Adhyaya 27

Verse 1

ईश्वर उवाच । स्थित्वा द्वादशिजागरे क्रतु समे दुःखापहे पुण्यदे रम्यं भागवतं शृणोति पुरुषः कृत्वा हरेः पूजनम् । पुण्यं वाजिमखस्य कोटिगुणितं संप्राप्य भक्तोत्तमश्छित्त्वा पाशसमूह पक्षनिचयं प्राप्नोति कृष्णालयम्

ईश्वर म्हणाले—द्वादशीचे जागरण करून, जे यज्ञासमान, दुःखहर व पुण्यदायक आहे; मग हरिचे पूजन करून रम्य भागवत श्रवण करणारा भक्तोत्तम अश्वमेधयज्ञाच्या पुण्यापेक्षा कोटीगुणित पुण्य मिळवून, बंधनरूपी पाशांचा समूह छेदून श्रीकृष्णधामास पोहोचतो।

Verse 2

हत्यापापसमूहकोटिनिचयैर्गुर्वंगनाकोटिभिःस्तेयैर्लक्षगुणैर्गुरोर्वधकरैः संवेष्टितो यद्यपि । श्रुत्वा भागवतं छिनत्ति सकलं कृत्वा हरेर्जागरं मुक्तिं याति नरेन्द्र निर्मलवपुर्भित्त्वा रवेर्मंडलम्

हे नरेन्द्र! जरी एखादा मनुष्य हत्यापापांच्या कोटींच्या राशींनी, गुरुपत्नीगमनाच्या कोटी अपराधांनी, लक्षगुणित चोरींनी आणि गुरुवधासारख्या महापापाने वेढलेला असला; तरीही संपूर्ण भागवत श्रवण करून व हरिचे जागरण करून तो सर्व पापे छेदतो, निर्मळ देहधारी होऊन रविमंडळ भेदून मुक्ती प्राप्त करतो।

Verse 3

एकादशी द्वादशिसंप्रविष्टा कृता नभस्ये श्रवणेन युक्ता । विशेषतः सोमसुतेन संगमे करोति मुक्तिं प्रपितामहानाम्

जेव्हा एकादशी-व्रत द्वादशीपर्यंत प्रविष्ट होऊन, नभस्य (भाद्रपद) मासात श्रवण नक्षत्रयोगाने केले जाते, तेव्हा विशेषतः सोमसुत-संगमस्थळी ते प्रपितामहांपर्यंत पितरांना मोक्ष देते।

Verse 4

यद्दीयते द्वादशिवासरे शुभे विष्णुं समुद्दिश्य तथा पितॄणाम् । पर्य्याप्तमिष्ठैः क्रतुतीर्थदानैर्भक्त्या प्रदत्तं खलु मेरुतुल्यम्

शुभ द्वादशीच्या दिवशी विष्णू व पितरांना उद्देशून जे दान दिले जाते, ते भक्तीने अर्पिले असता यज्ञ, तीर्थ व दानादि फळांपेक्षा अधिक पर्याप्त होऊन मेरुपर्वतासमान महान् पुण्य ठरते।

Verse 5

महानदीं प्राप्य दिनं च विष्णोस्तोयांजलिं यस्तुपितॄन्ददाति । श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं यच्छन्ति कामान्पितरः सुतृप्ताः

महानदीस प्राप्त होऊन विष्णूच्या पवित्र दिवशी जो पितरांना तोयांजली (तर्पण) देतो, त्याने सहस्र वर्षांइतके श्राद्ध केल्यासारखे मानले जाते; आणि तृप्त पितर इच्छित वर देतात।

Verse 6

शरणागतानां परिपालनेन ह्यन्नप्रदानेन शृणुष्व पुत्र । ऋणप्रदाने द्विजदेवतानां तद्वै फलं जागरणेन् विष्णोः

हे पुत्रा, ऐक—शरणागतांचे रक्षण, अन्नदान आणि देवतुल्य द्विजांचे (ब्राह्मणांचे) ऋण फेडणे यांपासून जे फळ मिळते, तेच पुण्य विष्णूच्या जागरणाने (रात्र जागून) प्राप्त होते।

Verse 7

यः स्वर्णधेनुं मधुनीरधेनुं कृष्णाजिनं रौप्यसुवर्णमेरु । ब्रह्मांडदानं प्रददाति याति स वै फलं जागरणेन विष्णोः

जो स्वर्णधेनू, मधु-नीरधेनू, कृष्णाजिन, रौप्य-सुवर्णमेरु किंवा ब्रह्मांडदान देतो, तो विष्णूच्या जागरणानेच त्याच्याइतके फळ प्राप्त करतो।

Verse 8

सत्येन शौचेन दमेन यत्फलं क्षमादयादानबलेन षण्मुख । दशाश्वमेधैर्बहुदक्षिणैश्च तेषां फलं जागरणेन विष्णोः

हे षण्मुखा! सत्य, शौच, दम, क्षमा इत्यादी व दानबलाने जे पुण्य मिळते, तसेच बहुदक्षिणेसह दहा अश्वमेध यज्ञांचे जे फळ—ते सर्व विष्णूच्या जागरणानेच प्राप्त होते।

Verse 9

स्नानेन यत्प्राप्य नदीं वीरष्ठां यत्पिंडदानेन पितुर्गयायाम् । यद्धेमदानात्कुरुजांगले च तत्स्यात्फलं जागरणेन विष्णोः

वीरष्ठा नदीत स्नानाने जे फळ मिळते, गयेत पित्याकरिता पिंडदानाने जे पुण्य, आणि कुरु-जांगलात सुवर्णदानाने जे फळ—तेच सर्व विष्णूच्या जागरणाने प्राप्त होते।

Verse 10

हत्यायुतानां यदि संचितानिस्तेयानि रुक्मस्य तथामितानि । निहंत्यनेकानि पुराकृतानि श्रीजागरे ये प्रपठंति गीतम्

जरी कोणाकडे दहा-दहा हजार हत्या व असंख्य सुवर्णचोरीचे पाप साचले असले, तरी जे श्रीजागरणात प्रभूची स्तुतीगीते पठण करतात, त्यांची पूर्वकृत अनेक पापे नष्ट होतात।

Verse 11

मार्गं न ते सौरपुरस्य दूतान्वनांतरं षण्मुख किंचिदन्यत् । स्वप्ने न पश्यंति च ते मनुष्या येषां गता जागरणेन निद्रा

हे षण्मुखा! ज्यांची झोप जागरणाने दूर झाली आहे, ते मनुष्य स्वप्नातही यमपुरीचे दूत पाहत नाहीत, तसेच कोणताही अन्य भयावह अरण्यमार्गही नाही पाहत।

Verse 12

काषायवस्त्रैश्च जटाभरैश्च पूर्ताग्निहोत्रैः किमु चान्य मन्त्रैः । धर्मार्थकामवरमोक्षकरीं च भद्रामेकां भजस्व कलिकालविनाशिनीं च

काषाय वस्त्रे, जटाभार, पूर्तकर्म, अग्निहोत्र किंवा अन्य मंत्र यांची काय गरज? धर्म-अर्थ-काम व परम मोक्ष देणारे आणि कलियुगाचे दोष नष्ट करणारे ते एकच मंगल व्रत भज।

Verse 13

इत्युक्तपूर्वं किल नारदेन श्रेयोर्थबुद्ध्या विनतासुताय । कृष्णात्परं नान्यदिहास्ति दैवं व्रतं तदह्नः परमं न किंचित्

अशा रीतीने नारदांनी पूर्वीच विनतापुत्र गरुडाला परम कल्याणाच्या हेतूने सांगितले—‘इथे कृष्णापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे दैवत नाही, आणि त्या दिवसाच्या व्रतापेक्षा श्रेष्ठ व्रत काहीच नाही।’

Verse 14

भोभोः सुराः शृणुत नारद इत्यवोचद्भोभोः खगेन्द्रऋषिसिद्धमुनीन्द्रसंघाः । उत्क्षिप्य बाहुमथ भक्तजनेन चोक्तं नैकादशीव्रतसमं व्रतमस्ति किंचित्

‘ऐका, हे देवहो!’ असे नारद म्हणाले. ‘ऐका, हे गरुड, ऋषी, सिद्ध आणि मुनींद्रांच्या समुदायांनो!’ मग भुजा उंचावून भक्तजनांच्या वचनाप्रमाणे त्यांनी जाहीर केले—‘एकादशीव्रतासारखे दुसरे कोणतेही व्रत नाही।’

Verse 15

पक्षीन्द्र पापपुरुषा न हरिं भजंति तद्भक्तिशास्त्रनिरता न कलौ भवंति । कुर्वंति मूढमनसो दशमीविमिश्रामेकादशीं शुभदिनं च परित्यजंति

हे पक्षिराज, पापी पुरुष हरिचे भजन करीत नाहीत आणि कलियुगात त्याच्या भक्तिशास्त्रांतही रत होत नाहीत. मूढ मनाने ते दशमी मिसळून एकादशीला दूषित करतात आणि तो शुभ दिवस सोडून देतात.

Verse 16

आर्त्तः सदा चैव सदा च रोगी पापी सदा चैव सदा च दुःखी । सदा कुलघ्नोऽथ सदा च नारकी विद्धं मुरारेर्दिनमाश्रयेत्तु यः

जो मुरारीच्या ‘विद्ध’ दिवसाचा आश्रय घेतो, तो सदैव पीडित, सदैव रोगी, सदैव पापी, सदैव दुःखी होतो; सदैव कुलघातक आणि सदैव नरकगामी ठरतो.

Verse 27

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया सप्तमे प्रभासखंडे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये द्वादशीजागरणस्य सर्वतोवरेण्यत्ववर्णनंनाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेतील सप्तम प्रभासखंडातील चतुर्थ द्वारकामाहात्म्य भागात ‘द्वादशी-जागरणाच्या सर्वतोवरेण्यत्वाचे वर्णन’ नावाचा सत्ताविसावा अध्याय समाप्त झाला.