तु तीर्थानि तत्र संति वरान ने

हे देवी, भुक्तिशिखर या शिखरावर ‘सीमालिंग’ असे स्मरणात आहे. हे वरानने, तेथे दहा कोटी तीर्थे आहेत.

Verse 7

यत्र वै यादवाः सिद्धाः कलौ ये बुद्धिरूपिणः । शतसहस्रार्बुदं च लिंगं तत्रैव तिष्ठति

जिथे कलियुगात बुद्धिरूपाने सिद्ध यादव वास करतात, तिथेच ‘शतसहस्रार्बुद’ नामाचे पवित्र लिंग प्रतिष्ठित आहे।

Verse 8

गजेंद्रस्य पदं तत्र तत्रैव रसकूपिकाः । सप्त कुण्डानि तत्रैव रैवते पर्वतोत्तमे

तिथेच गजेंद्राचे पदचिन्ह आहे, तिथेच रसकूपिका आहेत; आणि रैवत या उत्तम पर्वतावर तिथेच सात पवित्र कुंडे आहेत।

Verse 9

अंबिका च स्थिता देवी प्रद्युम्नः सांब एव च । लिंगाकारे पर्वते तु तत्र तीर्थानि कोटिशः

तेथे देवी अंबिका विराजमान आहे, प्रद्युम्न व सांबही आहेत; आणि लिंगाकार त्या पर्वतावर कोट्यवधी तीर्थे आहेत।

Verse 10

मृगीकुंडं च तत्रैव कालमेघस्तथैव च । क्षेत्रपालस्वरूपेण महोदधि स्वयं स्थितः । दामोदरश्च तत्रैव भवो ब्रह्माडनायकः

तिथेच मृगीकुंड आहे आणि कालमेघही आहे; महोदधी स्वतः क्षेत्रपालस्वरूपाने तेथे स्थित आहे। तिथेच दामोदर आणि ब्रह्मांडनायक भवही विराजमान आहेत।

Verse 11

पार्वत्युवाच । श्रुतानि तव तीर्थानि देवेश वदतस्तव । गंगा सरस्वती पुण्या यमुना च महानदी

पार्वती म्हणाली—हे देवेश! तू सांगत असताना मी तुझ्या तीर्थांचे वर्णन ऐकले—गंगा, सरस्वती, पवित्र यमुना आणि महानद्या।

Verse 12

गोदावरी गोमती च नदी तापी च नर्मदा । सरयूः स्वर्णरेखा च तमसा पापनाशिनी

गोदावरी व गोमती, तसेच तापी व नर्मदा; सरयू व स्वर्णरेखा, आणि पापांचा नाश करणारी तमसा।

Verse 13

नद्यः समुद्रसंयोगाः सर्वाः पुण्याः श्रुता मया । मोक्षारण्यानि दिव्यानि ।दिव्यक्षेत्राणि यानि च

मी ऐकले आहे की सर्व नद्या—विशेषतः ज्या ठिकाणी त्या समुद्राला मिळतात—पुण्यदायिनी आहेत. तसेच मोक्ष देणारी दिव्य अरण्ये आणि दिव्य म्हणून प्रसिद्ध क्षेत्रेही आहेत.

Verse 14

नगर्यो मुक्तिदायिन्यस्ताः श्रुतास्त्वत्प्रसादतः । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां सूर्येंदुवरुणस्य च

तुमच्या कृपेने मी मुक्तिदायिनी नगर्यांविषयी ऐकले आहे; तसेच ब्रह्मा, विष्णु, शिव इत्यादींची, आणि सूर्य, चंद्र व वरुण यांची पवित्र धामेही ऐकली आहेत.

Verse 15

देवताना मृषीणां च संति स्थानान्यनेकशः । परं देव त्वया पुण्यं प्रभासं कथितं मम

देवता व ऋषी यांची अनेक स्थाने आहेत; परंतु हे देव, तुम्ही मला पुण्य प्रभास हे परम श्रेष्ठ म्हणून सांगितले आहे.

Verse 16

तस्माद्यच्चाधिकं प्रोक्तं क्षेत्रं वस्त्रापथं त्वया । शृण्वंत्या च मया पूर्वं न पृष्टं कारणं तदा

म्हणूनच तुम्ही वस्त्रापथ क्षेत्र अधिक श्रेष्ठ असे सांगितले, तेव्हा मी पूर्वी ऐकूनही त्या वेळी त्याचे कारण विचारले नाही.

Verse 17

इदानीं च श्रुतं सर्वं स्वस्थाहं कारणं वद । प्रभावं प्रथमं ब्रूहि क्षेत्रस्य च भवस्य च

आता मी सर्व काही ऐकले असून मन स्वस्थ झाले आहे; त्याचे कारण मला सांगा. प्रथम या क्षेत्राचा आणि भव (शिव) यांचाही प्रभाव-माहात्म्य सांगावे.

Verse 18

कस्मिन्देशे च तत्तीर्थं शिवः केनात्र संस्थितः । स्वयंभूर्भगवान्रुद्रः कथं तत्र स्थितः स्वयम् । प्रभो मे महदाश्चर्यं वर्तते तद्वदाधुना

ते तीर्थ कोणत्या देशात आहे? येथे शिवाची स्थापना कोणी केली? स्वयंभू भगवान रुद्र तेथे स्वतः कसे स्थित झाले? प्रभो, हे मला मोठे आश्चर्य वाटते—आता सांगा.

Verse 19

ईश्वर उवाच । वस्त्रापथस्य क्षेत्रस्य प्रभावं प्रथमं शृणु । पश्चाद्भवस्य माहात्म्यं शृणु त्वं च वरानने

ईश्वर म्हणाले—प्रथम वस्त्रापथ क्षेत्राचा प्रभाव ऐक; नंतर, हे वरानने, तेथील भव (शिव) यांचेही माहात्म्य ऐक.

Verse 20

कान्यकुब्जे महाक्षेत्रे राजा भोजेति विश्रुतः । पुरा पुण्ययुगे धर्म्यः प्रजा धर्मेण शासति

कान्यकुब्जच्या महाक्षेत्रात भोज नावाचा प्रसिद्ध राजा होता. पूर्वीच्या पुण्ययुगात तो धर्म्य नरेश प्रजेला धर्मानुसार शासन करी.

Verse 21

विशालाक्षो दीर्घबाहुर्विद्वान्वाग्ग्मी प्रियंवदः । सर्वलक्षणसंपूर्णो बह्वाश्चर्यविलोककः

तो विशाल नेत्रांचा व दीर्घ बाहूंचा होता—विद्वान, वाग्मी व मधुरभाषी. सर्व शुभ लक्षणांनी संपन्न आणि अनेक आश्चर्ये पाहण्यात कुशल होता.

Verse 22

वनात्कदाचिदभ्येत्य वनपालोब्रवीदिदम् । आश्चर्यं भ्रमता देव वने दृष्टं मयाधुना

एकदा वनातून परत येऊन वनपाल म्हणाला— “हे राजन्, वनात फिरताना मी आत्ताच एक अद्भुत आश्चर्य पाहिले आहे।”

Verse 23

गिरौ विषमभूभागे वहुवृक्षसमाकुले । मृगयूथगता नारी मया दृष्टा मृगानना

पर्वताच्या विषम, अनेक वृक्षांनी दाटलेल्या भागात मी मृगांच्या कळपात वावरणारी एक नारी पाहिली—तिचे मुख हरिणीसारखे होते।

Verse 24

मृगवत्प्लवते बाला सदा तत्रैव दृश्यते । इति श्रुत्वा वचो राजा तुष्टस्तस्मै धनं ददौ

“ती बाला मृगासारखी उड्या मारते आणि नेहमी तिथेच दिसते।” हे ऐकून राजा प्रसन्न झाला व त्याला धन बक्षीस दिले।

Verse 25

चतुरं तुरगं दिव्यं वाससी स्वर्णभूषणम् । इदानीमेव यास्यामि सेनाध्यक्ष त्वया सह

“उत्तम, वेगवान दिव्य घोडा, वस्त्रे आणि सुवर्णभूषण आणा. हे सेनाध्यक्ष, मी आत्ताच तुझ्यासह निघतो.”

Verse 26

अश्वानां दशसाहस्रं वागुराणां त्वनेकधा । पत्तयो यांतु सर्वत्र वेष्टयंतु गिरिंवरम्

“दहा हजार अश्वारोही आणि अनेक प्रकारची जाळी घेऊन सर्वत्र जाऊ दे; पायदळाने त्या श्रेष्ठ पर्वताला सर्व बाजूंनी वेढा घालावा.”

Verse 27

न हंतव्यो मृगः कश्चिद्रक्षणीया हि सा मृगी । स्त्रीवेषधारिणी नारी मृगी भवति भूतले

कोणत्याही मृगाचा कधीही वध करू नये; ती मृगी निश्चयच रक्षणीय आहे. स्त्रीवेष धारण करणारी नारी भूमीवर मृगी होते.

Verse 28

क्व यास्यति वराकी सा मद्बलैः परिपीडिता । शस्त्रास्त्रवर्जितं सैन्यं वनपालपदानुगम्

माझ्या बलांनी छळली गेलेली ती वराकी कुठे जाईल? हे सैन्य शस्त्रास्त्रवर्जित असून वनपालाच्या मार्गदर्शनाखाली चालते.

Verse 29

अहोरात्रेण संप्राप्तं बहुव्याधजनाग्रतः । अश्वाधिरूढो बलवान्भोजराजो ययौ स्वयम्

एकाच अहोरात्रात, पुढे अनेक व्याधांना ठेवून, बलवान भोजराज स्वतः घोड्यावर आरूढ होऊन निघाला.

Verse 30

निःशब्दपदसञ्चारः संज्ञासंकेतभाषकः । गिरिं संवेष्टयामास वागुराभिः स्वयं नृपः

निःशब्द पावलांनी चालत आणि केवळ संकेतांनी बोलत, नृपाने स्वतः जाळ्यांनी पर्वत वेढून घेतला.

Verse 31

वनपालेन सहितो मृगयूथं ददर्श सः । सा मृगी मृगमध्यस्था नारीदेहा मुखे मृगी । मृगवच्चेष्टते बाला धावते च मृगैः सह

वनपालासह त्याने मृगांचा कळप पाहिला. त्यांच्या मध्ये ती मृगी होती—देह नारीचा, मुख मृगीचे; ती बाला मृगासारखी चेष्टा करी आणि मृगांसह धाव करी.

Verse 32

अश्वगंधान्समाघ्राय सन्त्रस्ता मृगयूथपाः । क्षुब्धा भ्रान्ताः क्षणे तस्मिन्सर्वे यांति दिशो दश

घोड्यांचा वास लागताच मृगयूथांचे नायक भयभीत झाले। क्षुब्ध व भ्रमित होऊन त्या क्षणीच ते सर्व दहा दिशांना पळून गेले।

Verse 33

मृगवक्त्रा तु या नारी मृगैः कतिपयैः सह । प्लवमाना निपतिता वागुरायां विचेतना

परंतु मृगमुखी ती नारी काही मृगांसह उडी मारता मारता जाळ्यात पडली आणि मूर्च्छित झाली।

Verse 34

बलाध्यक्षेण विधृता मृगैः सह शनैर्नृपः । ददर्श महदाश्चर्यं भोजराजो जनैर्वृतः

सेनाध्यक्षाने आवरलेला आणि मृगांसह पकडलेला, जनांनी वेढलेला भोजराजा हळूहळू एक महान आश्चर्य पाहू लागला।

Verse 35

ततः कोलाहलो जातः परमानंदिनिस्वनः । मृगैः सह समानिन्ये कान्यकुब्जं मृगीं नृपः

त्यानंतर परमानंदमय घोषांसह मोठा कोलाहल झाला। मृगांसह राजाने त्या ‘मृगी’ला कान्यकुब्जास आणले।

Verse 36

दिव्यवस्त्रसमाच्छन्ना दिव्याभरणभूषिता । नरयानस्थिता नारी प्रविवेश मृगैर्वृता

दिव्य वस्त्रांनी आच्छादित व दिव्य अलंकारांनी भूषित, नरयानावर आरूढ ती नारी मृगांनी वेढलेली नगरात प्रविष्ट झाली।

Verse 37

वादित्रैर्ब्रह्मघोषैश्च नीयते नृपमंदिरम् । जनैर्जानपदैर्मार्गे दृश्यते नृपमन्दिरे

वाद्यांच्या निनादासह व ब्रह्मघोषांसह तिला राजमंदिराकडे नेले. मार्गात नगरजनांनी तिला पाहिले, तसेच राजभवनातही ती दिसली.

Verse 38

नीयमाना नागरैश्च महदाश्चर्यभाषकैः । पुण्ये मुहूर्त्ते संप्राप्ते सा मृगी नृपमन्दिरम्

मोठ्या आश्चर्याने बोलणाऱ्या नगरजनांनी तिला घेऊन नेले. पुण्य शुभ मुहूर्त येताच ती मृगी-कन्या राजमंदिरात पोहोचली.

Verse 39

प्रतीहारेण राजेन्द्र वचसा वारितो जनः । गतः सेनापतिः सैन्यं गृहीत्वा स्वनिकेतनम्

हे राजेंद्र! प्रतीहाराच्या आज्ञेने लोकसमूह थांबविला गेला. आणि सेनापती सैन्य घेऊन आपल्या निवासस्थानी निघून गेला.

Verse 40

राजापि स्वगृहं प्राप्य स्नात्वा संपूज्य देवताः । तां मृगीं स्नापयामास दिव्यगन्धानुलेपनाम्

राजाही आपल्या गृही येऊन स्नान करून देवतांची यथाविधी पूजा केली. मग त्याने त्या मृगी-कन्येला स्नान घालून दिव्य सुगंधांचे लेपन करविले.

Verse 41

कुङ्कुमेन विलिप्तांगीं दिव्यवस्त्रावगुंठिताम् । यथोचितं यथास्थानं दिव्याभरणभूषिताम्

तिच्या अंगावर कुंकुमाचे लेपन केले, तिला दिव्य वस्त्रांनी आच्छादिले. आणि यथोचित, यथास्थान तिला दिव्य आभूषणांनी भूषविले.

Verse 42

एकांते निर्जने राजा बभाषे चारुलोचनाम् । का त्वं कस्य सुता केन कारणेन मृगैः सह

एकांत निर्जन स्थानी राजा त्या चारुलोचनेला म्हणाला— “तू कोण आहेस, कोणाची कन्या आहेस, आणि कोणत्या कारणाने मृगांसह येथे आहेस?”

Verse 43

स्त्रीणां शरीरं ते कस्मान्मृगीणां वदनं कुतः । इति सर्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

“तुझे स्त्रीचे शरीर कसे, आणि मृगीचे मुख कुठून? हे सर्व सांग; माझे कौतूहल फार मोठे आहे.”

Verse 44

एवं सा प्रोच्यमानापि न बभाषे कथंचन । मूकवन्न विजानाति न च भुंक्ते सुलोचना

असे विचारले तरी ती काहीच बोलली नाही. मूकासारखी अनभिज्ञ राहिली, आणि ती चारुलोचना अन्नही घेत नव्हती.

Verse 45

न भुंक्ते पृथिवीपालो न राज्यं बहु मन्यते । न दारैर्विद्यते कार्यं नाश्वैर्न च गजै रथैः

पृथ्वीपाल न जेवत होता, न राज्याला फार मान देत होता. त्याला न पत्नींत काही प्रयोजन दिसे, न घोडे, न हत्ती, न रथ यांत.

Verse 46

तदेव राज्यं ते दारास्ते गजास्तद्धनं बहु । प्रमदामदसंरक्तं यत्र संक्रीडते मनः

त्याच्यासाठी तेच ‘राज्य’, तेच ‘पत्नी’, तेच ‘हत्ती’ आणि तेच ‘अपर धन’—जिथे स्त्रीप्रेमाच्या मदाने रंगलेले मन क्रीडा करते.

Verse 47

आहूयाह प्रतीहारं तया संमोहितो नृपः । पुरोधसं गुरुं विप्रानाचार्याञ्छीघ्रमानय

तिच्या मोहाने व्याकुळ झालेल्या राजाने प्रतीहारास बोलावून म्हटले— “राजपुरोहित, गुरु आणि ब्राह्मण आचार्यांना त्वरेने आण.”

Verse 48

दैवज्ञानथ मन्त्रज्ञान्भिषजस्तांत्रिकांस्तथा । इति सन्नोदितो राज्ञा प्रतीहारो ययौ स्वयम्

राजाच्या आज्ञेने प्रेरित होऊन प्रतीहार स्वतः गेला— दैवज्ञ, मंत्रज्ञ, वैद्य आणि तांत्रिक यांना बोलावण्यासाठी.

Verse 49

आजगाम स वेगेन समानीय द्विजोत्तमान् । राज्ञे विज्ञापयामास देव विप्राः समागताः

तो वेगाने परत आला, श्रेष्ठ द्विजांना घेऊन; आणि राजास निवेदन केले— “देव, विप्र आले आहेत.”

Verse 50

प्रवेशय गुरुं द्वाःस्थं संप्राप्तान्मद्धिते रतान् । इति सन्नोदितो राज्ञा तथा चक्रे स बुद्धिमान्

राजा म्हणाला— “हे द्वारस्थ, माझ्या हितासाठी आलेल्या गुरूंना आत प्रवेश दे.” राजाच्या आज्ञेने तो बुद्धिमान सेवक तसेच करू लागला.

Verse 51

अभ्युत्थाय नृपः पूर्वं नमस्कृत्य प्रपूज्य च । आसनेषूपविष्टांस्तान्बभाषे कार्यतत्परः

राजा प्रथम उठून उभा राहिला, नमस्कार करून विधिपूर्वक पूजन केले; ते आसनांवर बसल्यावर, कार्यतत्पर होऊन त्यांच्याशी बोलला.

Verse 52

इदमाश्चर्यमेवैकं कथं शक्यं निवेदितुम् । जानीत हि स्वयं सर्वे लोकतः शास्त्रतोऽपि वा

हे तर एकच महान् आश्चर्य आहे—ते नीट कसे सांगावे? तुम्ही सर्वजण ते स्वतः जाणता, लोकप्रसिद्धीने वा शास्त्रांद्वारेही।

Verse 53

कथमेषा समुत्पन्ना कस्येदं कर्मणः फलम् । अस्यां केन प्रकारेण वचनं मानुषं भवेत्

ही कशी उत्पन्न झाली, आणि हे कोणाच्या कर्माचे फळ आहे? तसेच हिच्यात कोणत्या प्रकारे मानवी वाणी प्रकट होईल?

Verse 54

स्वयं मनुष्यवदना कथमेषा भविष्यति । सावधानैर्द्विजैर्भूयः सर्वं संचिन्त्य चोच्यताम्

ती स्वतः कशी मनुष्य-मुखी होईल? सावध द्विजांनी पुन्हा सर्व काही नीट विचार करून मग सांगावे।

Verse 55

विप्रा ऊचुः । देव सारस्वतो नाम कुरुक्षेत्रे द्विजोत्तमः । ऊर्द्ध्वरेताः सरस्वत्यां तपस्तेपे जितेन्द्रियः

विप्र म्हणाले—हे राजन्! कुरुक्षेत्रात देव सारस्वत नावाचा एक द्विजोत्तम आहे; तो ऊर्ध्वरेता, जितेन्द्रिय होऊन सरस्वतीतीरी तप करीत होता।

Verse 56

कथयिष्यति सर्वं ते तेनादिष्टा मृगी स्वयम् । इति श्रुत्वा वचो राजा ययौ सारस्वतं द्विजम्

तोच तुला सर्व काही सांगेल; त्याच्याच आज्ञेने ती मृगी स्वतः पाठविली आहे. हे ऐकून राजा त्या सारस्वत द्विजाकडे गेला।

Verse 57

सरस्वतीजले स्नातं प्रभासे ध्यानतत्परम् । दृष्ट्वा प्रदक्षिणीकृत्य साष्टांगं तं प्रणम्य च । उपविष्टो नृपो भूमौ प्रांजलिः सञ्जितेन्द्रियः

प्रभासक्षेत्री सरस्वतीच्या जलात स्नान करून ध्याननिष्ठ असलेल्या त्या महात्म्याला पाहून राजाने प्रदक्षिणा केली, साष्टांग दंडवत् प्रणाम केला आणि मग भूमीवर बसून हात जोडले, इंद्रिये संयमित केली।

Verse 58

मनुष्यपदसंचारं श्रुत्वा ज्ञात्वा च कारणम् । सारस्वतो बभाषेऽथ तं नृपं भक्तितत्परम्

मानवी पावलांचा आवाज ऐकून व त्याचे कारण जाणून सारस्वत मुनींनी भक्तिभावात तल्लीन असलेल्या त्या राजाशी तेव्हा संवाद केला।

Verse 59

सारस्वत उवाच । भोजराज शुभं तेस्तु ज्ञातं तत्कारणं मया । मृगानना त्वया नारी समानीता वनात्किल

सारस्वत म्हणाले— हे भोजराजा, तुझे कल्याण होवो। याचे कारण मला कळले आहे। खरेच तू वनातून मृगनयना अशी एक स्त्री घेऊन आला आहेस।

Verse 60

महदाश्चर्यमेवैतत्तव चेतसि वर्त्तते । आदिष्टा तु मया बाला सर्वं ते कथयिष्यति

ही गोष्ट तुझ्या मनात मोठे आश्चर्य म्हणून वावरते. पण त्या बालिकेला मी आज्ञा दिली आहे— ती तुला सर्व काही सांगेल.

Verse 61

जानाम्यहं महाराज चरित्रं जन्म यादृशम् । आश्चर्यं संभवेल्लोके कथ्यमानं तया स्वयम्

हे महाराजा, तिचे चरित्र—तिचा जन्म जसा झाला—हे सर्व मला माहीत आहे. ती स्वतः जेव्हा ते सांगेल, तेव्हा ते जगात नक्कीच आश्चर्य ठरेल.

Verse 62

इत्यादिश्य गतो वेगाद्रथेनादित्यवर्चसा । अहोरात्रद्वयेनैव संप्राप्तो नृप मन्दिरम्

अशा रीतीने उपदेश करून तो आदित्यतेजाने उजळलेल्या रथावर वेगाने निघून गेला; आणि अवघ्या दोन दिवस-रात्रींत राजमहालात पोहोचला.

Verse 63

प्रविश्य च मृगीं दृष्ट्वा यत्रास्ते मृगलोचना । तया सारस्वतो ज्ञातो धर्मज्ञः सर्वविद्द्विजः

आत प्रवेश करून जिथे ती मृगनयना स्त्री होती तिला पाहून; तिने सारस्वताला धर्मज्ञ व सर्वज्ञ ब्राह्मण म्हणून ओळखले.

Verse 64

मृग्युवाच । एष सर्वं हि जानाति कारणं यच्च यादृशम् । वर्त्तमानं भविष्यं च भूतं यद्भुवनत्रये

मृगी म्हणाली—“हा खरोखर सर्व काही जाणतो—कारण आणि त्याचे स्वरूप; त्रैलोक्यात जे वर्तमान, जे भविष्य आणि जे भूत आहे ते सर्व.”

Verse 65

एतेन मरणं ज्ञातं मदीयं पूर्वजन्मनि । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे तपस्तप्तं भवालये

“यांच्यामुळेच माझ्या पूर्वजन्मातील मरण ज्ञात झाले—जेव्हा वस्त्रापथाच्या महाक्षेत्रात, भव (शिव) यांच्या आलयात तप केले होते।”

Verse 66

विधूय कलुषं सर्वं ज्ञानमुत्पाद्य यत्नतः । जरामरणनिर्मुक्तः प्रत्यक्षं दृष्टवान्भवम्

“सर्व कलुष झटकून टाकून आणि प्रयत्नाने ज्ञान उत्पन्न केल्यास, (मनुष्य) जरा-मरणातून मुक्त होतो आणि भव (शिव) यांचे प्रत्यक्ष दर्शन घेतो।”

Verse 67

अस्य तुष्टो भवो देवो ज्ञातं तीर्थस्य कारणम् । आदिष्टया मया वाच्यं भवेज्जन्मनि कारणम्

त्याच्यावर प्रसन्न होऊन भगवान् भवांनी या तीर्थाचे कारण प्रकट केले. आणि जसा मला आदेश आहे, तसा या जन्माचे कारणही मी सांगितले पाहिजे.

Verse 68

इति चिन्तापरा यावत्तावद्विप्रः समागतः । तस्मै प्रणामपरमा मूर्च्छिता निपपात सा

ती चिंतेत मग्न असतानाच एक विप्र तेथे आला. त्याला परम श्रद्धेने नमस्कार करण्याचा प्रयत्न करताच ती मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळली.

Verse 69

अथ सारस्वतो ज्ञानाज्ज्ञातवान्कारणं च तत् । आनयन्तु द्विजा वेगात्कलशं तोयसंभृतम्

मग सारस्वत-प्रसूत ज्ञानाने त्या विप्राने ते कारण जाणले. तो म्हणाला—“हे द्विजहो, वेगाने पाण्याने भरलेला कलश आणा.”

Verse 70

सवौंषधीः पल्लवांश्च दूर्वाः पुष्पाणि चाक्षतान् । धूपं च चंदनं चैव गोमयं मधुसर्पिषी

“सर्व औषधी, कोवळी पल्लवे, दूर्वा, फुले व अक्षत; तसेच धूप, चंदन, गोमय, मधु आणि तूपही आणा.”

Verse 71

इत्यादिष्टैर्द्विजैर्वेगात्समानीतं नृपाज्ञया । उपलिप्य च भूभागं स्वस्तिकं संनिवेश्य च

असा आदेश मिळताच द्विजांनी राजाज्ञेने वेगाने सर्व सामग्री आणली. मग त्यांनी भूमीभाग सारवून त्यावर स्वस्तिकाची रचना केली.

Verse 72

तत्राग्निकार्यं कृत्वाऽथ वेदान्कुंभे निधाय सः । इन्द्रं तस्मिंश्च विन्यस्य दिक्पालांश्च यथाक्रमम् । हुत्वाग्निं स चरुं कृत्वा ग्रहपूजामकारयत्

तेथे त्याने विधिपूर्वक अग्निकार्य केले; मग वेद कलशात ठेवून त्यात इंद्राची व क्रमाने दिक्पालांची प्रतिष्ठा केली. अग्नीत आहुती देऊन चरु सिद्ध करून ग्रहपूजन करविले.

Verse 73

तोयं सुवर्णपात्रस्थं कृत्वा कुंभान्स्वयं गुरुः । अभिषेकं ततश्चक्रे मुहूर्ते सार्वकामिके

गुरूंनी सुवर्णपात्रात जल ठेवून स्वतः कलशांची मांडणी केली; नंतर सार्वकामिक अशा शुभ मुहूर्तावर अभिषेक केला.

Verse 74

अभिषिक्ता तु सा तेन पूता स्नानार्थवारिणा । जाता सचेतना बाला सर्वं पश्यति चक्षुषा

स्नानासाठी शुद्ध केलेल्या त्या जलाने त्याने तिला अभिषिक्त केले; तेव्हा ती बाळा शुद्धीवर आली आणि डोळ्यांनी सर्व काही स्पष्ट पाहू लागली.

Verse 75

शृणोति सर्वं जानाति चरित्रं पूर्वजन्मनः । बदरीफलमात्रं तु पुरोडाशं ददौ गुरुः

ती सर्व काही ऐकू लागली, सर्व जाणू लागली आणि पूर्वजन्माचे चरित्रही समजू लागले. मग गुरूंनी तिला बदरीफळाएवढा पुरोडाश दिला.

Verse 76

तयोपभुक्तं यत्नेन ततश्चक्रे स मार्ज्जनम् । मानुषे वचने कर्णे ददौ ज्ञानं गुरुस्ततः

तिने ते यत्नाने उपभोगल्यावर त्याने मार्जन (शुद्धी) केले. नंतर गुरूंनी तिच्या कानात मानुष वचन सांगून तिला ज्ञान प्रदान केले.

Verse 77

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा ततः सा च मृगानना । भोजराजाय सर्व च चरित्रं पूर्वजन्मनः

गुरूंना दक्षिणा अर्पण करून ती मृगनयनी नंतर भोजराजाला आपल्या पूर्वजन्माचे सर्व चरित्र कथन करू लागली।

Verse 78

वक्तुं प्रचक्रमे बाल्याद्यद्वृत्तं पूर्वजन्मनि । नमस्कृत्य गुरुं पूर्वं ब्राह्मणान्क्षत्रियांस्तथा

मग तो तो बाल्यापासून पूर्वजन्मातील घडामोडी सांगू लागला। प्रथम गुरूंना नमस्कार करून, तसेच ब्राह्मणांना व क्षत्रियांनाही वंदन केले।

Verse 79

मृग्युवाच । न विषादस्त्वया कार्यो राजञ्च्छ्रुत्वा मयोदितम् । इतस्त्वं सप्तमे स्थाने कलिंगाधिपतेः सुतः

मृग्यु म्हणाली—हे राजन्, माझे बोलणे ऐकून तू शोक करू नकोस। पुढे सातव्या जन्मी तू कलिंगाधिपतीचा पुत्र होशील।

Verse 80

मृते पितरि बालस्त्वं स्वभिषिक्तः स्वमंत्रिभिः । अहं हि वंगराजस्य संजाता दुहिता किल

पिता मरण पावल्यावर तू अजून बालक होतास, तरीही तुझ्या मंत्र्यांनी तुला राजपदावर अभिषेक केला। आणि मी खरोखर वंगराजाची कन्या म्हणून जन्मले.

Verse 81

परिणीता त्वया देव पित्रा दत्ता स्वयं नृप । त्वयाऽहं पट्टमहिषी कृता योषिद्वरा यतः

हे देव, हे नृप! माझ्या पित्याने स्वतः मला तुला अर्पण केले आणि तू माझा विवाह केला। तू मला पट्टमहिषी, स्त्रियांमध्ये श्रेष्ठ, केलेस।

Verse 82

युवा जातः क्रमेणैव हिंस्रः क्रूरो बभूव ह । न वेदशास्त्रकुशलो दयाधर्मविवर्जितः

तो क्रमाने यौवनास येऊन हिंस्र व क्रूर झाला. वेद-शास्त्रांत अकुशल असून दया व धर्म यांपासून वंचित होता.

Verse 83

लुब्धो मानी महाक्रोधी सत्याचार बहिष्कृतः । न देवं न गुरुं विप्रान्नो जानाति दुराशयः

तो लोभी, अभिमानी व महाक्रोधी होता; सत्य आचरणापासून बहिष्कृत झाला. दुष्ट हेतूने तो ना देव, ना गुरु, ना ब्राह्मण ऋषींना मानत असे.

Verse 84

विरक्ता हि प्रजास्तस्य ब्राह्मणोच्छेदकारकः । समासन्नैर्नृपैस्तस्य देशः सर्वो विलुंपितः । सैन्यं सर्वं समादाय युद्धायोपजगाम सः

तो ब्राह्मणांचा उच्छेद करणारा असल्याने त्याची प्रजा त्याच्यापासून विरक्त झाली. शेजारच्या राजांनी त्याचा सर्व देश लुटला. मग तो सर्व सैन्य घेऊन युद्धास निघाला.

Verse 85

सहैवाहं गता देव युद्धं जातं नृपैः सह । हारितं सैनिकैस्तस्य गता नष्टा दिशो दश

हे देव! मीही त्याच्याबरोबर गेलो. त्या राजांशी युद्ध झाले. त्याचे सैन्य पराभूत झाले आणि मी दहा दिशांना भरकटत पळून गेलो.

Verse 86

त्यक्त्वा धर्मं निजं राजा पलायनपरोऽभवत् । गच्छमानस्तु नृपतिः शत्रुभिः परिपीडितः

स्वधर्म त्यागून राजा पळून जाण्यातच तत्पर झाला. जात असताना तो नृप शत्रूंनी सतत छळला व पीडित केला.

Verse 87

तवास्मिवादी दुष्टात्मा हतो लोकविरोधकः । देहं तस्य गृहीत्वाग्नौ प्रविष्टाहं नृपोत्तम

जो दुष्टात्मा सतत ‘मी तुझाच आहे’ असे म्हणत लोकविरोधक झाला होता, तो मारला गेला. त्याचे देह उचलून मी अग्नीत प्रवेश केला, हे नृपोत्तम।

Verse 88

मृतस्यैवं गतिर्नास्ति नरके स विपच्यते । मृतं कांतं समादाय भार्याग्नौ प्रविशेद्यदि

अशा माणसाला मृत्यूनंतर शुभ गती नाही; तो नरकात भाजला जातो. पण पत्नीने मृत प्रियकराला उचलून चिताग्नीत प्रवेश केला, तर वेगळी गती सांगितली आहे।

Verse 89

सा तारयति पापिष्ठं यावदाभूतसंप्लवम् । इह पापक्षयं कृत्वा पश्चात्स्वर्गे महीयते

ती (पतिव्रता) अत्यंत पापीला सुद्धा प्रलयापर्यंत तारते. इहलोकी पापक्षय करून नंतर स्वर्गात पूजिली जाते।

Verse 90

अतस्त्वं ब्राह्मणो जातो देशे मालवके नृप । तस्यैव तत्र भार्याहं संभूता ब्राह्मणी नृप

म्हणून, हे नृप, तू मालव देशात ब्राह्मण म्हणून जन्मलास. आणि तिथेच, हे राजा, मी त्याचीच पत्नी—ब्राह्मणी रूपाने—जन्मले.

Verse 91

धनधान्यसमृद्धोऽभूत्तथा जीवधनाधिकः । मृतः पिता मृता माता स च भ्रातृविवर्जितः

तो धन-धान्याने समृद्ध झाला आणि ‘जीवधन’ (सेवक-परिजन)ही पुष्कळ होते. त्याचा पिता मरण पावला, माता मरण पावली, आणि तो भावंडांविना होता।

Verse 92

धनधान्यसमृद्धोऽपि लुब्धो भ्रमति भूतले । अतीव कोपनो विप्रो वेदपाठविवर्जितः

धनधान्याने समृद्ध असूनही तो लोभामुळे भूमीवर भटकत असे। तो ब्राह्मण अत्यंत क्रोधी होता आणि वेदपाठापासून वंचित होता।

Verse 93

स्नानसंध्यादिहीनश्च मायावी याचते जनम् । भक्तिं करोमि परमां स च क्रुध्यति मां प्रति

स्नान-संध्या इत्यादी कर्मांपासून दूर आणि कपटी स्वभावाचा तो लोकांकडे याचना करीत असे। मी त्याला परम भक्ती अर्पिली, तरी तो माझ्यावर रागावला।

Verse 94

संतानं तस्य वै नास्ति धनरक्षापरो हि सः । न ददाति न चाश्नाति न जुहोति स रक्षति

त्याला संतती नव्हती, कारण तो केवळ धनरक्षणातच गुंतलेला होता। तो ना दान देई, ना भोग करी, ना होम करी—फक्त साठवून राखी.

Verse 95

न तर्पणं तिलैर्विप्रो विदधात्यतिलो भतः । कार्त्तिकेऽपि च संप्राप्ते विष्णुपूजाविवर्जितः

अतिलोभामुळे तो ब्राह्मण तिळांनी तर्पण करीत नसे। कार्तिक महिना आला तरी तो विष्णुपूजावर्जितच राहिला।

Verse 96

दीपं ददाति नो विप्रो मासमेकं निरन्तरम् । न भुंक्ते शाकपत्रं स एकाहारो निरंतरम्

तो ब्राह्मण सलग एक महिना तरी दीपदान करीत नसे। तो शाकपाला खात नसे; सतत एकाहारच पाळीत असे।

Verse 97

मासे नभस्ये संप्राप्ते प्राप्ते कृष्णे नृपोत्तम । न करोति गृहे श्राद्धं स्नानतर्पणवर्जितः

हे नृपोत्तम! नभस्य मास आला आणि कृष्णपक्ष प्राप्त झाला तरी, तो स्नान व तर्पण न करता आपल्या घरी श्राद्ध करीत नाही।

Verse 98

न जानाति दिनं पित्र्यं पक्षमेकं निरन्तरम् । अन्यत्र भुंक्ते विप्रोऽसौ क्षयाहेऽपि समागते

तो ब्राह्मण पितृदिन ओळखत नाही, पितृपक्षही अखंड पाळत नाही; क्षयाह आला तरी तो दुसरीकडेच भोजन करतो।

Verse 99

मकरस्थेऽपि संक्रांतौ कृशरान्नं ददाति न । तिलान्सुवर्णं तारं वा वस्त्रं वा फलमेव च । शाकपत्रं स पुष्पं वा न ददाति तथेंधनम्

मकरसंक्रांतीला देखील तो कृशरान्न दान देत नाही. तीळ, सुवर्ण, रौप्य, वस्त्र, फळ—काहीच देत नाही; शाकपान, पुष्प तसेच इंधनही देत नाही।

Verse 100

गवां गवाह्निकं नैव कथं मुक्तिर्भविष्यति । न याति विष्णुशरणं संप्राप्ते दक्षिणायने

तो गायींसाठीचे नित्यकर्म (गवाह्निक)च करीत नाही; मग मुक्ति कशी होईल? दक्षिणायन आले तरी तो विष्णुशरण जात नाही।

Verse 101

धेनुं ददाति नो विप्रो ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः

तो ब्राह्मण चंद्र व सूर्यग्रहणाच्या वेळीही धेनुदान देत नाही।

Verse 102

एकापि दत्ता सुपयस्विनी सा सवस्त्रघंटाभरणोपपन्ना । वत्सेन युक्ता हि ददाति दात्रे मुक्तिं कुलस्यास्य करोति वृद्धिम्

दूधाने परिपूर्ण अशी एकही गाय वस्त्र, घंटा व अलंकारांसह आणि वासरासह दान केली तर ती दात्यास मोक्ष देते व त्याच्या कुलाची वाढ व समृद्धी करते।

Verse 103

यावंति रोमाणि भवंति तस्यास्तावंति वर्षाणि महीयते सः । ब्रह्मालये सिद्ध गणैर्वृतोऽसौ संतिष्ठते सूर्यसमानतेजाः

त्या गायीचे जितके रोम आहेत तितकी वर्षे दात्याचा सन्मान होतो। सिद्धगणांनी वेढलेला तो ब्रह्मलोकी सूर्यसम तेजाने विराजमान राहतो।

Verse 104

देवालयं नो विदधाति वापीं कूपं तडागं न करोति कुण्डम् । पुण्यं विवाहं सुजनोपकारं नासौ सतां वा द्विजमंदिरं च

तो ना देवालय उभारतो, ना बावडी, ना विहीर; ना तळे, ना कुंड करतो। ना पुण्यविवाह करतो, ना सज्जनांना उपकार करतो, ना सत्पुरुषांचे निवासस्थान, ना ब्राह्मणांचे घर उभारतो।

Verse 105

धनं सदा भूमिगतं करोति धर्मं न जानाति कुलस्य चासौ । अहं हि तस्यानुगता भवामि कथं हि कांतं परिवं चयामि

तो नेहमी धन जमिनीत पुरतो आणि कुलधर्म जाणत नाही। तरीही मी त्याच्याशी निष्ठावान आहे; माझ्या प्रिय पतीला सोडून मी कशी दुसरीकडे जाऊ?

Verse 106

एवं हि वर्त्तमानः स कालधर्ममुपेयिवान् । धनलोभान्मया देव मरणं परिवर्जितम्

अशा प्रकारे वागत असता तो कालधर्मास—मृत्यूस अधीन झाला। हे देव! धनलोभामुळे मी त्याचे मरण टाळले होते।

Verse 107

पश्यन्त्या गोत्रिभिः सर्वं गृहीतं धनसंचयम् । कालेन महता देव मृताऽहं द्विजमंदिरे

हे देवा, मी पाहत असतानाच माझ्या नातेवाईकांनी सर्व धनसंचय बळकावला. खूप काळाने एका ब्राह्मणाच्या घरी माझा मृत्यू झाला.

Verse 108

श्वेतसर्पः समभवद्देशे तस्मिन्नरोत्तम । तत्रैवाहं ब्राह्मणस्य संजाता तनया नृप

हे नरोत्तमा, त्या प्रदेशात एक पांढरा साप प्रकट झाला. हे राजा, तिथेच मी एका ब्राह्मणाची कन्या म्हणून जन्म घेतला.

Verse 109

वर्षेष्टमे तु संप्राप्ते परिणीता द्विजन्मना । तस्मिन्नेव गृहे सर्पो मदीये वसते नृप

आठव्या वर्षी एका द्विजाशी (ब्राह्मणाशी) माझा विवाह झाला. हे राजा, माझ्या त्याच घरात तो साप राहत असे.

Verse 110

भार्या ममेति संदष्टो रात्रौ भर्त्ता महा हिना । मृतोऽपि ब्राह्मणैः सर्पो लगुडैर्विनिपातितः

"ही माझी पत्नी आहे" या भावनेने त्या महासर्पाने रात्री पतीला दंश केला. पती मृत झाला आणि ब्राह्मणांनी काठ्यांनी मारून त्या सापालाही ठार केले.

Verse 111

वैधव्यं मम दत्त्वा तु द्विजसर्पौ मृतावुभौ । पित्रा मात्रा महाशोकं कृत्वा मे मुण्डितं शिरः

मला वैधव्य देऊन तो ब्राह्मण (पती) आणि साप दोघेही मरण पावले. तेव्हा आई-वडिलांनी अत्यंत शोक करत माझे मुंडन केले.

Verse 112

वसाना श्वेतवस्त्रं च विष्णुभक्तिपरायणा । मासोपवासनिरता यानि तीर्थान्यनेकशः

मी श्वेत वस्त्रे परिधान करून विष्णुभक्तीत पूर्ण परायण, मासिक उपवासांत निरत राहून पुन्हा पुन्हा अनेक तीर्थांना गेली।

Verse 113

सर्पस्तु मकरो जातो गोदावर्यां शिवालये । देवं भीमेश्वरं द्रष्टुं गताऽहं स्वजनैः सह

तो सर्प गोदावरीत शिवालयाजवळ मकररूपाने जन्मला. आणि मी स्वजनांसह देव भीमेश्वराचे दर्शन घेण्यासाठी गेले.

Verse 114

यावत्स्नातुं प्रविष्टाऽहं वृता सर्वजनैर्नृप । मकरेण तदा दृष्टा भार्येयं मम वल्लभा । गृहीता मकरेणाहं नेतुमंतर्जले नृप

हे नृपा, मी अनेक लोकांनी वेढलेली स्नानासाठी पाण्यात उतरले तेव्हा त्या मकराने मला पाहून ‘हीच माझी प्रिय पत्नी’ असे मानून मला पकडले आणि पाण्याच्या आत खोल नेऊ लागला।

Verse 115

हाहाकारः समभवज्जनः क्षुब्धः समंततः । कुंताघातेन केनासौ मकरस्तु निपातितः

तेव्हा मोठा हाहाकार झाला आणि सर्वत्र लोक गोंधळून गेले. मग कोणीतरी भाल्याच्या घावाने त्या मकराला पाडून दिले.

Verse 116

झषवक्त्रः स्थिता चाहं मृता कृष्टा जनैर्बहिः । अग्निं दत्त्वा जले क्षिप्त्वा भस्म लोका गृहान्गताः

माझे मुख माशासारखे विकृत झाले होते; मी तेथे मृत पडले होते. लोकांनी मला बाहेर ओढले; अग्निसंस्कार करून भस्म पाण्यात टाकले आणि ते सर्व घरी परतले.

Verse 117

स्त्रीवधाल्लुब्ध्वको जातो झषस्तीर्थप्रभावतः । मानुषीं योनिमापन्नस्तस्मिन्नेव महावने

स्त्रीवधाच्या पापामुळे तो लुब्धक (शिकारी) झाला; तरी झषतीर्थाच्या प्रभावाने त्याच महावनात त्याला पुन्हा मानुष योनी प्राप्त झाली।

Verse 118

अग्नेर्जलाच्च सर्पाच्च गजात्सिंहादवृषादपि । झषाद्विस्फोटकान्मृत्युर्येषां ते नरके गताः

अग्नी, जल, सर्प, गज, सिंह, वृषभ, मासा किंवा विस्फोटक रोग यांमुळे ज्यांचा मृत्यू होतो, ते नरकास गेले असे सांगितले आहे।

Verse 119

आत्महा भ्रूणहा स्त्रीहा ब्रह्मघ्नः कूटसाक्ष्यदः । कन्याविक्रयकर्ता च मिथ्या ब्रतधरस्तु यः

आत्महत्या करणारा, भ्रूणहंता, स्त्रीहंता, ब्रह्मघ्न, खोटी साक्ष देणारा, कन्याविक्रेता आणि कपटाने व्रतचिन्ह धारण करणारा—हे सर्व घोर पापी मानले जातात।

Verse 120

विक्रीणाति क्रतुं यस्तु मद्यपः स्याद्द्विजस्तु यः । राजद्रोही स्वर्णचौरो ब्रह्मवृत्तिविलोपकः

यज्ञ विकणारा, मद्यपान करणारा द्विज, राजद्रोही, सुवर्णचोर आणि ब्राह्मणांच्या नियत उपजीविकेचा नाश करणारा—हे महाअपराधी घोषित आहेत।

Verse 121

गोघ्नस्तु निक्षेपहरो ग्रामसीमाहरस्तु यः । सर्वे ते नरकं यांति या च स्त्री पतिवंचका

गोहत्या करणारा, ठेव (निक्षेप) हरण करणारा आणि गावसीमेची जमीन चोरणारा—हे सर्व नरकास जातात; तसेच पतीला फसविणारी स्त्रीही।

Verse 122

झषमृत्युप्रभावेन जाता क्रौंची वने नृप । गोदावरीवने व्याधो भ्रमते मृगमार्गकः

हे नृपा! माशामुळे झालेल्या मृत्यूच्या प्रभावाने मी वनात क्रौंची (मादी क्रौंच-पक्षी) म्हणून जन्मले. गोदावरीवनात एक व्याध मृगांच्या वाटा शोधत भटकत होता.

Verse 123

वने क्रौंचः सकामो मां मुदा कामयितुमुद्यतः । दृष्टाहं भ्रमता तेन व्याधेनाकृष्य कार्मुकम्

वनात कामातुर क्रौंच आनंदाने माझ्याशी संग करण्यास उत्सुक झाला. तेव्हा भटकणाऱ्या त्या व्याधाने मला पाहिले आणि धनुष्य ओढून घेतले.

Verse 124

हतः क्रौंचो मृतो राज न्नष्टा स्थानादहं ततः । गोदावरीवने तस्मिन्नेवंरूपं ददर्श तम्

हे राजन्! तो क्रौंच मारला गेला व मृत झाला; मग मी त्या ठिकाणाहून अदृश्य झाले. त्या गोदावरीवनातच त्या व्याधाने त्याला तशाच रूपात पाहिले.

Verse 125

ऋषिर्व्याधं शशापाथ दृष्ट्वा कर्म विगर्हितम् । कामधर्ममकुर्वाणं प्रिया संभाषतत्परम् । क्रौंचं त्वमवधीर्यस्मात्तस्मात्सिंहो भविष्यसि

तेव्हा एका ऋषींनी व्याधाचे निंद्य कर्म पाहून त्याला शाप दिला—प्रेमाच्या स्वाभाविक धर्मात प्रवृत्त व प्रियेच्या संभाषणात मग्न असलेल्या क्रौंचाला तू मारलेस; म्हणून तू सिंह होशील.

Verse 126

ऋषिस्तेन विनीतेन स्थित्वा सन्तोषितो नृप । ऋषिर्वदति तस्याग्रे न मे मिथ्या वचो भवेत्

हे नृपा! तो विनीत होऊन त्याच्या समोर उभा राहिला; तेव्हा ऋषी संतुष्ट झाले. ऋषींनी त्याच्या पुढे म्हटले—“माझे वचन असत्य ठरणार नाही.”

Verse 127

सिंहस्थस्य प्रसादं ते करिष्ये मुक्तिहेतवे । सुराष्ट्रदेशे भविता सिंहो रैवतके गिरौ

तू सिंहभावाने प्रतिष्ठित झाल्यावर, मोक्षासाठी मी तुला प्रसाद देईन। सुराष्ट्रदेशात रैवतक पर्वतावर तू सिंह होशील।

Verse 128

वस्त्रापथे महा क्षेत्रे मुक्तिस्ते विहिता ध्रुवा । इत्युक्त्वा स ऋषिर्देव गतो भीमेश्वरं प्रति । दुर्वचःश्रवणाद्व्याधः क्रमात्पंचत्वमाययौ

वस्त्रापथ या महाक्षेत्रात तुझी मुक्ती निश्चयाने ठरविली आहे। असे म्हणून देवर्षी भीमेश्वराकडे निघून गेले; आणि व्याध, दुर्वचनांचे श्रवण करून, कालांतराने मृत्यूस प्राप्त झाला।

Verse 129

क्रौंची क्रौंचवियोगेन गता सा च वनांतरे । मृता दैववशाज्जाता मृगी रैवतके गिरौ

क्रौंचाच्या वियोगाने ती क्रौंची वनांत भटकत राहिली। दैववश मृत्यू पावून ती रैवतक पर्वतावर मृगीरूपाने पुनर्जन्मली।

Verse 130

मृगयूथगता नित्यं मोदते मदविह्वला । व्याधः सिंहः समभवद्गिरेस्तस्य महावने

ती मृगी नेहमी मृगयूथात राहून, यौवनमदाने व्याकुळ होऊन आनंद मानीत असे. आणि त्या पर्वताच्या महावनात तो व्याध सिंह झाला.

Verse 131

कामार्ता भ्रमता दृष्टा मृगी सिंहेन यत्नतः । तत्र संभ्रमते नित्यं सिंहश्चापि मृगी वने

भ्रमण करणारी कामार्ता मृगी सिंहाने प्रयत्नपूर्वक पाहिली. तेव्हापासून त्या वनात सिंहही मृगीकडे मन लावून सतत भटकत राहिला.

Verse 132

सिंहोऽपि दैवयोगेन ममेयमिति मन्यते । परं हिंस्रस्वभावेन तामादातुं प्रचक्रमे

दैवयोगाने सिंहालाही वाटले—“ही माझीच”; पण हिंस्र स्वभावाने तो तिला पकडून घेण्यास धावला।

Verse 133

चलत्वं मृगजातीनां विहितं वेधसा स्वयम् । पुनर्गता मृगी यूथं क्रीडते चारुलोचना

मृगजातींचे चंचलपण विधात्यानेच ठरविले आहे; म्हणून चारुलोचना मृगी पुन्हा यूथात जाऊन क्रीडा करू लागली।

Verse 134

भवस्य पश्चिमे भागे तत्र रैवतके गिरौ । अनुयातः शनैः सोऽथ मृगेन्द्रो मृगयूथपः । उत्पपात ततः सिंहो संघस्य मूर्द्धनि

भवप्रदेशाच्या पश्चिम भागी, रैवतक गिरिवर तेथे, मृगांचा अधिपती—यूथपती—तिला हळूहळू पाठलाग करीत राहिला; मग सिंहाने कळपाच्या शिरावर उडी घेतली।

Verse 135

सिंहस्य न मृगैः कार्यं हरिणीं प्रति पश्यतः । यत्र सा हरिणी याति ययौ सिंहस्तथैव ताम्

सिंहाला इतर मृगांशी काही देणेघेणे नव्हते; तो फक्त हरिणीकडेच पाहत होता. जिथे जिथे ती हरिणी गेली, तिथे सिंहही तसाच तिच्यामागे गेला.

Verse 136

यदा वेगं मृगी चक्रे सिंहः कुद्धस्तदा वने । सिंहोऽपि वेगवाञ्जातो मृगीवेगाधिकोऽभवत्

वनात मृगीने वेग घेतला तेव्हा सिंह क्रुद्ध झाला. सिंहही वेगवान झाला आणि त्याचा वेग मृगीच्या वेगापेक्षा अधिक झाला.

Verse 137

यदा सिंहेन संक्रांता ददौ झम्पां मृगी तु सा । भवस्याग्रे नदीतोये पतिता जलमूर्द्धनि

सिंहाने तिच्यावर झडप घातली तेव्हा त्या मृगीने सहसा उडी मारली. भव (शिव) यांच्या समोर नदीच्या पाण्यात ती पडली व प्रवाहाच्या पृष्ठभागात बुडाली.

Verse 138

लंबते तु शरीरं मे वेणौ प्रोतं शिरो मम । सिंहः सहैव पतितो मृतः पयसि मध्यतः

माझे शरीर लोंबत आहे आणि माझे शिर वेणूत (बांबूत) अडकून राहिले आहे. सिंहही माझ्याबरोबरच पडला व पाण्याच्या मध्यभागी मृत झाला.

Verse 139

स्वर्णरेषाजले देव विशीर्णं मम तद्वपुः । न तु वक्त्रं निपतितं त्वक्सारशिरसि स्थितम्

हे राजन्, स्वर्णरेषेच्या जलात माझे ते शरीर विदीर्ण झाले; पण माझे मुख पाण्यात पडले नाही—ते त्या कठीण बांबूच्या टोकावरच अडकून राहिले.

Verse 140

एतच्चरित्रं यत्सर्वं दृष्टं सारस्वतेन वै । तत्तीर्थस्य प्रभावेन सिंहस्त्वं समजायथाः

हे सर्व चरित्र सारस्वताने प्रत्यक्ष पाहिले. आणि त्या तीर्थाच्या प्रभावाने तू सिंह म्हणून जन्मास आलास.

Verse 141

इदं हि सप्तमं जन्म सर्वपापक्षयोदयम् । कान्यकुब्जे महादेशे राजा भोजेतिविश्रुतः

हे खरेच सातवे जन्म आहे, जे सर्व पापांच्या क्षयाचा उदय घडविते. महादेश कान्यकुब्जात ‘भोज’ नावाने प्रसिद्ध असा एक राजा आहे.

Verse 142

अहं हि हरिणीगर्भे जाता मानुषरूपिणी । जातं वक्त्रं मृगीणां मे यस्मान्न पतितं जले

मी खरोखर हरिणीच्या गर्भात जन्मले, तरी माझे रूप मानवी होते. मला हरिणीचे मुख प्राप्त झाले, कारण ते जलात पडले नव्हते.