Adhyaya 4

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । एवं संपूजितस्तेन हरिणा ब्राह्मणोत्तमः । उवाच परिसन्तुष्टो वरं ब्रूहीति केशवम्

श्रीप्रह्लाद म्हणाला—हरिने अशा प्रकारे सम्यक् पूजिलेला तो ब्राह्मणोत्तम अत्यंत संतुष्ट होऊन केशवाला म्हणाला—“वर माग, सांग.”

Verse 2

श्रीकृष्ण उवाच । यदि तुष्टोऽसि भगवन्यदि देयो वरो मम । स्थातव्यमत्र भवता न त्यक्तव्यं कदाचन

श्रीकृष्ण म्हणाला—हे भगवन्! आपण प्रसन्न असाल आणि मला वर द्यावयाचा असेल, तर आपण येथेच राहावे; हा स्थान कधीही सोडू नये।

Verse 3

दुर्वासा उवाच । यदि तिष्ठाम्यहं कृष्ण तथा त्वमपि केशव । तिष्ठस्व षोडशकलो नित्यं मद्वचनेन हि

दुर्वासा म्हणाला—हे कृष्ण! मी येथे राहिलो तर, हे केशवा, तूही येथे राहा; माझ्या वचनाने तू षोडशकला-सम्पन्न होऊन नित्य येथे विराजमान राहा।

Verse 4

श्रीकृष्ण उवाच । येऽत्र पश्यंति भक्त्या त्वां मां चापि द्विजसत्तम । किं दास्यसि फलं तेषां भाविनां भगवन्वद

श्रीकृष्ण म्हणाला—हे द्विजसत्तम! जे येथे भक्तीने तुला आणि मलाही दर्शन करतात, त्या भावी यात्रिकांना तू कोणते फळ देशील? हे भगवन्, सांग.

Verse 5

दुर्वासा उवाच । यः स्नात्वा संगमे कृष्ण गोमत्याः सागरस्य च । त्वां मां समर्चति नरः सर्वपापैः समुच्यते

दुर्वासा म्हणाले—हे कृष्णा! जो मनुष्य गोमती व सागर यांच्या संगमावर स्नान करून तुझी व माझी विधिपूर्वक पूजा करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।

Verse 6

तथान्यच्छृणु कृष्णात्र स्नात्वा दास्यति यद्धनम् । मम दत्तस्य देवेश प्राप्नुयात्षोडशोत्तरम्

आणखी एक ऐक, हे कृष्णा! येथे स्नान करून जो धनदान करील, हे देवेश! माझ्या नावाने दिलेल्या त्या दानाचे फळ सोळापट अधिक मिळते।

Verse 7

श्रीकृष्ण उवाच । यो नरः पूजयित्वा त्वां पूजयिष्यति मामिह । तस्य मुक्तिं प्रदास्यामि या सुरैरपि दुर्ल्लभा

श्रीकृष्ण म्हणाले—जो मनुष्य तुझी पूजा करून येथे माझीही पूजा करील, त्याला मी अशी मुक्ति देईन जी देवांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 8

प्रह्लाद उवाच । परस्परं वरौ दत्त्वा कृष्णदुर्वाससौ मुदा । ततः प्रभृति विप्रेन्द्रास्तस्मिन्स्थाने ह्यतिष्ठताम् । वरदानमिति प्रोक्तं तत्तीर्थं सर्वकामदम्

प्रह्लाद म्हणाले—कृष्ण व दुर्वासा यांनी आनंदाने परस्परांना वर देऊन, हे विप्रेन्द्रांनो! त्या वेळेपासून त्याच स्थानी वास केला। ते तीर्थ ‘वरदान’ म्हणून प्रसिद्ध झाले व सर्व कामना पूर्ण करणारे आहे।

Verse 9

वरदाने नरः स्नातो गोसहस्रफलं लभेत् । विष्णुदुर्वाससोर्यत्र वरदानमभूत्पुरा

वरदान तीर्थात स्नान करणारा मनुष्य गोदानाच्या हजारपट फळासमान पुण्य मिळवतो; कारण येथेच पूर्वी विष्णू व दुर्वासांचा वरदान-प्रसंग झाला होता।

Verse 10

तदाप्रभृति विप्रेन्द्रास्तिष्ठते द्वारकां हरिः । दुर्वाससा गिरा बद्धो न जहाति कदाचन

त्या वेळेपासून, हे विप्रश्रेष्ठांनो, हरि द्वारकेतच निवास करतो। दुर्वासांच्या वचनाने बांधला जाऊन तो कधीही ती सोडत नाही।

Verse 11

यत्र त्रैविक्रमी मूर्तिर्वहते यत्र गोमती । नरा मुक्तिं प्रयास्यंति चक्रतीर्थेन संगताः

जिथे त्रिविक्रमाची पवित्र मूर्ती विराजते आणि जिथे गोमती वाहते—तेथे चक्रतीर्थाच्या संगाने नर मुक्तीकडे प्रस्थान करतात.

Verse 12

कलेवरं परित्यक्तं प्रभासे हरिणा यदा । कलाभिः सहितं तेजस्तस्यां मूर्तौ निवेशितम्

प्रभास येथे हरिने जेव्हा देह त्यागला, तेव्हा त्याचे दिव्य तेज—कलांसहित—त्या पवित्र मूर्तीत प्रतिष्ठित झाले.

Verse 13

तस्मात्कलियुगे विप्रा नान्यत्र प्राप्यते हरिः । यदि कार्य्यं हि कृष्णेन तत्र गच्छत मा चिरम्

म्हणून, हे विप्रांनो, कलियुगात हरि अन्यत्र सहज मिळत नाही. कृष्णाकडून काही पवित्र कार्य साधायचे असेल तर तिकडे जा—उशीर करू नका.

Verse 14

ऋषय ऊचुः । साधु भागवतश्रेष्ठ साधु मार्गप्रदर्शक । यत्त्वया हि परिज्ञातं तन्न जानाति कश्चन

ऋषी म्हणाले: “साधु, हे भागवतश्रेष्ठ! साधु, हे मार्गदर्शका! तू जे यथार्थ जाणलेस ते अन्य कोणीही जाणत नाही.”

Verse 15

किं फलं गमने तस्यां किं फलं कृष्णदर्शने । कानि तीर्थानि तत्रैव के देवास्तद्वदस्व नः

त्या पुरीस जाण्याचे काय फळ, आणि तेथे श्रीकृष्णदर्शनाचे काय पुण्य? तेथे कोणकोणती तीर्थे आहेत व कोण देव आहेत? हे आम्हांस सांगा।

Verse 16

कस्मिन्मासे तिथौ कस्यां कस्मिन्पर्वणि मानवैः । गन्तव्यं कानि देयानि दानानि दनुजर्षभ

मानवांनी कोणत्या मासात, कोणत्या तिथीस व कोणत्या पर्वकाळी तेथे जावे? आणि कोणकोणती दाने द्यावीत, हे दनुजश्रेष्ठ, ते सांगा।

Verse 17

सूत उवाच । इति पृष्टस्तदा तैस्तु महाभागवतोऽसुरः । कथयामास विप्रेभ्यो भगवद्भक्तिसंयुतः

सूत म्हणाले—अशा रीतीने विचारले असता तो महाभागवत असुर, भगवद्भक्तियुक्त होऊन, विप्रांना सांगू लागला।

Verse 18

प्रह्लाद उवाच । भो भूमिदेवाः शृणुत परं गुह्यं सनातनम् । यत्कस्यचिन्न चाख्यातं तद्वदामि सुविस्तरात्

प्रह्लाद म्हणाला—हे भूमिदेवा (ब्राह्मणांनो), परम गुह्य व सनातन तत्त्व ऐका; जे कुणालाही सहज सांगितले जात नाही, ते मी सविस्तर सांगतो।

Verse 19

यदा मतिं च कुरुते द्वारकागमनं प्रति । तदा नरकनिर्मुक्ता गायन्ति पितरो दिवि

जेव्हा मनुष्य द्वारकागमनाचा निश्चयही करतो, तेव्हा नरकातून मुक्त झालेले पितर स्वर्गात गान करतात।

Verse 20

यावत्पदानि कृष्णस्य मार्गे गच्छति मानवः । पदेपदेऽश्वमेधस्य यज्ञस्य लभते फलम्

कृष्णाच्या मार्गावर मनुष्य जितकी पावले चालतो, तितक्याच प्रत्येक पावलागणिक त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त होते।

Verse 21

यात्रार्थं देवदेवस्य यः प्रेरयति चापरान् । मानवान्नात्र सन्देहो लभते वैष्णवं पदम्

देवदेवाच्या यात्रेसाठी जो इतरांना प्रेरित करतो, तो मनुष्य—यात संशय नाही—वैष्णव परम पद प्राप्त करतो।

Verse 22

द्वारकां गच्छमानस्य यो ददाति प्रतिश्रयम् । तथैव मधुरां वाचं नन्दते क्रीडते हि सः

जो द्वारकेस जाणाऱ्यास निवारा देतो आणि तसेच मधुर वचन बोलतो, तोच खरोखर आनंदित होऊन क्रीडा करतो।

Verse 23

अध्वनि श्रांतदेहस्य वाहनं यः प्रयच्छति । हंसयुक्तेन स नरो विमानेन दिवं व्रजेत्

मार्गात श्रांत देह असलेल्या प्रवाशाला जो वाहन देतो, तो नर हंसयुक्त विमानाने स्वर्गास जातो।

Verse 24

यात्रायां गच्छमानस्य मध्याह्ने क्षुधितस्य च । अन्नं ददाति यो भक्त्या शृणु तस्यापि यद्भवेत्

यात्रेत चाललेल्या व मध्यान्ही भुकेलेल्या यात्रिकाला जो भक्तीने अन्न देतो, ऐका—त्यालाही कोणते फळ मिळते।

Verse 25

गयाश्राद्धेन यत्पुण्यं लभते मानवो भुवि । अन्नदानेन तत्पुण्यं पितॄणां तृप्तिरक्षया

गयाश्राद्धाने मनुष्याला पृथ्वीवर जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य अन्नदानानेही प्राप्त होते; आणि पितरांची तृप्ती अक्षय होते।

Verse 26

उपानहौ तु यो दद्याद्द्वारकां प्रति गच्छताम् । कृष्णप्रसादात्स नरो गजस्कन्धेन गच्छति

जो द्वारकेकडे जाणाऱ्यांना पादुका (चप्पल) दान देतो, तो कृष्णकृपेने गजस्कंधावर आरूढ होऊन प्रवास करतो।

Verse 27

विघ्नमाचरते यस्तु द्वारकां प्रति गच्छताम् । नरके मज्जते मूढः कल्पमात्रं तु रौरवे

परंतु जो द्वारकेकडे जाणाऱ्यांच्या यात्रेत विघ्न करतो, तो मूढ रौरव नरकात कल्पभर बुडून राहतो।

Verse 28

मार्गस्थितस्य यो धन्यः प्रयच्छति कमण्डलु्म् । प्रपादानसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

मार्गावर असलेल्या प्रवाशाला जो धन्य पुरुष कमंडलू (जलपात्र) देतो, तो मनुष्य सहस्र प्रपांचा (पाणपोयांचा) फल प्राप्त करतो।

Verse 29

यात्रायां गच्छमानस्य पादभ्यंगं ददाति यः । पादप्रक्षालनं चैव सर्वान्कामानवाप्नुयात्

जो तीर्थयात्रेत जाणाऱ्या प्रवाशाचे पाय चोळून मालिश करतो आणि त्याचे चरण धुतो, तो सर्व कामनांची सिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 30

गाथां शृणोति यो विष्णोर्गीतं च गायतः पथि । दानं ददाति विप्रेन्द्रास्तस्माद्धन्यतरो न हि

हे विप्रेंद्र! जो वाटेत विष्णूच्या गाथा ऐकतो, गात असलेले कीर्तन-भजन ऐकून स्वतःही गातो आणि दान देतो—त्याहून अधिक धन्य कोणी नाही।

Verse 31

कैलासशिखरावासं श्वेताभ्रमिव निर्मलम् । प्रासादं कृष्णदेवस्य यः पश्यति नरोत्तमः

जो नरोत्तम श्रीकृष्णदेवाचा प्रासाद पाहतो—जणू कैलासशिखरावरील निवास, श्वेत मेघासारखा निर्मळ व तेजस्वी—तोच खरा श्रेष्ठ पुरुष।

Verse 32

दूराद्धेममयं दृष्ट्वा कलशं ध्वजसंयुतम् । वाहनं संपरित्यज्य लुठते धरणीं गतः

दूरून ध्वजयुक्त सुवर्ण कलश दिसताच तो वाहन सोडतो आणि जमिनीवर उतरून भक्तिभावाने धरणीवर लोळू लागतो।

Verse 34

पञ्चसूनाकृतं पापं तथाऽधर्मकृतं च यत् । कृमिकीटपतंगाश्च निहताः पथि गच्छता । परान्नं परपानीयमस्पृश्य स्पर्शसंगमम् । तत्सर्वं नाशमाप्नोति भगवत्केतुदर्शनात्

पंचसूनेतून होणारे पाप, तसेच केलेला कोणताही अधर्म; वाटेत चालताना कृमी-कीटक-पतंगांचा वध; परान्न-परपाणी घेणे व अस्पृश्याचा स्पर्श—हे सर्व भगवंताच्या ध्वजदर्शनाने नष्ट होते।

Verse 35

पठेन्नामसहस्रं तु स्तवराजमथापि वा । गजेन्द्रमोक्षणं चैव पथि गच्छञ्छनैः शनैः

वाटेत हळूहळू चालत चालत नामसहस्राचे, किंवा स्तवराजाचे, अथवा गजेन्द्रमोक्षणाचेही पठण करावे।

Verse 36

गायमानो भगवतः प्रादुर्भावाननेकधा । नृत्यद्भिर्हर्षसंयुक्तैर्हृष्यमाणः पुनःपुनः । स्वयं नृत्यन्हर्षयुक्तो भक्तो गच्छेद्धरेः पुरम्

भगवंतांच्या अनेक प्रादुर्भावांचे कीर्तन गात, हर्षाने नाचणाऱ्या भक्तांमध्ये पुन्हा पुन्हा आनंदित होत; आणि स्वतःही उल्लासाने नृत्य करीत भक्त हरिचे नगर—दिव्य धाम—प्राप्त करतो।

Verse 37

विष्णोः क्रीडाकरं स्थानं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । यस्मिन्दृष्टे कलौ नॄणां मुक्तिरेवोपजायते

हे विष्णूंचे क्रीडामय दिव्य स्थान आहे, जे भोग आणि मोक्ष दोन्ही देणारे आहे; कलियुगातही याचे केवळ दर्शन झाले तरी मनुष्यांना मोक्षच प्राप्त होतो।

Verse 38

प्रह्लाद उवाच । पूर्वं हि देवराजेन बृहस्पतिरुदारधीः । प्रणम्य परया भक्त्या पृष्टश्च स महामतिः

प्रह्लाद म्हणाला—पूर्वी देवराज इंद्राने परम भक्तीने प्रणाम करून उदारबुद्धी महामती बृहस्पतींना प्रश्न विचारला होता।

Verse 39

इन्द्र उवाच । द्वारकायाश्च माहात्म्यं कथयस्व प्रसादतः । चतुर्युगं यथाभागैर्धर्मवृद्धिं जनो लभेत्

इंद्र म्हणाला—कृपापूर्वक द्वारकेचे माहात्म्य सांगा; तसेच चारही युगांचे यथोचित विभाग सांगून द्या, ज्यामुळे लोकांना धर्मवृद्धी लाभेल।

Verse 40

एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्य वचनं मुनिसत्तमाः । बृहस्पतिरुवाचैनं महेन्द्रं देव संवृतम्

महेन्द्राचे हे वचन ऐकून, श्रेष्ठ मुनिंच्या सान्निध्यात, देवांनी वेढलेल्या महेन्द्राला उद्देशून बृहस्पती म्हणाले।

Verse 41

बृहस्पतिरुवाच । कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्च सुरसत्तम । चतुर्युगमिदं प्रोक्तं तत्त्वतो मुनिसत्तमैः

बृहस्पती म्हणाले—हे देवश्रेष्ठा! कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलि—या चार युगांचा हा चतुर्युगसमूह मुनिश्रेष्ठांनी तत्त्वतः सत्यरूपाने सांगितला आहे।

Verse 42

कृते धर्मश्चतुष्पादो वेदादिफलमेव च । तीर्थं दानं तपो विद्या ध्यानमायुररोगता

कृतयुगात धर्म चारही पायांवर दृढ असतो आणि वेदादि साधनांचे फळ पूर्णपणे मिळते। तीर्थ, दान, तप, विद्या, ध्यान, दीर्घायुष्य व निरोगता—हे सर्व त्या युगात समृद्ध असते।

Verse 43

पादहीनं सर्वमेतद्युगं त्रेताभिधं प्रभो । पादद्वयं द्वापरे तु सर्वस्यैतस्य वासव

हे प्रभो! त्रेतायुगात हे सर्व एक पायाने कमी होते. आणि हे वासवा! द्वापरयुगात या सर्वांचे केवळ दोन पायच उरतात।

Verse 44

पादेनैकेन तत्सर्वं विभागे प्रथमे कलौ । ऊर्ध्वं विनाशः सर्वस्य भविष्यति न संशयः

कलियुगाच्या पहिल्या विभागात ते सर्व केवळ एका पायावर टिकते. त्यानंतर सर्वाचा विनाश होईल—यात संशय नाही।

Verse 45

मन्त्रास्तीर्थानि यज्ञाश्च तपो दैवादिकं तथा । प्रगच्छंति समुच्छेदं वेदाः शास्त्राणि चैव हि

मंत्र, तीर्थ, यज्ञ, तप आणि दैवी विधीही—हे सर्व हळूहळू उच्छेदाकडे जातात; आणि वेद व शास्त्रेही निश्चयाने खंडित होतात।

Verse 46

म्लेच्छप्रायाश्च भूपाला भविष्यन्त्यमराधिप । लोकः करिष्यते निन्दां साधूनां व्रतचारिणाम्

हे अमराधिप! पुढे राजे बहुतेक म्लेच्छस्वभावाचे होतील; आणि लोक व्रताचरण करणाऱ्या साधूंची निंदा करू लागतील।

Verse 47

प्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा बृहस्पतेर्वाक्यमेतत्तीर्थस्य भो द्विजाः । प्रकंपिताः सुराः सर्वे म्लेच्छ संसर्गजाद्भयात्

प्रह्लाद म्हणाला—हे द्विजहो! या तीर्थाविषयी बृहस्पतीचे वचन ऐकून, म्लेच्छसंसर्गातून उत्पन्न झालेल्या भयाने सर्व देव थरथरले।

Verse 48

बृहस्पतिं सुरगुरुं पप्रच्छुर्विनयान्विताः । म्लेच्छसंसर्गजो दोषो गंगयापि न पूयते

विनयाने सर्व देवांनी देवगुरू बृहस्पतीला विचारले—‘म्लेच्छसंसर्गातून झालेला दोष गंगेतही शुद्ध होत नाही.’

Verse 49

कथयस्व प्रसादेन स्थानं कलिविवर्जितम् । यत्र गत्वा निवत्स्यामो यास्यामो निर्वृतिं पराम्

कृपापूर्वक कलिरहित असे स्थान सांगावे; जिथे जाऊन आम्ही निवास करू आणि परम निर्वृती प्राप्त करू।

Verse 50

येन दुःखविनिर्मुक्ता भविष्यामो गतव्यथाः । कृपया सुमुखो भूत्वा ब्रूहि तीर्थं हिताय नः

ज्यायोगे आम्ही दुःखमुक्त होऊन व्यथारहित होऊ—कृपया प्रसन्नमुख होऊन आमच्या हितासाठी ते तीर्थ सांगावे।

Verse 51

प्रह्लाद उवाच । एतच्छ्रुत्वा सुरेन्द्रस्य वाक्यमंगिरसां वरः । चिरं ध्यात्वा जगादेदं वाक्यं देवपुरोहितः

प्रह्लाद म्हणाला—सुरेंद्राचे हे वचन ऐकून अङ्गिरसकुलातील श्रेष्ठ, देवांचे पुरोहित बृहस्पती यांनी दीर्घ काळ चिंतन केले आणि मग हे वचन उच्चारले।

Verse 52

बृहस्पतिरुवाच । पञ्चक्रोशप्रमाणं हि तीर्थं तीर्थवरोत्तमम् । द्वारकानाम विख्यातं कलिदोषविवर्जितम्

बृहस्पती म्हणाले—पाच क्रोश परिमाणाचे हे तीर्थ तीर्थांमध्ये सर्वोत्तम आहे; ‘द्वारका’ या नावाने प्रसिद्ध असून कलियुगदोषांपासून मुक्त आहे।

Verse 53

विष्णुना निर्मितं स्थानं लोकस्य गतिदायकम् । मुक्तिदं कलिकाले तु ज्ञानहीनजनस्य च

हे स्थान विष्णूंनी निर्माण केलेले असून लोकांना सद्गती देणारे आहे; आणि कलिकाळात तर ज्ञानहीन जनांनाही मुक्ती प्रदान करते।

Verse 54

ऊषरं कर्मणां क्षेत्रं पुण्यं पापविनाशनम् । न प्ररोहंति पापानि पुनर्नष्टानि तत्र वै

ते पुण्यक्षेत्र पापकर्मांसाठी ऊसर भूमीसारखे आहे—पापांचा नाश करणारे। तेथे नष्ट झालेले पाप पुन्हा कधीही अंकुरत नाही।

Verse 55

तिस्रः कोटयोऽर्धकोटी च तीर्थानीह महीतले

या पृथ्वीवर तीन कोटी आणि आणखी अर्धकोटी—म्हणजे साडेतीन कोटी—तीर्थे आहेत।

Verse 56

एवं तीर्थयुता तत्र द्वारका मुक्तिदायका । सेवनीया प्रयत्नेन प्राप्य मानुष्यमुत्तमम्

अशी तीर्थांनी परिपूर्ण ती द्वारका तेथे मोक्ष देणारी आहे। उत्तम मानवी जन्म प्राप्त करून प्रयत्नपूर्वक तिचे तीर्थसेवन व भक्तिपूर्वक सेवा करावी।

Verse 57

प्रह्लाद उवाच । बृहस्पतेर्वचः श्रुत्वा शतक्रतुरथाऽब्रवीत् । वाचस्पते मम इहि द्वारवत्या महोदयम् । गमने किं फलं प्रोक्तं कृष्णदेवस्य दर्शने

प्रह्लाद म्हणाला—बृहस्पतीचे वचन ऐकून शतक्रतु (इंद्र) म्हणाला: ‘हे वाचस्पते! मला द्वारवतीचे महान माहात्म्य सांग. तेथे जाण्याने आणि श्रीकृष्णदेवाचे दर्शन घेण्याने कोणते फळ सांगितले आहे?’

Verse 58

अन्यानि तत्र तीर्थानि मुख्यानि वद मे गुरो । यथाभिषेके गोमत्याः फलं यदपि संगमे

हे गुरुदेव! तेथील इतर प्रमुख तीर्थेही मला सांगा, आणि गोमतीच्या संगमावर स्नान (अभिषेक) केल्याने जे फळ मिळते तेही कथन करा.

Verse 59

बृहस्पतिरुवाच । श्रूयतां तात वक्ष्यामि माहात्म्यं द्वारकोद्भवम् । मनुष्यरूपो भगवान्यत्र क्रीडति केशवः

बृहस्पती म्हणाले—हे तात! ऐक, मी द्वारकेतून प्रकट झालेले माहात्म्य सांगतो—जिथे भगवान केशव मानवरूप धारण करून लीला करतात.

Verse 60

नारायणः स ईशानो ध्येयश्चादौ जगन्मयः । स एव देवतामुख्यः पुरीं द्वारवतीं स्थितः

तोच नारायण परमेश्वर आहे—आदिपासून ध्यानास योग्य, जगन्मय. तोच देवतांमध्ये श्रेष्ठ प्रभू द्वारवती पुरीत विराजमान आहे.

Verse 61

एकैकस्मिन्पदे दत्ते पुरीं द्वारवतीं प्रति । पुण्यं क्रतुसहस्रेण कलौ भवति देहिनाम्

कलियुगात देहधारी जनांस द्वारवतीपुरीकडे टाकलेल्या प्रत्येक पावलाने सहस्र यज्ञांइतके पुण्य प्राप्त होते।

Verse 62

कलौ कृष्णपुरीं रम्यां ये गच्छंति नरोत्तमाः । कुलकोटिशतैर्युक्तास्ते गच्छन्ति हरेः पदम्

कलियुगात जे नरश्रेष्ठ रम्य कृष्णपुरी (द्वारका) येथे जातात, ते कुलाच्या कोट्यवधी जनांसह हरिचे पद प्राप्त करतात।

Verse 63

ये ध्यायंति मनोवृत्त्या गमनं द्वारकां प्रति । तेषां विलीयते पापं पूर्वजन्मायुतैः कृतम्

जे मनोवृत्तीने केवळ द्वारकेकडे जाण्याचे ध्यान करतात, त्यांच्या असंख्य पूर्वजन्मांत केलेले पापही विलीन होते।

Verse 64

कृष्णस्य दर्शने बुद्धिर्जायते यस्य देहिनः । वक्त्रावलोकनात्तस्य पापं याति सहस्रधा

ज्याच्या देहधारीची बुद्धी श्रीकृष्णदर्शनाने जागी होते, त्याच्या मुखदर्शनमात्राने पाप सहस्रधा तुटून नष्ट होते।

Verse 65

ये गता द्वारकायां च ये मृताः कृष्णसन्निधौ । न तेषां पुनरावृत्तिर्यावदाभूतसंप्लवम्

जे द्वारकेत गेले आहेत आणि जे श्रीकृष्णाच्या सन्निधीत देहत्याग करतात, त्यांची पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) होत नाही—आभूतसंप्लव प्रलयापर्यंत।

Verse 66

सुलभा मथुरा काशी ह्यवन्ती च तथा सुराः । अयोध्या सुलभा लोके दुर्लभा द्वारका कलौ

मथुरा, काशी, अवंती तसेच देवांचे लोक सहज मिळतात. अयोध्याही जगात सुलभ; परंतु कलियुगात द्वारका दुर्लभ आहे.

Verse 67

गत्वा कृष्णपुरीं रम्यां षण्मासात्कृष्णसंनिधौ । जीवन्मुक्तास्तु ते ज्ञेयाः सत्यमेतत्सुरोत्तम

रम्य कृष्णपुरीस जाऊन कृष्णसन्निधीत सहा महिने राहणारे जीवन्मुक्त समजावेत—हे देवश्रेष्ठ, हे सत्य आहे.

Verse 68

कृष्णक्रीडाकरं स्थानं वाञ्छन्ति मनसा प्रिये । तेषां हृदि स्थितं पापं क्षालयेत्प्रेतनायकः

हे प्रिये, जे मनाने कृष्णाच्या क्रीडास्थानाची इच्छा करतात, त्यांच्या हृदयातील पाप प्रेतनायक (यम)ही धुऊन टाकतो.

Verse 69

अत्युग्राण्यपि पापानि तावत्तिष्ठन्ति विग्रहे । यावन्न गच्छति नरः कलौ द्वारवतीं प्रति

अत्यंत उग्र पापेही देहात तोवरच राहतात, जोवर कलियुगात मनुष्य द्वारवती (द्वारका)कडे प्रस्थान करत नाही.

Verse 70

पुण्यसंख्या च तीर्थानां ब्रह्मणा विहिता पुरा । दानाध्ययन संज्ञानां मुक्त्वा द्वारवतीं कलौ

पूर्वी ब्रह्म्याने तीर्थांचे पुण्यमान ठरविले; परंतु कलियुगात द्वारवतीला सोडून दान, अध्ययन व प्रसिद्ध धर्मकर्मांचे पुण्य (तुलनेने) क्षीण ठरते.

Verse 71

चक्रतीर्थे तु यो गच्छेत्प्रसंगेनापि मानवः । कुलैकविंशतियुतः स गच्छेत्परमं पदम्

जो मनुष्य केवळ योगायोगानेही चक्रतीर्थास जातो, तो आपल्या कुलातील एकवीस पिढ्यांसह परम पदास प्राप्त होतो.

Verse 72

लोभेनाऽप्यपराधेन दम्भेन कपटेन वा । चक्रतीर्थं च यो गच्छेन्न पुनर्विशते भवम्

लोभाने, अपराधाने कलुषित होऊन, किंवा दंभ-कपटानेही जो चक्रतीर्थास जातो, तो पुन्हा संसारभवात प्रवेश करत नाही (पुनर्जन्म होत नाही).

Verse 73

प्रयागे ह्यस्थिपातेन यत्फलं परिकीर्तितम् । तदेव शतसाहस्रं चक्रतीर्थास्थिपातनात्

प्रयागात अस्थिविसर्जनाने जे फळ सांगितले आहे, तेच फळ चक्रतीर्थात अस्थिविसर्जन केल्याने लक्षपटीने वाढते.

Verse 74

पृथिव्यां चैव तत्तीर्थं परमं परिकीर्तितम् । चक्रतीर्थमिति ख्यातं ब्रह्महत्याविनाशनम्

पृथ्वीवर ते तीर्थ परम म्हणून कीर्तित आहे—‘चक्रतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध—आणि ब्रह्महत्येच्या महापापाचा नाश करणारे आहे.

Verse 75

ये ये कुले भविष्यंति तत्पूर्वं मानवाः क्षितौ । सर्वे विष्णुपुरं यांति चक्रतीर्थास्थिपातनात्

त्या कुलात जे पूर्वी जन्मले आणि जे पुढे जन्मतील—ते सर्व चक्रतीर्थात अस्थिविसर्जनामुळे विष्णुलोकास जातात.

Verse 76

किं जातैर्बहुभिः पुत्रैर्गणनापूरकात्मकैः । वरमेको भवेत्पुत्रश्चक्रतीर्थं तु यो व्रजेत्

फक्त गणना वाढविणारे अनेक पुत्र कशाला? त्यापेक्षा एकच पुत्र श्रेष्ठ—जो चक्रतीर्थास जाईल.

Verse 77

तपसा किं प्रतप्तेन दानेनाध्ययनेन किम् । सर्वावस्थोऽपि मुच्येत गतः कृष्णपुरीं यदि

कठोर तपाने काय साध्य? दानाने वा शास्त्राध्ययनाने काय? कोणत्याही अवस्थेत असला तरी, कृष्णपुरी (द्वारका) गेला तर तो मुक्त होतो.

Verse 78

कलिकाल कृतैर्दोषैरत्युग्रैरपि मानवः । कलौ कृष्णमुखं दृष्ट्वा लिप्यते न कदाचन

कलियुगजन्य अत्यंत उग्र दोषांनी ग्रस्त मनुष्यही, कलौ कृष्णमुखाचे दर्शन घेतल्यावर कधीही लिप्त होत नाही.

Verse 79

दानं चाध्ययनं शौचं कारणं न हि पुत्रक । हीनवर्णोऽपि पापात्मा गतः कृष्णपुरीं यदि

हे पुत्रा, येथे दान, अध्ययन व शौच हेच कारण नाही. हीनवर्णाचा असला, पापी असला तरी—कृष्णपुरी गेला तर (उद्धार होतो).

Verse 80

वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे नर्मदायां च यत्फलम् । तत्फलं निमिषार्धेन द्वारवत्यां दिनेदिने

वाराणसी, कुरुक्षेत्र व नर्मदा येथे जे फळ मिळते, तेच फळ द्वारवतीत दिनोदिन अर्ध निमेषात प्राप्त होते.

Verse 81

धन्यानामपि धन्यास्ते देवानामपि देवताः । कृष्णोपरि मतिर्येषां हीयते न कदाचन

धन्यांमध्येही ते परम धन्य, देवांमध्येही देवतुल्य—ज्यांची बुद्धी श्रीकृष्णावर स्थिर असून कधीही क्षीण होत नाही।

Verse 82

श्रवणद्वादशीयोगे गोमत्युदधिसंगमे । स्नात्वा कृष्णसुतं दृष्ट्वा लिप्यते नैव स क्वचित्

श्रवण नक्षत्र व द्वादशीच्या शुभ योगी, गोमती-समुद्र संगमावर स्नान करून कृष्णपुत्राचे दर्शन घेतल्यास तो कधीही पापाने लिप्त होत नाही।

Verse 83

यस्य कस्यापि मासस्य द्वादशी प्राप्य मानवः । कृष्णक्रीडापुरीं दृष्ट्वा मुक्तः संसारगह्वरात्

कोणत्याही महिन्याच्या द्वादशीला तेथे पोहोचून, श्रीकृष्णाच्या क्रीडापुरी द्वारकेचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य संसारगह्वरातून मुक्त होतो।

Verse 84

येषां कृष्णालये प्राणा गताः सुरपते कलौ । स्वर्गान्न तेषामावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

हे सुरपते! कलियुगात ज्यांचे प्राण कृष्णालयात निघतात, त्यांना स्वर्गातूनही परत येणे नाही—कोट्यवधी कल्पांतही नाही।

Verse 85

विज्ञेया मानुषा वत्स गर्भस्थास्ते महीतले । द्वारवत्यां न यैर्देवो दृष्टः कंसनिषूदनः

वत्सा! जाण, पृथ्वीवर ते मनुष्य जणू अजून गर्भस्थच आहेत, ज्यांनी द्वारवतीत कंसनिषूदन देवाचे दर्शन घेतले नाही।

Verse 86

दुर्लभो द्वारकावासो दुर्लभं कृष्णदर्शनम् । दुर्लभं गोमतीस्नानं दुर्लभो रुक्मिणीपतिः

द्वारकेत वास करणे दुर्लभ, श्रीकृष्णदर्शन दुर्लभ। गोमतीस्नान दुर्लभ, आणि रुक्मिणीपति प्रभूही दुर्लभ।

Verse 87

तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे तु परो यज्ञः कलौ केशवकीर्तनम्

कृतयुगात तप हे परम, त्रेतायुगात ज्ञान परम म्हणतात। द्वापरयुगात यज्ञ परम, आणि कलियुगात केशवकीर्तन हेच परम साधन।

Verse 88

हेमभारसहस्रैस्तु दत्तैर्यत्फलमाप्यते । दृष्ट्वा तत्कोटि गुणितं हरेः सर्वप्रदं मुखम्

सहस्र सुवर्णभार दान केल्याने जे फळ मिळते, हरीचे सर्वप्रद मुख केवळ पाहिल्याने तेच फळ कोटीगुणित होते.

Verse 89

द्वारकायां च यद्दत्तं शंखोद्धारे तथैव च । पिंडारके महातीर्थे दत्तं चैवाक्षयं भवेत्

द्वारकेत जे दान दिले जाते, तसेच शंखोद्धार येथेही; आणि महातीर्थ पिंडारक येथे दिलेले दान अक्षय फल देणारे होते.

Verse 90

गोमहिष्यादि यद्दत्तं सुवर्णवसनानि च । वृषो भूमिग्रहो रूप्यं कन्यादानं तथैव च

गाय-म्हैस इत्यादींचे दान, सुवर्ण व वस्त्रांचे दान; वृषभदान, भूमिदान, रूप्यदान, तसेच कन्यादानही—

Verse 91

यच्चान्यदपि देवेन्द्र त्रिषु स्थानेषु यच्छति । तन्मुक्तिकारकं प्रोक्तं पितॄणामात्मनस्तथा

हे देवेन्द्र! त्या तीन पवित्र स्थानी जे काही दान दिले जाते, ते पितरांस तसेच स्वतःसही मोक्षकारक असे सांगितले आहे।

Verse 92

ऊषरं हि यतो लोके क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् । अतो मुक्तिकरं सर्वं दानं चोक्तं महर्षिभिः

हे क्षेत्र लोकी ‘ऊषर’ म्हणून प्रसिद्ध असल्यामुळे, येथे केलेले सर्व दान मुक्तिदायक आहे असे महर्षींनी सांगितले आहे।

Verse 93

यत्किंचित्कुरुते तत्र दानं क्रीडावगाहनम् । तदनन्तफलं प्राह भगवान्मधुसूदनः

तेथे जे काही केले जाते—दान, क्रीडा किंवा जलात अवगाहन—ते अनंत फल देणारे आहे असे भगवान मधुसूदनांनी सांगितले आहे।

Verse 94

प्रेतत्वं नैव तस्यास्ति न याम्या नारकी व्यथा । येन द्वारवतीं गत्वा कृतं कृष्णाऽवलोकनम्

जो द्वारवतीस जाऊन श्रीकृष्णांचे दर्शन करतो, त्याला प्रेतत्व येत नाही, यमलोकाची यातना नाही, नरकदुःखही नाही।

Verse 95

वारिमात्रेण गोमत्यां पिण्डदाने कृते कलौ । पितॄणां जायते तृप्तिर्यावदाभूतसंप्लवम्

कलियुगात गोमतीतीरी केवळ पाण्यानेही पिंडदान केले तरी पितरांची तृप्ती प्रलयापर्यंत टिकते।

Verse 96

नित्यं कृष्णपुरीं रम्यां ये स्मरन्ति गृहस्थिताः । नमस्याः सर्वलोकानां देवानां च सुरोत्तम

जे गृहस्थ नित्य रम्य कृष्णपुरी (द्वारका)चे स्मरण करतात, ते सर्व लोकांना व देवांनाही वंदनीय आहेत, हे सुरोत्तम।

Verse 97

ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं मरणं गोग्रहेषु च । वासः पुंसां द्वारकायां मुक्तिरेषा चतुर्विधा

पुरुषांची मुक्ति चार प्रकारची सांगितली आहे—ब्रह्मज्ञानाने, गयेत श्राद्धाने, गोठ्यात/गोरक्षणाच्या आश्रयात मरणाने, आणि द्वारकेत वासाने।

Verse 98

ब्रह्मज्ञानेन मुच्यन्ते प्रयागे मरणेन वा । अथवा स्नानमात्रेण गोमत्यां कृष्णसंनिधौ

मनुष्य ब्रह्मज्ञानाने मुक्त होतो, किंवा प्रयागी मरणाने; अथवा कृष्णसन्निधीत गोमतीत केवळ स्नानमात्रानेही।

Verse 99

कृतार्थः कृतपुण्योऽहं ब्रवीत्येवं महोदधिः । पवित्रितं च मद्गात्रं गोमतीवारिसंप्लवात्

महासागर असे म्हणतो—“मी कृतार्थ झालो, मी पुण्यवान झालो; कारण गोमतीच्या जलप्रवाहाने माझे शरीर पवित्र झाले आहे.”

Verse 100

अत्युग्राण्यपि पापानि तावत्तिष्ठंति विग्रहे । यावत्स्नानं न गोमत्यां वारिणा पापहारिणा

अत्यंत उग्र पापेही देहात तेव्हाचपर्यंत राहतात, जोपर्यंत पापहरिणी गोमतीच्या जलाने स्नान होत नाही।

Verse 101

चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा गोमत्यां रुक्मिणीह्रदे । दृष्ट्वा कृष्णमुखं रम्यं कुलानां तारयेच्छतम्

चक्रतीर्थी स्नान करून, गोमतीतीरी रुक्मिणीह्रदात जो मनुष्य श्रीकृष्णाचे रम्य मुख दर्शन करतो, तो आपल्या कुलाच्या शंभर पिढ्यांचा उद्धार करतो.

Verse 102

कृष्णं च ये द्वारवतीं मनुष्याः स्मरंति नित्यं हरिभक्तियुक्ताः । विधूतपापाः किल संभवांते गच्छंति लोकं परमं मुरारेः

हरिभक्तियुक्त जे मनुष्य नित्य श्रीकृष्ण व पावन द्वारवतीचे स्मरण करतात, त्यांची पापे धुऊन जातात आणि देहांती ते निश्चयाने मुरारीच्या परम लोकास जातात.

Verse 103

अधौतपादः प्रथमं नमस्कुर्याद्गणेश्वरम् । सर्वविघ्रविनाशश्च जायते नात्र संशयः

पाय न धुतले असले तरी प्रथम गणेश्वरास नमस्कार करावा; मग सर्व विघ्नांचा नाश निश्चयाने होतो—यात संशय नाही.

Verse 104

नीलोत्पलदलश्यामं कृष्णं देवकिनन्दनम् । दण्डवत्प्रणमेत्प्रीत्या प्रणमेदग्रजं पुनः

नील कमळपानासारखा श्याम, देवकीनंदन श्रीकृष्ण यांस प्रेमाने दंडवत् प्रणाम करावा आणि नंतर त्यांच्या अग्रजासही पुन्हा नमस्कार करावा.

Verse 105

बाल्ये च यत्कृतं पापं कौमारे यौवने तथा । दर्शनात्कृष्णदेवस्य तन्नश्येन्नात्र संशयः

बाल्यावस्थेत, कौमार्येत व यौवनात जे काही पाप केले असेल, श्रीकृष्णदेवांच्या दर्शनमात्राने ते नष्ट होते—यात संशय नाही.

Verse 106

वाण्याऽथ मनसा यच्च कर्मणा समुपार्जितम् । पापं जन्मसहस्रेण तन्नश्येन्नात्र संशयः

वाणी, मन आणि कर्माने जे पाप संचित झाले आहे, ते हजार जन्मांचे असले तरी नष्ट होते—यात संशय नाही.

Verse 107

हेमभारसहस्रैस्तु दत्तैर्यत्फलमाप्यते । तत्फलं कोटिगुणितं कृष्णवक्त्रावलोकनात्

हजारो सुवर्णभार दान केल्याने जे फळ मिळते, ते श्रीकृष्णाच्या मुखदर्शनाने कोटीगुणे वाढते.

Verse 108

नमस्कृत्य च देवेशं पुण्डरीकाक्षमच्युतम् । दुर्वाससं महेशानं द्वारकापरिरक्षकम्

देवेश, पुण्डरीकाक्ष, अच्युत यांना नमस्कार करून, तसेच द्वारकेचा रक्षक महेशान दुर्वासा यांना प्रणाम करून…

Verse 109

प्रणम्य परया भक्त्या वैनतेयसमन्वितम् ।ऽ । द्वारमागत्य च पुनः स्वर्गद्वारोपमं शुभम्

वैनतेय (गरुड) सहित प्रभूला पराभक्तीने प्रणाम करून, मग तो पुन्हा त्या शुभ द्वारी येतो, जो स्वर्गद्वारासारखा आहे.

Verse 110

विश्रम्य च मुहूर्त्तार्द्धं सुहृद्भिर्बान्धवैर्वृतः । तत्राश्रितान्समाहूय ब्राह्मणान्मन्त्रकोविदान् । पूजाद्रव्यं समानीय ततस्तीर्थं व्रजेद्बुधः

अर्ध मुहूर्त विश्रांती घेऊन, मित्र व बंधूंनी वेढलेला, तेथे आश्रित मंत्रकुशल ब्राह्मणांना बोलावावे; पूजासामग्री आणून मग बुद्धिमान पुरुष तीर्थास जावे.