Adhyaya 39

Verse 1

श्रीप्रह्लाद उवाच । जया च विजया चैव जयंती पापनाशिनी । उन्मीलिनी वंजुली च त्रिस्पृशा पक्षवर्द्धिनी

श्री प्रह्लाद म्हणाले—जया व विजया, तसेच पापांचा नाश करणारी जयन्ती; उन्मीलिनी, वंजुली, त्रिस्पृशा आणि पक्षवर्द्धिनी।

Verse 2

पुण्यं सर्वपुराणानां ते लभंते दिनेदिने । पक्वान्नं ये प्रकुर्वंति हविर्द्धान्यसमुद्भवम्

जे हवि-धान्यापासून तयार केलेले पक्वान्न श्रद्धेने नैवेद्यरूपाने करतात, ते दिनोदिन सर्व पुराणांत प्रशंसित पुण्य प्राप्त करतात।

Verse 3

जागरे पद्मनाभस्य घृतेनैव सुपाचितम् । वर्तिद्वयसमायुक्तं दीपं घृतसमन्वितम्

पद्मनाभाच्या जागरणात तुपाने उत्तम रीतीने तयार केलेला, दोन वातांनी युक्त व तुपाने परिपूर्ण असा दीप अर्पण करावा।

Verse 4

यः कुर्य्याज्जागरे विष्णोः शालिग्रामशिलाग्रतः । शालग्रामशिलाग्रे तु ये प्रकुर्वंति जागरम्

जो शालिग्राम-शिलेच्या समोर विष्णूचे जागरण करतो—खरेच, जे शालिग्राम-शिलेपुढे रात्रजागरण करतात—(ते महान पुण्याचे अधिकारी होतात)।

Verse 5

कुर्वंति नृत्यवाद्ये च लोकानां रंजनाय च । संछादयंति कुसुमैः शालिग्रामशिलां च ये

जे लोकांच्या आनंदासाठी नृत्य व वाद्यांचे आयोजन करतात, आणि जे शालिग्राम-शिलेला पुष्पांनी आच्छादून पूजन करतात, ते पुण्यकर्मे करणारे म्हणून प्रशंसित होतात।

Verse 6

चक्रांकितां विशेषेण प्रतिमां वैष्णवीं द्विजाः । चंदनं च सकर्पूरं कृष्णागुरुसमन्वितम्

हे द्विजांनो! चक्रचिन्हांकित वैष्णव प्रतिमेचे विशेष पूजन करा; आणि कापूरयुक्त चंदन, कृष्ण-अगुरु मिसळून सुगंधित करून अर्पण करा।

Verse 7

युक्तं मृगमदेनापि यः करोति विलेपनम् । द्वादश्यां देवदेवस्य रात्रौ जागरणे सदा

जो मृगमद (कस्तुरी) मिसळूनही लेप लावतो, तो द्वादशीच्या रात्री देवदेवासाठी सदैव जागरण करीत महान पुण्य मिळवतो।

Verse 8

तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण च वोऽग्रतः । तत्फलं कोटितीर्थे तु उज्जयिन्यां महालये

त्याचे पुण्य मी तुमच्यासमोर संक्षेपाने सांगतो; त्याचे फळ उज्जयिनीतील महालयातील कोटितीर्थात मिळणाऱ्या फळासारखे आहे।

Verse 9

वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे मथुरायां त्रिपुष्करे । अयोध्यायां प्रयागे च तीर्थे सागरसंगमे

ते फळ वाराणसी, कुरुक्षेत्र, मथुरा, त्रिपुष्कर; अयोध्या, प्रयाग आणि सागर-संगम तीर्थ येथे मिळणाऱ्या पुण्यासारखे आहे।

Verse 10

सर्वपुण्येषु तीर्थेषु देवतायतनेषु च । कृतैर्यज्ञायुतैस्तत्र व्रतदानैश्च पुष्कलैः

हे पुण्य सर्व तीर्थक्षेत्रे व देवालयांत मिळणाऱ्या पुण्यासारखे आहे—जणू तेथे असंख्य यज्ञ झाले आणि पुष्कळ व्रते व उदार दाने दिली गेली।

Verse 11

वेदैरधीतैर्यत्पुण्यं पुराणैश्चावगाहितैः । तपोभिश्चरितैः पुण्यं सम्यगाश्रम पालनैः

वेदांचे अध्ययन केल्याने जे पुण्य, पुराणांचे सखोल अनुशीलन केल्याने जे फल, तपश्चर्या केल्याने जे पुण्य आणि आपल्या आश्रमधर्माचे सम्यक् पालन केल्याने जे पुण्य—तेच (येथे) प्राप्त होते.

Verse 12

यत्फलं मुनिभिः प्रोक्तं वेदव्यासेन पुत्रक । तत्फलं जागरे विष्णोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

हे पुत्रा! मुनि आणि वेदव्यासांनी जे फल सांगितले आहे, शुक्लपक्ष असो वा कृष्णपक्ष—विष्णूसाठी जागरण केल्याने तेच फल प्राप्त होते.

Verse 13

हैमवत्यै पुरा प्रोक्तं कैलासे शूलपाणिना । नारदाय पुरा प्रोक्तं ब्रह्मणा मत्समीपतः

पूर्वी कैलासावर शूलपाणी (शिव) यांनी हे हैमवतीला सांगितले; आणि फार पूर्वी ब्रह्मदेवांनी माझ्याच सान्निध्यात नारदाला हे कथन केले.

Verse 14

अरुणेन वज्रहस्ताय कथितं पृच्छते पुरा । द्वादशीजागरस्योक्तं फलं विप्रा मया च वः । तत्कुरुध्वं द्विजा यूयं जागरं विष्णुवासरे

पूर्वी विचारल्यावर अरुणाने वज्रहस्ताला हे सांगितले. आणि हे विप्रहो! द्वादशी-जागरणाचे फल मीही तुम्हाला सांगितले आहे. म्हणून हे द्विजहो, विष्णुवासरी तुम्ही हे जागरण करा.

Verse 15

सूत उवाच । इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्प्राह बलिं पौत्रं स्वकं ततः । त्वमपि श्रद्धया पौत्र कुरु जागरणं हरेः

सूत म्हणाले—असे सांगून त्यांनी ब्राह्मणांना संबोधले; नंतर आपल्या पौत्र बलीला म्हणाले—“हे पौत्रा, तूही श्रद्धेने हरीचे जागरण कर.”

Verse 16

द्वारका मनसा ध्याता पापं वर्षशतान्वितम् । कीर्तनाच्छतजन्मोत्थं दहते नात्र संशयः

द्वारकेचे मनाने ध्यान केले असता शंभर वर्षांचे संचित पाप नष्ट होते. आणि तिच्या कीर्तनाने शंभर जन्मांचे पापही दग्ध होते—यात संशय नाही.

Verse 17

पापं जन्मसहस्रोत्थं पदमात्रेण गच्छताम् । द्वारका हरते नूनं मुक्तिः कृष्णस्य दर्शनात्

जे तिच्याकडे फक्त एक पाऊल टाकतात, त्यांचे हजार जन्मांचे पाप द्वारका निश्चयाने हरते. आणि कृष्णदर्शनाने मुक्ती मिळते.

Verse 18

न शक्नोति यदा गंतुं द्वारकां चैव मानवः । माहात्म्यं पठनीयं तु द्वारकासंभवं गृहे

जेव्हा मनुष्य द्वारकेला जाऊ शकत नाही, तेव्हा द्वारकासंबंधी माहात्म्य घरात नक्कीच वाचावे.

Verse 19

दातव्यं वैष्णवानां तु श्रोतव्यं भक्तिभावतः । द्वादश्यां च विशेषेण पठनीयं तु जागरे

हे वैष्णवांना द्यावे आणि भक्तिभावाने ऐकावे. विशेषतः द्वादशीला रात्रिजागरात याचे पठण करावे.

Verse 20

द्वारका संभवं पुण्यं स संप्राप्नोति मानवः । प्रसादाद्वासुदेवस्य सत्यंसत्यं च भाषितम्

वासुदेवाच्या कृपेने मनुष्य द्वारकासंबंधी पुण्य प्राप्त करतो. हे सत्य आहे—सत्यच सांगितले आहे.

Verse 21

गृहे संतिष्ठते नित्यं मथुरा द्वारका तथा । अवंती च तथा माया प्रयागं कुरुजांगलम्

ज्याच्या घरी नित्य मथुरा व द्वारका वास करतात, तेथे अवंती व माया, प्रयाग आणि कुरुजांगलही सदैव विराजमान असतात।

Verse 22

त्रिपुष्करं नैमिषं च गंगाद्वारं च सौकरम् । चंद्रेशं चैव केदारं तथा रुद्रमहालयम्

त्रिपुष्कर, नैमिष, गंगाद्वार व सौकर; तसेच चंद्रेश, केदार आणि रुद्राचे महालय—हे सर्वही त्या महिमेत अंतर्भूत आहेत।

Verse 23

वस्त्रापथं महादेवं महाकालं तथैव च । भूतेश्वरं भस्मगात्रं सोमनाथमुमापतिम्

वस्त्रापथ, महादेव व महाकाल; भस्मगात्र भूतश्वर आणि उमा-पती सोमनाथ—या शिवस्वरूपांचे येथे स्मरण केले आहे।

Verse 24

कोटिलिंगं त्रिनेत्रं च देवं भृगुवनेचरम् । दीपेश्वरं महानादं देवं चैवाचलेश्वरम्

कोटिलिंग, त्रिनेत्रधारी प्रभु व भृगुवनात वसणारा देव; दीपेश्वर, महानाद आणि अचलेश्वर—हे शैव तीर्थरूप येथे कीर्तिले आहेत।

Verse 25

ब्रह्मादयः सुरगणा गृहे तिष्ठंति सर्वदा । पितरो नागगंधर्वा मुनयः सिद्धचारणाः

त्या घरात ब्रह्मा आदि देवगण सदैव वास करतात; तसेच पितर, नाग, गंधर्व, मुनि, सिद्ध आणि चारणही।

Verse 26

तीर्थानि यानि कानि स्युरश्वमेधादयो मखाः । कृष्णजन्माष्टमीं पौत्र यः करोति विशेषतः

जितकी तीर्थे असोत आणि अश्वमेधादि यज्ञ असोत—हे पौत्रा, जो श्रीकृष्ण-जन्माष्टमी विशेष भक्तीने करतो, तो त्या सर्वांचे संक्षिप्त पुण्यफळ प्राप्त करतो.

Verse 27

यथा भागवतं शास्त्रं तथा भागवतो नरः । उभयोरंतरं नास्ति हरहर्योस्तथैव च

जसे भागवत शास्त्र, तसाच भागवत भक्त; उभयांत काहीही भेद नाही. तसेच हर आणि हरि यांच्यातही अंतर नाही.

Verse 28

नीलीक्षेत्रं तु यो याति मूलकं भक्षयेत्तु यः । नैवास्ति नरकोद्धारं कल्पकोटिशतैरपि

जो निली-क्षेत्रात जाऊन मूलक (मुळा) खातो, त्याचा नरकातून उद्धार कोट्यवधी कल्पांतही होत नाही.

Verse 29

नीलीकर्म तु यः कुर्य्याद्ब्राह्मणो लोभमोहितः । नाप्नोति सुकृतं किंचित्कुर्य्याद्वा रसविक्रयम्

लोभाने मोहित झालेला ब्राह्मण जर ‘निली-कर्म’ करील, तर त्याला किंचितही पुण्य मिळत नाही; तसेच ‘रस’ विक्रीचा व्यापार केला तरी (तेही निष्फळ ठरते).

Verse 30

प्रसीदति न विश्वात्मा वैष्णवे चापमानिते । अश्वत्थं छेदयेद्यो वै एकैकस्मिंश्च पर्वणि

वैष्णवाचा अपमान झाला तर विश्वात्मा प्रसन्न होत नाही. आणि जो अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्ष तोडतो—विशेषतः प्रत्येक पर्वणी—तो महापापाचा भागी होतो.

Verse 31

मन्वंतराणि तावंति रौरवे वसतिर्भवेत् । अरिष्टकाष्ठैर्दैत्येंद्र कार्य्यं यः कुरुते क्वचित् । न पूजामर्घदानं च तस्य गृह्णाति भास्करः

तेवढ्याच मन्वंतरांपर्यंत त्याचे निवासस्थान रौरव नरकात होते। हे दैत्येंद्र, जो कोणी कधीही अरिष्ट-काष्ठाने काही कार्य करतो, त्याची पूजा व अर्घ्यदान भास्कर (सूर्य) स्वीकारत नाहीत।

Verse 32

छेदापकस्य चार्के तु च्छेदकस्य च दैत्यज । शतं जन्मानि दारिद्यं जायते च सरोगता

हे दैत्यपुत्रा, जो अर्क (आक) झाड कापायला लावतो आणि जो स्वतः कापतो—दोघांनाही शंभर जन्म दारिद्र्य व रोगग्रस्तता भोगावी लागते।

Verse 33

रोपयेत्पालयेद्यो वै सूर्य्यवृक्षं नरोत्तमः । सप्तकल्पं वसेत्सोऽत्र समीपे भास्करस्य हि

जो श्रेष्ठ पुरुष सूर्यवृक्ष लावतो व त्याचे पालन करतो, तो येथे भास्कर (सूर्य) यांच्या सान्निध्यात सात कल्पांपर्यंत वास करतो।

Verse 34

रोपितैर्देववृक्षैस्तु यत्फलं लक्षकोटिभिः । न्यग्रोधवृक्षेणैकेन रोपितेन फलं हि तत्

लक्षकोटी देववृक्ष लावल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ एकच न्यग्रोध (वट) वृक्ष लावल्याने प्राप्त होते।

Verse 35

धात्रीद्रुमेऽप्येवमेव फलं भवति रोपिते । तुलसीरोपणे चैव अधिकं चापि सुव्रत । अमरत्वं च ते यांति नात्र कार्य्या विचारणा

धात्री (आवळा) वृक्ष लावल्यावरही तसेच फळ मिळते. पण तुलसीरोपणात त्याहून अधिक पुण्य आहे, हे सुव्रता; ते अमरत्वालाही प्राप्त होतात—यात विचार करण्यास कारण नाही।

Verse 36

द्वारकां कलिकाले तु प्रातरुत्थाय कीर्तयेत् । स सर्वपापनिर्मुक्तः स्वर्गं याति न संशयः

कलियुगात प्रातःकाळी उठून द्वारकेचे कीर्तन करावे। तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन स्वर्गास जातो—यात संशय नाही।

Verse 37

रोहिणीसहिता ये न द्वादशी समुपोषिता । महापातकसंयुक्तः कल्पांते नाकमाप्नुयात्

रोहिणीयुक्त द्वादशीला जो विधिपूर्वक उपवास करीत नाही, तो महापातकांनी युक्त राहतो आणि कल्पांतीही स्वर्ग प्राप्त करीत नाही।

Verse 38

वासरः को विना सूर्य्यं विना सोमेन का निशा । विना वृक्षेण को ग्रामो द्वादशी किं व्रतं विना

सूर्याविना दिवस कोणता? चंद्राविना रात्र कोणती? वृक्षाविना गाव कोणते? आणि व्रताविना द्वादशी तरी काय?

Verse 39

गृहं च नरकं तस्य यमदण्डं द्वितीयकम् । न यत्र पठते नित्यं विष्णोर्नामसहस्रकम्

ज्या घरात नित्य विष्णोर्नामसहस्रकाचे पठण होत नाही, ते घरच नरक आहे आणि यमदंडाचा दुसरा स्वरूप आहे।

Verse 40

नरकं च भवेत्तस्य द्वितीयं यमशासनम् । नैव भागवतं यत्र पुराणं गीयते कलौ । अन्धकूपेषु क्षिप्यंते ज्वलितेषु हुताशने

कलियुगात ज्या ठिकाणी भागवत पुराणाचे गान होत नाही, ते स्थान नरक ठरते—यमशासनाचे दुसरे रूप। (असे लोक) अंधकूपांत व धगधगत्या अग्नीत फेकले जातात।

Verse 41

द्विषंति ये भागवतं न कुर्वंति दिनं हरेः । यमदूतैश्च नीयन्ते तथा भूमौ भवंति ते

जे भागवताचा द्वेष करतात व हरिचा पवित्र दिवस पाळत नाहीत, त्यांना यमदूत घेऊन जातात; आणि ते पुन्हा भूमीवर जन्म घेतात।

Verse 42

वाच्यमानं न शृण्वंति हरेश्चरितमुत्तमम् । करपत्रैश्च पीड्यंते सुतीव्रैर्यम शासनात्

हरिचे उत्तम चरित्र वाचले जात असता जे ऐकत नाहीत, ते यमाच्या आज्ञेने अतितीक्ष्ण करपत्रांनी (हातासारख्या पात्यांनी) छळले जातात।

Verse 43

निन्दां कुर्वंति ये पापा वैष्णवानां महात्मनाम् । तेषां निरयपातस्तु यावदाभूतसंप्लवम्

जे पापी महात्मा वैष्णवांची निंदा करतात, त्यांचा नरकपात महाप्रलय येईपर्यंत चालू राहतो।

Verse 44

गोकोटितीर्थादधिकं स्नानं तत्राधिकं भवेत् । ये पश्यंति महापुण्या गोपीचंदनमृत्तिकाम् । गंगास्नानफलं तेषां जायते नात्र संशयः

तेथील स्नान कोट्यवधी तीर्थांपेक्षाही अधिक फलदायी म्हटले आहे। जे महापुण्यवान गोपीचंदनाची मृत्तिका पाहतात, त्यांना गंगास्नानाचे फळ मिळते—यात संशय नाही।

Verse 45

वैष्णवानां प्रयच्छंति गोपीचं दनमृत्तिकाम् । येषां ललाटे तिलकः गोपीचंदनसंभवम्

जे वैष्णवांना गोपीचंदनाची मृत्तिका अर्पण करतात, आणि ज्यांच्या कपाळावर गोपीचंदनजन्य तिळक शोभते—ते धन्य होत।

Verse 46

गोपीचंदनपुंड्रेण द्वादश्यां जागरे कृते । विष्णोर्नामसहस्रस्य पाठेन मुक्तिमाप्नुयात्

गोपीचंदनाचा वैष्णव तिलक ललाटावर धारण करून, द्वादशीला जागरण करून आणि विष्णूच्या सहस्रनामांचे पठण केल्यास मनुष्य मोक्ष प्राप्त करतो।

Verse 47

ये नित्यं प्रातरुत्थाय वैष्णवानां तु कीर्तनम् । गोमतीस्मरणं कुर्युः कृष्णतुल्या न संशयः

जे नित्य सकाळी उठून वैष्णवांचे कीर्तन करतात आणि गोमतीचे स्मरण करतात, ते कृष्णतुल्य होतात—यात संशय नाही।

Verse 48

ये नित्यं प्रातरुत्थाय द्वारकेति वदंति च । तीर्थकोटिभवं पुण्यं लभंते च दिनेदिने

जे नित्य सकाळी उठून ‘द्वारका’ असे म्हणतात, त्यांना दिवसेंदिवस कोटी तीर्थांच्या पुण्यासमान पुण्य प्राप्त होते।