Adhyaya 34
या अध्यायात प्रह्लाद ऋषींना द्वारकेची अद्भुत पावन-शक्ती सांगतो आणि मग एक प्राचीन संवाद मांडतो—राजा दिलीप व महर्षी वसिष्ठ यांचा। दिलीप विचारतो: असे कोणते क्षेत्र आहे जिथे पाप “पुन्हा उगवत” नाही, विशेषतः काशी ‘वज्रलेप’ नावाचा कठोर नैतिक मलही शमवते असे ऐकून. वसिष्ठ काशीतील एका संन्याशाची सावध करणारी कथा सांगतो—तो अधर्मात पडून निषिद्ध आचरण करतो, पुढे गंभीर पापांमुळे अनेक योन्यांत दीर्घ दुःख भोगतो. काशी तात्काळ नरकफल रोखते, पण वज्रलेप शिल्लक राहून दीर्घकाळ क्लेश देतो. यानंतर वळण येते द्वारका-पथिकाच्या दर्शनाचे—गोमतीतीर्थाने शुद्ध आणि श्रीकृष्ण-दर्शनाने चिह्नित असा एक प्रवासी राक्षसाला भेटतो. त्या पथिकाचे केवळ दर्शन होताच राक्षसाचा वज्रलेप भस्म होतो. राक्षस द्वारकेत जाऊन गोमतीकाठी देहत्याग करतो व वैष्णव पद प्राप्त करतो; देवगण त्याची स्तुती करतात. शेवटी द्वारकेला ‘क्षेत्रराज’ म्हणून पुनः प्रतिपादित केले जाते—जिथे पाप पुन्हा उगवत नाही; आणि दिलीपही तीर्थयात्रा करून श्रीकृष्णसन्निधीत सिद्धी प्राप्त करतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीप्रह्लाद उवाच । एवमद्भुतमाहात्म्यं द्वारकायां मुनीश्वराः । सर्वेषां क्षेत्रतीर्थानां महापापविदारक्म्
श्रीप्रह्लाद म्हणाले—हे मुनीश्वरांनो! द्वारकेचे हे अद्भुत माहात्म्य आहे; ते सर्व क्षेत्र-तीर्थांचे सार असून महापापांचा नाश करणारे आहे।
Verse 2
वर्णानामश्रमाणां च पतितानां विशेषतः । महापापहरं प्रोक्तं महापुण्यविवर्द्धनं
हे (माहात्म्य) सर्व वर्ण व आश्रमातील लोकांसाठी—आणि विशेषतः पतितांसाठी—महापाप हरून नेणारे व महापुण्य वाढविणारे असे सांगितले आहे।
Verse 3
अत्युग्रपापराशीनां दाहस्थानं यथा स्मृतम् । द्वारकागमनं विप्राः किं पुनर्द्वारकास्थितिः
हे विप्रांनो! अत्यंत उग्र पापराशींसाठी द्वारकेला जाणेच ‘दाहस्थान’प्रमाणे स्मृत आहे; मग द्वारकेत निवासाचे तर काय सांगावे!
Verse 4
विशेषेण तु विप्रेन्द्राः कन्याराशिस्थिते गुरौ । ब्रह्मादयोपि दृश्यंते यत्र तीर्थैश्च संयुताः
हे विप्रश्रेष्ठांनो! विशेषतः गुरु कन्याराशीत असता, द्वारकेत तीर्थांसह ब्रह्मा इत्यादी देवगणही प्रत्यक्ष दर्शनास येतात.
Verse 5
प्रतिवर्षं प्रकुर्वंति द्वारकागमनं नराः । तेषां पादरजः स्पृष्ट्वा दिवं यांति च पापिनः
लोक दरवर्षी द्वारका-यात्रा करतात; त्यांच्या पायांची रज लागली तरी पापीही स्वर्गास जातात.
Verse 6
गोमती नीरपूतानां कृष्णवक्त्रावलोकिनाम् । दर्शनात्पातकं तेषां याति जन्मशतार्जितम्
गोमतीच्या जलाने पावन झालेले आणि श्रीकृष्णाचे मुख दर्शन करणाऱ्यांचे शंभर जन्मांचे संचित पाप केवळ दर्शनानेच नष्ट होते.
Verse 7
इतिहासेन पूर्वोक्तं श्रूयतां मुनिपुङ्गवाः । दिलीपवसिष्ठ संवादे परमाश्चर्य्यवर्द्धनम्
हे मुनिपुंगवांनो! पूर्वी सांगितलेला हा प्राचीन इतिहास ऐका—दिलीप व वसिष्ठ यांच्या संवादातील परम आश्चर्य वाढविणारा प्रसंग.
Verse 8
काश्यां तु वज्रलेपो हि क्षेत्र एकत्र नश्यति । यातुर्दर्शनतः श्रुत्वा दिलीपो वाक्यमब्रवीत्
काशीत त्या एकाच पवित्र क्षेत्रात भयंकर ‘वज्रलेप’ नष्ट होतो—यात्रीच्या कथनावरून हे ऐकून राजा दिलीप असे बोलला.
Verse 9
दिलीप उवाच । वज्रलेपश्च काश्यां तु घोरो यत्र विनश्यति । कृत्स्नशोऽथ महापुण्यं प्राप्यं यत्र तदस्ति किम्
दिलीप म्हणाला—काशीत जिथे तो घोर वज्रलेप नष्ट होतो, तर ते कोणते स्थान आहे जिथे कृत्स्नशः महापुण्य प्राप्त होते?
Verse 10
न प्ररोहंति पापानि यस्मिन्क्षेत्रे द्विजोत्तम । तत्क्षेत्रं कथ्यतां पुण्यं यत्र पापं प्रणश्यति
हे द्विजोत्तम! ज्या क्षेत्रात पापे पुन्हा उगवत नाहीत, त्या पुण्यक्षेत्राचे वर्णन करा—जिथे पापाचा पूर्ण नाश होतो.
Verse 11
वसिष्ठ उवाच । आसीत्काश्यां पुरा कश्चित्त्रिदण्डी मोक्षधर्मवित् । जपन्दशाश्वेमेधे तु गायत्रीं च समाहितः
वसिष्ठ म्हणाले—पूर्वी काशीत एक त्रिदंडी संन्यासी होता, मोक्षधर्म जाणणारा। तो एकाग्रचित्ताने गायत्रीचा जप करी; तो जप दहा अश्वमेध यज्ञांइतका पुण्यदायी होता.
Verse 12
तत्र काचित्समायाता युवती गजगामिनी । तीरे संस्थाप्य वासांसि गंगायाः श्रमशान्तये । प्रविष्टा च जले नग्ना जलक्रीडां चकार ह
तेथे गजगामिनी चाल असलेली एक युवती आली. श्रम शमवण्यासाठी तिने गंगेच्या तीरावर वस्त्रे ठेवली आणि नग्न होऊन पाण्यात उतरून जलक्रीडा करू लागली.
Verse 13
नग्नां तां क्रीडतीं वीक्ष्य यतिर्मदनपूरितः । दैवाग्निभ्रंशितो मार्गात्सहसा च विमोहितः
तिला नग्न अवस्थेत जलक्रीडा करताना पाहून तो यती मदनाने भरून गेला. जणू दैवाग्नीने मार्गच्युत केल्याप्रमाणे तो सहसा मोहग्रस्त झाला.
Verse 14
मनसा कामयामास साऽपि तं तरुणं यतिम् । तयोश्च संगतिस्तत्र संजाता पापकर्मणोः
त्याने मनाने तिला कामिले, आणि तिनेही त्या तरुण यतीला कामिले। अशा रीतीने दोघांच्या पापकर्मातून तेथे त्यांचा संग झाला।
Verse 15
तया विमोहितः सद्यस्तामेवानुससार सः । तत्प्रीत्यै चार्जयामास धनमन्यायतस्तदा
तिच्या मोहाने तो तत्क्षणी तिच्याच मागे लागला। आणि तिची प्रीती मिळविण्यासाठी त्याने तेव्हा अन्यायाने धन जमविले।
Verse 16
वाराणस्यां हि न त्यक्तश्चंडालस्य प्रतिग्रहः । स्नानहीनः सदा पापी रात्रौ चौर्य्येण वर्त्तते
वाराणसीतही त्याने चांडालाकडून दान घेणे सोडले नाही। स्नानविहीन, सदैव पापी, तो रात्री चोरी करून उपजीविका करी।
Verse 17
कस्मिंश्चित्समये पापी मांसार्थी तु वनं गतः । ददर्श प्रमदां तत्र मातंगीं मदिरेक्षणाम्
एका वेळी तो पापी मांसाच्या लोभाने वनात गेला। तेथे त्याने मदिरासारख्या नेत्रांची मातंगी तरुणी पाहिली।
Verse 18
तस्याः प्रथमतारुण्यं दृष्ट्वा गर्वेण पाप्मना । वनेऽथ निर्जने तत्र मातंगीसंगमेयिवान्
तिचे प्रथम तारुण्य पाहून पापी गर्वाने प्रेरित होऊन, त्या निर्जन वनात तो मातंगीशी संगम इच्छू लागला।
Verse 19
तया सहान्नपानादि कृतवान्पापमोहितः । अश्नाति सुरया पंकं गोमांसं पापलंपटः
तो पापमोहित होऊन तिच्यासह अन्नपानादी करीत राहिला; पापलंपट होऊन सुरेसह घाणेरडे अन्न, अगदी गोमांसही, भक्षण करू लागला।
Verse 20
तद्गृहे निधनं प्राप्तः पापात्मा सर्वभक्षकः । वाराणसीप्रभावेन न प्राप्तो नरकं तदा
तो पापात्मा, सर्वभक्षक, तिच्याच घरी मृत्यू पावला; पण वाराणसीच्या प्रभावामुळे तो तेव्हा नरकात पडला नाही।
Verse 21
किं तु तत्र कृतं पापं वज्रलेपं सुदारुणम् । शूद्रीसंपर्क पापेन जातोऽसौ क्रूरयोनिषु
पण तेथे केलेले पाप वज्रलेपासारखे अत्यंत दारुण होते; शूद्रीसंपर्काच्या पापामुळे तो क्रूर योनिंमध्ये जन्मला।
Verse 22
वृको व्याघ्रोरगः श्वानः शृगालः सूकरोऽभवत् । दुरंतां यातनां प्राप्तः शमलेशं न विन्दति
तो लांडगा, वाघ, साप, कुत्रा, कोल्हा आणि डुक्कर झाला; अंतहीन यातना भोगूनही त्याला किंचितही शांती मिळाली नाही।
Verse 23
एवं जन्मसहस्रैस्तु न तस्य पापकर्मणः । मातंग्या संगजं पापं व्यनश्यत युगायुतैः
अशा रीतीने हजारो जन्मांतही त्याच्या पापकर्माचे—मातंगीच्या संगातून उत्पन्न झालेले—पाप, युगायुतांनीही नष्ट झाले नाही।
Verse 24
ततोऽसौ सप्तमे जातः शशकश्चैव जन्मनि । ततोऽसौ राक्षसो जातः पापात्मा सर्वभक्षकः
मग सातव्या जन्मी तो शशक (ससा) झाला; त्यानंतर पापात्मा, सर्वभक्षक असा राक्षस जन्मला।
Verse 25
प्राणिनो भक्षयन्सर्वान्संप्राप्तो विंध्यपर्वते । अस्मादनन्तरं भाव्यं कृकलासत्वमद्भुतम्
सर्व प्राण्यांना भक्षण करत तो विंध्य पर्वतावर पोहोचला; यानंतर लगेचच अद्भुत असा बदल ठरला—तो कृकलास (पाल) होणार होता।
Verse 26
शूद्रीसंगजपापेन भाव्यं च कृमियोनिना । मातंगीसंगमे प्रोक्तं फलं ह्यतिजुगुप्सितम्
शूद्रीसंगातून उत्पन्न पापामुळे त्याचे कृमियोनीत जन्म ठरले; मातंगीशी संगाचा फल शास्त्रांत अत्यंत जुगुप्सित असे सांगितले आहे।
Verse 27
युगायुतं सहस्रैस्तु भोक्ष्यमाणं सुदारुणम् । अत्याश्चर्य्यमभूत्तत्र दिलीप श्रूयतां महत्
हजारो युगसमूहांपर्यंत त्याला ते अत्यंत दारुण दुःख भोगावे लागणार होते; पण तेथे एक महान आश्चर्य घडले—हे दिलीप, ऐक।
Verse 28
आलोकितं च विंध्याद्रौ सर्वेषां विस्मयास्पदम् । दृष्ट्वा द्वारावतीं कश्चित्कृष्णवक्त्रं सुशोभनम्
विंध्याद्रीवर सर्वांना विस्मय वाटावा असे एक दृश्य प्रकट झाले; कोणीतरी द्वारावती आणि श्रीकृष्णांचे अत्यंत शोभिवंत मुख पाहिले।
Verse 29
गोमतीनीरपूतस्तु विंध्यं प्राप्तः स पांथिकः । मात्रां कृष्णप्रसादस्य स्कन्धे कृत्वा प्रहर्षितः
गोमतीच्या पवित्र जलाने शुद्ध होऊन तो पांथिक विंध्यास पोहोचला। खांद्यावर श्रीकृष्ण-प्रसादाची मात्रा घेऊन तो परमानंदित झाला।
Verse 30
प्रयास्यन्स्वगृहं तत्र ददर्श पथि राक्षसम् । द्रुतं च क्रूरकर्माणं दृष्ट्वा भक्षितुमागतम्
स्वगृहाकडे जात असता त्याने मार्गावर एक राक्षस पाहिला. तो वेगवान व क्रूरकर्मा, त्याला पाहताच भक्षण करण्यास धावून आला.
Verse 31
तस्य दर्शनमात्रेण वज्रलेपः सुदारुणः । वाराणसीसमुद्भूतो भस्मसादभवत्क्षणात्
त्याच्या केवळ दर्शनाने तो अत्यंत कठोर वज्रलेपधारी—जो वाराणसीतून उत्पन्न झाला होता—क्षणात भस्मसात झाला.
Verse 32
जन्मकोटिशतेनापि यो न शक्यो व्यपोहितुम् । तत्पापपर्वतान्मुक्तः कृष्णपांथिकदर्शनात्
जे पाप शंभर कोटी जन्मांनीही दूर होऊ शकत नव्हते, ते कृष्णभक्त पांथिकाचे दर्शन होताच त्या पापपर्वतापासून मुक्त झाला.
Verse 33
दग्धेऽथ क्रूरभावे तु घनमुक्तो यथा शशी । रेजे पुण्यप्रकाशेन कृष्णपांथिकदर्शनात्
त्याचा क्रूरभाव दग्ध झाल्यावर तो—मेघमुक्त चंद्राप्रमाणे—कृष्णभक्त पांथिकाच्या दर्शनाने पुण्यप्रकाशात उजळून निघाला.
Verse 34
ततोऽभिमुखमभ्येत्य द्वारकापथिकं मुदा । ननाम श्रद्धया भूमौ तद्दर्शनमहोत्सवः
मग तो हर्षाने समोर येऊन द्वारका-गामी पथिकाला श्रद्धेने भूमीवर साष्टांग प्रणाम केला; त्या दर्शनाला त्याने महोत्सवासारखे मानले।
Verse 35
नत्वाऽथ विस्मितः प्राह अहोऽद्य तव दर्शनात् । गतो घोरतमो भावः प्राप्ता संसिद्धिरुत्तमा
प्रणाम करून तो विस्मयाने म्हणाला—“अहो! आज केवळ तुझ्या दर्शनाने माझा अत्यंत घोर भाव नाहीसा झाला आणि उत्तम सिद्धी प्राप्त झाली।”
Verse 36
कस्मात्त्वमागतो भद्र प्रभावः कीदृशस्तव । वज्रलेपस्तु काश्यां वै दग्धस्ते दर्शनादनु
“हे भद्र! तू कुठून आला आहेस, आणि तुझा हा कसा प्रभाव आहे? कारण काशीत तुझ्या दर्शनानंतर ‘वज्रलेप’ खरोखरच जळून नष्ट झाला।”
Verse 37
वसिष्ठ उवाच । इत्येवं राक्षसेनोक्तं श्रुत्वा कृष्णस्य पांथिकः । विस्मयं परमापन्नः प्राह तं हर्षमानसः
वसिष्ठ म्हणाले—राक्षसाने असे बोललेले ऐकून कृष्णाचा पथिक अत्यंत विस्मित झाला आणि हर्षित मनाने त्याला उत्तर देऊ लागला।
Verse 38
पांथिक उवाच । श्रीमद्द्वारवतीं दृष्ट्वा ह्यागतोऽस्म्यत्र राक्षस । वज्रलेपहरोऽस्माकं प्रभावः कृष्णदर्शनात्
पथिक म्हणाला—“हे राक्षसा! श्रीमद् द्वारवती (द्वारका) पाहून मी येथे आलो आहे. कृष्णदर्शनातून उत्पन्न झालेला आमचा प्रभाव ‘वज्रलेप’ दूर करतो।”
Verse 39
गोमत्यां यः सकृत्स्नात्वा पश्येत्कृष्णमुखांबुजम् । सर्वानुद्धरते पापादपि त्रैलाक्यदाहकात्
जो गोमतीत एकदाच स्नान करून श्रीकृष्णाच्या मुखकमळाचे दर्शन घेतो, तो त्रैलोक्यदाहक पापांपासूनही सर्वांना पापमुक्त करतो।
Verse 40
वसिष्ठ उवाच । इत्युक्तो राक्षसो हृष्टः शुद्धात्मा भक्तिसंयुतः । नत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा संप्राप्तो द्वारकां तदा
वसिष्ठ म्हणाले—असे ऐकून तो राक्षस हर्षित झाला; त्याचे अंतःकरण शुद्ध झाले व तो भक्तियुक्त झाला। नमस्कार करून प्रदक्षिणा घालून तो तेव्हा द्वारकेस पोहोचला।
Verse 41
गोमत्यां स तनुं त्यक्त्वा प्राप्तोऽसौ वैष्णवं पदम् । स्तूयमानः सुरेशानैर्गधर्वैः पुष्पवृष्टिभिः
तेथे गोमतीत देहत्याग करून त्याने वैष्णव पद प्राप्त केले. देवेश व गंधर्व यांच्या स्तुतीत, पुष्पवृष्टीच्या मध्येत तो गौरविला गेला।
Verse 42
इत्थं महाप्रभावो हि द्वारकायाः प्रकीर्त्तितः । न प्ररोहंति पापानि यस्याः पांथिकदर्शनात् । द्वारकायां तु किं वाच्यं न प्ररोहंति पातकम्
अशा प्रकारे द्वारकेचा महाप्रभाव सांगितला आहे—तिच्या पांथिकाचे दर्शन झाले तरी पापे अंकुरत नाहीत. मग स्वयं द्वारकेत तर काय सांगावे—तेथे पातक मुळीच उगवत नाही।
Verse 43
इत्येतत्कथितं राजन्यत्पृष्टोहं त्वयाऽनघ । सर्वक्षेत्रोत्तमं क्षेत्रं वज्रलेपविनाशनम्
हे राजन्, हे अनघ! तू विचारलेस ते मी सांगितले. हे क्षेत्र सर्व क्षेत्रांमध्ये श्रेष्ठ असून ‘वज्रलेप’ नामक दोषाचा नाश करणारे आहे।
Verse 44
श्रीप्रह्लाद उवाच । वसिष्ठेनोदितं श्रुत्वा दिलीपो हृष्ट मानसः । द्वारकां क्षेत्रराजं तं ज्ञात्वा च विस्मयं ययौ
श्री प्रह्लाद म्हणाले—वसिष्ठांनी सांगितलेले ऐकून दिलीपाचे मन आनंदित झाले. द्वारकास क्षेत्रराज मानून तो विस्मयाने भरून गेला.
Verse 45
ययौ द्वारवतीं हृष्टो देवदेवस्य सादरम् । कृष्णं दृष्ट्वा परां सिद्धिं संप्राप्तो देवमंदिरे
हर्षित होऊन तो देवदेवाच्या धाम द्वारवतीस आदरयुक्त भक्तीने गेला. श्रीकृष्णांचे दर्शन घेऊन त्याने परम सिद्धी प्राप्त केली व देवमंदिरास पोहोचला.