Adhyaya 20

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । ब्रह्मघोषध्वनिं श्रुत्वा दानवो दुर्मुखस्तदा । क्रोधसंरक्तनयनो दुर्वाससमथाब्रवीत्

प्रह्लाद म्हणाला—ब्रह्मघोषाचा नाद ऐकून त्या वेळी दानव दुर्मुख क्रोधाने रक्त नेत्रांचा होऊन मुनि दुर्वासांना म्हणाला.

Verse 2

हन्यमानस्त्वमस्माभिर्यदि मुक्तोसि वै द्विज । कस्मात्पुनः समायातो मरणाय च दुष्टधीः

आमच्याकडून मार खाऊनही तू, हे द्विजा, खरोखर सुटलास, तर दुष्टबुद्धीने मरणासारखा पुन्हा का आलास?

Verse 3

इत्युक्त्वा मुष्टिना हन्तुं प्राद्रवद्दानवाधमः । प्राह प्रधावमानं तं दुर्वासा मुनिसत्तमः

असे बोलून तो अधम दानव मुष्टीने मारण्यासाठी धावला. त्याच्याकडे धावत येताना पाहून मुनिश्रेष्ठ दुर्वासांनी त्याला म्हटले.

Verse 5

तस्य क्रुद्धो जगन्नाथो दुर्वाससः कृते तदा । चक्रेण क्षुरधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया

तेव्हा दुर्वासांच्या कारणासाठी जगन्नाथ क्रुद्ध झाले आणि क्षुरधार चक्राने लीलया त्याचे शिर छेदिले.

Verse 6

प्रह्लाद उवाच । दुर्मुखं निहतं दृष्ट्वा दानवो दुःसहस्तदा । आक्रोशदुच्चैर्दितिजाञ्छीघ्रमागम्यतामिति

प्रह्लाद म्हणाला—दुर्मुख मारला गेला असे पाहून दानव दुःसहाने तेव्हा मोठ्याने दितीपुत्र दैत्यांना हाक मारली—“लवकर या!”

Verse 7

श्रुत्वा दैत्यगणाः सर्वे दुर्मुखं निहतं तदा । दुर्वाससं पुनस्तत्र परित्रातं च विष्णुना

दुर्मुख मारला गेला हे ऐकून सर्व दैत्यगणांना हेही कळले की तेथे विष्णूंनी दुर्वासा मुनींना पुन्हा वाचविले आहे.

Verse 8

कूर्मपृष्ठो गोलकश्च क्रोधनो वेददूषकः । यज्ञघ्नो यज्ञहंता च धर्मान्तकस्तपस्विहा

त्यांच्यात कूर्मपृष्ठ, गोलक, वेददूषक क्रोधन, यज्ञघ्न व यज्ञहंता—यज्ञांचा संहार करणारे—आणि तपस्वीहंता धर्मान्तक हेही होते.

Verse 9

एते चान्ये च बहवो विविधायुधपाणयः । क्रोधसंरक्तनयनाः शपन्तो ब्राह्मणं तथा

हे आणि इतरही अनेक, विविध शस्त्रे हातात घेऊन, क्रोधाने लाल झालेल्या नेत्रांनी, त्या ब्राह्मणाला तसेच शाप देऊ लागले.

Verse 10

परिक्षिप्य तदात्रेयं विष्णुं संकर्षणं तथा । तोमरैर्भिन्दिपालैश्च मुशलैश्च भुशुंडिभिः

मग त्यांनी त्या आत्रेय मुनींना, तसेच विष्णू व संकर्षण यांनाही वेढून, तोमर, भिंदिपाल, मुशल आणि भुशुंडी अशा शस्त्रांनी प्रहार केला.

Verse 11

अस्त्रैर्नानाविधैश्चापि युयुधुः क्रोधमूर्छिताः । दानवैः संवृतो विष्णुः समन्ताद्घोरदर्शनैः

क्रोधाने उन्मत्त झालेले ते नानाविध अस्त्रांनी परस्पर युद्ध करू लागले. भयंकर रूपधारी दानवांनी विष्णूंना सर्व बाजूंनी वेढले.

Verse 12

संकर्षणश्च शुशुभे चंद्रादित्यौ घनैरिव । गृहीत्वा धनुषी दिव्ये शीघ्रं संयोज्य चाशुगान्

संकर्षण मेघांतून प्रकटलेल्या चंद्र-सूर्यासारखे शोभून दिसले. त्यांनी दिव्य धनुष्ये हातात घेऊन शीघ्र बाण जोडून सज्ज केले.

Verse 13

स्पर्शं मा कुरु पापिष्ठ ब्राह्मणं मां कृताह्निकम् । तं दृष्ट्वा दानवं विष्णुर्ब्राह्मणं हन्तुमुद्यतम्

“मला स्पर्श करू नकोस, अरे महापापी! मी अह्निककर्म पूर्ण केलेला ब्राह्मण आहे.” त्या दानवाला ब्राह्मणाचा वध करावयास उद्यत पाहून विष्णूंनी हस्तक्षेपाचा निश्चय केला.

Verse 14

दानवान्विद्रुतान्दृष्ट्वा विष्णुना निहतान्परान् । गोलकः कूर्मपृष्ठश्च मानं कृत्वा न्यवर्तताम्

विष्णूंनी मारलेले व पळून जाणारे दानव पाहून गोलक व कूर्मपृष्ठ यांनी अभिमान आवरून परिस्थितीचा विचार केला आणि पुन्हा परतले.

Verse 15

संकर्षणं गोलकश्च ह्याजघान त्रिभिः शरैः । अनन्तं व्यथितं दृष्ट्वा गोलकः क्रोधमूर्छितः

गोलकाने संकर्षणावर तीन बाणांनी प्रहार केला. अनंत (बलराम) व्यथित झालेला पाहून गोलक क्रोधाने उन्मत्त झाला.

Verse 16

उत्पत्य तरसा मूर्ध्नि दुर्वाससमताडयत् । स मुष्टिघाताभिहतश्चुक्रोश पतितः क्षितौ

त्याने वेगाने उडी मारून दुर्वासांच्या डोक्यावर प्रहार केला. मुष्टिप्रहाराने जखमी होऊन ते ओरडले आणि जमिनीवर पडले.

Verse 17

संकर्षणस्तु पतितं दृष्ट्वा मूर्ध्नि प्रताडितम् । दृष्ट्वा चुकोप भगवांस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् । संगृह्य मुशलं वीरो जघान समरे रिपुम्

संकर्षणाने (बलरामाने) त्यांना डोक्यावर मार लागून पडलेले पाहून क्रोध व्यक्त केला. 'थांब! थांब!' असे म्हणत त्या वीराने मुसळ हाती घेऊन रणांगणात शत्रूवर प्रहार केला.

Verse 18

मुशलेनाहतो मूर्ध्नि गोलको विकलेन्द्रियः । संभिन्नमस्तकश्चैव पपात च ममार च

डोक्यावर मुसळाचा मार लागल्याने गोलकाची इंद्रिये निकामी झाली. त्याचे डोके फुटले, तो खाली पडला आणि मरण पावला.

Verse 19

गोलकं पतितं दृष्ट्वा क्रन्दंतं ब्राह्मणं तथा । कूर्मपृष्ठं च भगवान्विष्णुर्हन्तुं मनो दधे । नाराचेन सुतीक्ष्णेन जघान हृदये रिपुम्

गोलकाला पडलेला आणि ब्राह्मणाला रडताना पाहून भगवान विष्णूंनी कूर्मपृष्ठाला मारण्याचे ठरवले. त्यांनी एका अत्यंत तीक्ष्ण नाराच बाणाने शत्रूच्या हृदयावर प्रहार केला.

Verse 20

स विष्णुबाणाभिहतस्त्यक्तशस्त्रः पलायितः । तस्मिन्प्रभिन्नेऽतिबले गते वै कूर्मपृष्ठके । अभज्यत बलं सर्वं विद्रुतं च दिशो दश

विष्णूंच्या बाणाने जखमी होऊन त्याने शस्त्रे टाकली आणि पळून गेला. तो महाबली कूर्मपृष्ठ पराभूत होऊन गेल्यावर, सर्व सैन्य मोडून पडले आणि दाही दिशांना पळाले.

Verse 21

तत्प्रभग्रं बलं सर्वं निहतं गोलकं तथा । द्वारस्थः कथयामास दैत्यराज्ञे कुशाय सः

अग्रभागची सर्व सेना आणि गोलकही मारला गेला. तेव्हा द्वारपालाने जाऊन दैत्यराज कुशाला हा वृत्तांत निवेदिला.

Verse 22

गोलकं निहतं श्रुत्वा दैत्यानन्यांश्च दैत्यराट् । योधानाज्ञापयामास सन्नद्धान्स्वबलस्य च

गोलक मारला गेला हे ऐकून दैत्यराजाने इतर दानवांना व आपल्या सेनेतील योद्ध्यांना शस्त्रसज्ज होऊन सिद्ध राहण्याची आज्ञा केली.

Verse 23

आज्ञां कुशस्य ते लब्ध्वा दैत्याः पंचजनादयः । युद्धायाभिमुखाः सर्वे रथैर्नागैश्च निर्ययुः

कुशाची आज्ञा मिळताच पंचजन आदी दैत्य सर्वजण युद्धाभिमुख होऊन रथांवर व गजराजांसह बाहेर पडले.

Verse 24

अनीकं दशसाहस्रं कूर्मपृष्ठस्य निर्ययौ । अयुते द्वे रथानां तु नागानामयुतं तथा

कूर्मपृष्ठातून दहा हजारांची एक तुकडी निघाली; तसेच वीस हजार रथ आणि दहा हजार हत्तीही पुढे सरकले.

Verse 25

दशायुतानि चाश्वानामुष्ट्राणां च तथैव च । बकश्च निर्ययौ दैत्यो बहुसैन्यसमन्वितः

घोडे एक लाख होते आणि उंटही तितकेच. तसेच प्रचंड सैन्यासह दैत्य बकही बाहेर पडला.

Verse 26

तथा दीर्घनखो दैत्यः स्वेनानीकेन संवृतः । मंत्रिपुत्रो महामायो दैत्यराज कुशस्य वै । निर्ययौ विघसो दैत्यः प्रघसश्च महाबलः

तसेच दीर्घनख हा दैत्य आपल्या सैन्याने वेढलेला बाहेर पडला। दैत्यराज कुशाचा मंत्रिपुत्र महामायही निघाला; आणि विघस दैत्य व महाबली प्रघासही पुढे आले।

Verse 27

ऊर्द्ध्वबाहुर्वक्रशिराः कञ्चुकश्च शिवोलुकैः । ब्रह्मघ्नो यज्ञहा दैत्यो राहुर्बर्बरकस्तथा

ऊर्ध्वबाहु व वक्रशिरा, तसेच कंचुक हा शिवोलुकांसह बाहेर पडला। त्याचप्रमाणे ब्रह्मघ्न व यज्ञहा हे दैत्य, आणि राहु व बर्बरकही निघाले।

Verse 28

सुनामा वसुनामा च मंत्रिणौ बुद्धिसत्तमौ । सेनापतिश्चोग्रदंष्टस्तस्य भ्राता महाहनुः

सुनामा व वसुनामा हे दोन्ही मंत्री, बुद्धीत श्रेष्ठ, तेथे होते. सेनापती ओग्रदंष्ट्र होता आणि त्याचा भाऊ महाहनु होता.

Verse 29

एते चान्ये च बहवो दैत्याः क्रोधसमन्विताः । महता रथघोषेण निर्ययुर्युद्धकांक्षिणः

हे आणि इतर अनेक दैत्य क्रोधाने भरून, रथांच्या प्रचंड घोषासह, युद्धाची इच्छा धरून बाहेर पडले.

Verse 30

स्नात्वा शुक्लांबरधरः शुक्लमालाविभूषितः । कुशः शंभुं महादेवं भवानीपतिमव्ययम् । आर्चयमास भूतेशं परमेण समाधिना

स्नान करून, शुभ्र वस्त्रे परिधान करून व शुभ्र माळेने विभूषित होऊन, कुशाने भवानीपती अव्यय महादेव शंभु—भूतेश—यांची परम समाधीने आराधना केली.

Verse 31

पंचामृतेन संस्नाप्य तथा गन्धैर्वि लिप्य च । अर्चयामास दैत्येन्द्रो ह्यनेककुसुमोत्करैः

दैत्येंद्राने देवाला पंचामृताने स्नान घालून, सुगंधी द्रव्यांनी लेपन केले आणि अनेक पुष्पराशी अर्पून विधिपूर्वक अर्चना केली।

Verse 32

गीतवादित्रशब्दैश्च तथा मंगलवाचकैः । पूजयित्वा महादेवं ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च

गीत-वाद्यांच्या नादात व मंगलवचनांत त्याने महादेवाची पूजा केली; नंतर ब्राह्मणांचा सत्कार करून स्वस्तिवाचन करविले।

Verse 33

भूषयित्वा भूषणैश्च मणिवज्रविभूषणैः । मुकुटेनार्कवर्णेन ज्वलद्भास्कररोचिषा

मणी-वज्रजडित भूषणांनी स्वतःला अलंकृत करून त्याने सूर्यवर्ण मुकुट धारण केला, जो तेजस्वी भास्करकिरणांसारखा झळकत होता।

Verse 34

भ्राजमानो दैत्यराजो हारेणाऽतीव शोभितः । संनह्य च महाबाहुः सारथिं समुदैक्षत

हाराने अत्यंत शोभून तेजस्वी दिसणारा दैत्यराज शस्त्रसज्ज होऊन संनद्ध झाला; मग त्या महाबाहूने सारथ्याकडे नजर टाकली।

Verse 35

सुनामानं वसुं चैव मंत्रिणौ वाक्यमब्रवीत् । कश्चायमसुरान्हंति किमर्थं ज्ञायतामिति

त्याने आपल्या दोन मंत्र्यांना—सुनामा व वसु—म्हटले: “असुरांचा संहार करणारा हा कोण, आणि कशासाठी? याचा शोध घ्या।”

Verse 36

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रुरुर्वचनमब्रवीत् । गतेह्नि ब्राह्मणः स्नातुं गोमत्याः संगमे किल

त्याचे वचन ऐकून रुरु म्हणाला—“पूर्वी एका दिवशी एक ब्राह्मण खरोखर गोमतीच्या संगमावर स्नानास गेला होता।”

Verse 37

आगतः प्रतिषिद्धः सन्दैत्यैस्तत्र मही पते । तेन विष्णुः समानीतः संकर्षणसमन्वितः

तो तेथे आला; पण हे महीपते, दैत्यांनी त्याला रोखले; म्हणून संकर्षणासह विष्णूला तेथे आणण्यात आले.

Verse 38

सोऽस्मान्हंति महाराज ब्रह्मण्यो जगदीश्वरः । तेन ते बहवो दैत्या हताः केचित्पलायिताः

“हे महाराज! ब्राह्मणांचा रक्षक जगदीश्वर आम्हाला मारतो. त्याच्यामुळे तुझे अनेक दैत्य मारले गेले आणि काही पळून गेले.”

Verse 39

सुनामोवाच । स्नात्वा गच्छतु विप्रोऽसौ वासुदेवसमन्वितः । राजन्वृथा विग्रहेण किं कार्यं कथयस्व नः

सुनाम म्हणाला—“तो ब्राह्मण वासुदेवासह स्नान करून जाऊ दे. हे राजन्, उगाचच्या कलहाने काय साध्य? आम्हाला सांग.”

Verse 40

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशः क्रोधसमन्वितः । कथं गोलकहंतारं न हनिष्यामि केशवम्

ते वचन ऐकून कुश क्रोधाने भरला व म्हणाला—“गोलकाचा संहार करणाऱ्या केशवाला मी कसा मारणार नाही?”

Verse 41

एतावदुक्त्वा स क्रुद्धो ययौ दैत्यपतिस्तदा । ततो वादित्र शब्दैश्च भेरीशब्दैः समन्वितः

एवढे बोलून तो दैत्यांचा अधिपती क्रोधाने भरून निघून गेला. मग वाद्यांचे निनाद आणि भेरींचा गंभीर घोष एकत्र घुमू लागला.

Verse 42

ददर्श तत्र देवेशं सहस्रशिरसं प्रभुम् । तथा विष्णुं चक्रपाणिं दुर्वाससमकल्मषम्

तेथे त्याने देवेश्वराला पाहिले—सहस्रशिरा प्रभूला. तसेच चक्रधारी विष्णूलाही पाहिले, जो निष्कलंक व शुद्ध, तपस्वी दुर्वासासारखा तेजस्वी होता.

Verse 43

ईश्वरांशं च तं दृष्ट्वा न हन्तव्योऽयमीश्वरः । विष्णुमुद्दिश्य तान्सर्वान्प्रेरयामास दानवान्

त्याला ईश्वराचा अंश जाणून तो म्हणाला, “हा प्रभू वध्य नाही.” पण विष्णूला लक्ष्य करून त्याने त्या सर्व दानवांना पुढे ढकलले.

Verse 44

नागैः पर्वतसंकाशै रथैर्जलदसन्निभैः । अश्वैर्महाजवैश्चैव परिवव्रुः समंततः

पर्वतासारख्या प्रचंड हत्ती, ढगांसारखे रथ आणि अतिवेगवान बलवान घोडे घेऊन त्यांनी चारही बाजूंनी वेढा घातला.

Verse 45

ततो युद्धं समभवद्देवयोर्दानवैः सह । आच्छादितौ तौ ददृशुर्दैत्यैर्देवगणास्तदा

मग त्या दोन देव आणि दानव यांच्यात घनघोर युद्ध झाले. त्या वेळी देवगणांनी पाहिले की दैत्यांनी चारही बाजूंनी झाकल्यामुळे ते दोघे आच्छादित, जणू लपून गेले होते.

Verse 46

ततो गृहीत्वा मुशलं हलं च बलवान्हली । जघान दैत्यप्रवरान्कालानलयमोपमान्

तेव्हा पराक्रमी हली (संकर्षण) मूसळ व नांगर हातात घेऊन, युगांतकाळच्या अग्नीसारख्या भयंकर दैत्यप्रवरांचा संहार करू लागला।

Verse 47

ते हन्यमाना दैतेया बलेन बलशालिना । सर्वतो विद्रुता भग्नाः कुशमेव ययुस्तदा

त्या महाबलीच्या सामर्थ्याने मारले गेलेले दैत्य सर्व दिशांनी पळून गेले; पराभूत व भग्न होऊन तेव्हा ते कुश-देशात (द्वीपात) निघून गेले।

Verse 48

बकश्च यज्ञकोपश्च ब्रह्मघ्नो वेददूषकः । महामखघ्नो जंभश्च राहुर्वक्रशिरास्तथा

बक, यज्ञकोप, ब्रह्मघ्न, वेददूषक, महामखघ्न, जंभ, राहु तसेच वक्रशिरा—

Verse 49

एते चान्ये च बहवः प्रवरा दानवोत्तमाः । क्रोधसंरक्तनयना बिभिदुस्ते जनार्द्दनम्

हे आणि असे अनेक दानवोत्तम, क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांनी, जनार्दनावर तुटून पडले व त्याच्यावर प्रहार करू लागले।

Verse 50

ततः क्रोधसमायुक्तौ संकर्षणजनार्दनौ । चक्रलांगलघातेन जघ्नतुर्दानवोत्तमान्

तेव्हा धर्मयुक्त क्रोधाने युक्त संकर्षण व जनार्दन यांनी चक्र व नांगराच्या घावांनी दानवोत्तमांचा संहार केला।

Verse 51

चक्रेण च शिरः कायाच्चिच्छेदाशु बकस्य वै । चूर्णयामास मुशली यज्ञहंतारमेव च

चक्राने त्याने बकाचे शिर देहापासून तत्क्षणी छेदिले; आणि मुशलधारीने यज्ञहंत्यालाही चुरडून टाकले।

Verse 52

राहुं जघान चक्रेण तथान्यान्मुशलेन च । ते हता हन्यमानाश्च भग्ना जग्मुर्दिशो दश

चक्राने त्याने राहूचा वध केला आणि इतरांचा मुशलाने; मारले जात, भग्न झालेले शत्रू दहा दिशांना पळून गेले।

Verse 53

कुशः स्वां वाहिनीं दृष्ट्वा विद्रुतां निहतां तथा । क्रोधसंरक्तनयनः प्राह याहीति सारथिम्

कुशाने आपली सेना पळून गेलेली व मारली गेलेली पाहून, क्रोधाने लाल डोळ्यांनी सारथ्यास म्हटले—“चाल, पुढे जा!”

Verse 54

स तयोरंतिकं गत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । उवाच कस्त्वं दैतेयान्मम हंसि गदाधर

तो त्यांच्या जवळ जाऊन आपले नाव सांगून म्हणाला—“हे गदाधर, तू कोण आहेस जो माझ्या दैत्यांना मारतोस?”

Verse 55

श्रीवासुदेव उवाच । यस्माद्विमुक्तिदं पुण्यं गोमत्युदधिसंगमम् । रुद्धं दुरात्मभिः पापैस्तस्मात्ते निहता मया

श्री वासुदेव म्हणाले—गोमती व समुद्र यांचा हा पुण्य संगम मोक्ष देणारा आहे; दुरात्म्या पाप्यांनी तो अडविला, म्हणून ते माझ्याकडून निहत झाले।

Verse 56

कुश उवाच । मां न जानासि चात्रस्थं कथं जीवन्प्रयास्यसि । युध्यस्व त्वं स्थिरो भूत्वा ततस्त्यक्ष्यसि जीवितम्

कुश म्हणाला—मी इथे उभा असताना तू मला ओळखत नाहीस; मग जिवंत कसा निघून जाशील? स्थिर होऊन युद्ध कर; मगच प्राणत्याग करशील.

Verse 57

इत्युक्त्वा पंचविंशत्या ताडयामास केशवम् । अनंतं चाष्टभिर्बाणैर्हत्वाऽत्रेयं निरीक्ष्य तम् । ईश्वरांशं च तं दृष्ट्वा प्राह याहीति मा चिरम्

असे बोलून त्याने पंचवीस बाणांनी केशवावर प्रहार केला. आणि अनंताला आठ बाणांनी विद्ध करून, त्या आत्रेयाकडे पाहिले; तो ईश्वरांश आहे असे जाणून म्हणाला, “जा, विलंब करू नकोस.”

Verse 58

स बाणैर्भिन्नसर्वांगः शार्ङ्गं हि धनुषां वरम् । विकृष्य घातयामास चतुर्भिश्चतुरो हयान्

बाणांनी सर्वांग विद्ध झालेला असूनही त्याने धनुषांतील श्रेष्ठ शार्ङ्ग ओढून घेतले आणि चार बाणांनी चारही घोडे पाडले.

Verse 59

सारथेस्तु शिरः कायादर्द्धचंद्रेण पत्त्रिणा । चिच्छेद धनुरेकेन ध्वजमेकेन चिच्छिदे

अर्धचंद्राकार बाणाने त्याने सारथ्याचे शिर धडापासून छाटले; एका बाणाने धनुष्य तोडले आणि एका बाणाने ध्वजही छेदला.

Verse 60

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । प्रगृह्य च महाखङ्गमुवाच वचनं तदा

धनुष्य छिन्न झाल्याने तो विरथ, हताश्व आणि हतसारथी झाला; तेव्हा महाखड्ग उचलून त्याने ते वचन उच्चारले.

Verse 61

यदि त्वां पातयिष्यामि कीर्तिर्मे ह्यतुला भवेत् । पातितोऽहं त्वया वीर यास्यामि परमां गतिम्

जर मी तुला पाडले तर माझी कीर्ती अतुलनीय होईल. हे वीरा, जर मी तुझ्याकडून पाडला गेलो तर मला परम गती प्राप्त होईल.

Verse 62

तिष्ठतिष्ठ हरे स्थाने शरणं मे सदाशिवः । धावंतमतिसंक्रुद्धं खङ्गहस्तं निरीक्ष्य तम् । चक्रेण शितधारेण शिरश्चिच्छेद लीलया

"थांब, थांब, हे हरी! आपल्या जागीच थांब, सदाशिव हेच माझे शरण आहेत." हातात तलवार घेऊन अत्यंत रागाने धावून येणाऱ्या त्याला पाहून, हरीने तीक्ष्ण धारेच्या चक्राने लीलेने त्याचे मस्तक कापले.

Verse 63

तं छिन्नशिरसं भूमौ पतितं वीक्ष्य दानवम् । अथोवाह रथेनाजौ दैत्यः खंजनकस्तथा

त्या दानवाला मस्तक तुटलेल्या अवस्थेत जमिनीवर पडलेले पाहून, खंजनक नावाच्या दैत्याने त्याला रथातून युद्धभूमीवरून नेले.

Verse 64

अपयाते कुशे दैत्ये विष्णुः संकर्षणस्तदा । दुर्वाससा च सहितः संन्यवर्तत हर्षितः

जेव्हा दैत्य कुश निघून गेला, तेव्हा विष्णू आणि संकर्षण, दुर्वासा ऋषींसह आनंदी होऊन परतले.

Verse 65

शिवालये तु पतितं कुशं निक्षिप्य दानवः । स्नानगन्धार्चनैर्धूपैर्गीतवाद्यैरतोषयत्

त्या दानवाने पडलेल्या कुशला शिवालयात ठेवून, स्नान, गंध, पूजा, धूप आणि गीत-वाद्यांनी (शंकरांना) प्रसन्न केले.

Verse 66

अवाप जीवितं सद्यः प्रसादाच्छंकरस्य च । उत्थितः स तदा दैत्यो ब्रुवञ्छिवशिवेति च

शंकराच्या प्रसादाने तो दैत्य तत्क्षणी जीवित झाला. मग तो उठून “शिव, शिव” असे म्हणत बोलू लागला.

Verse 67

तं पुनर्जोवितं दृष्ट्वा दैत्यं दैत्यगणस्तदा । उवाच सुमना वाक्यं वर्द्धस्व सुचिरं विभो

तो दैत्य पुन्हा जिवंत झालेला पाहून दैत्यगणाने शुभ वचन म्हटले— “हे विभो, तू दीर्घकाळ वर्धस्व.”

Verse 68

स्नापयित्वा यदि पुनर्ब्राह्मणं विनिवर्त्तते । यथेष्टं गच्छतु तदा किं वृथा विग्रहेण ते

जर तो ब्राह्मणाला स्नान घालून पुन्हा परत येत असेल, तर त्याला यथेष्ट जाऊ द्या; तुमचा उगीचचा विग्रह कशाला?

Verse 69

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कुशो वचनमब्रवीत् । गच्छ प्रेषय तौ शीघ्रं विप्रत्राणकरावुभौ

ते वचन ऐकून कुश म्हणाला— “जा, त्या दोघांना लवकर पाठव; ते ब्राह्मणाचे रक्षक आहेत.”

Verse 70

स च राज्ञा समादिष्ट सुमना मुनिसत्तमाः । उवाच विष्णुमानम्य नमस्कृत्य हलायुधम्

राजाच्या आज्ञेने मुनिश्रेष्ठ सुमना यांनी विष्णूला वंदन करून आणि हलायुध (बलराम) यांना नमस्कार करून बोलणे सुरू केले.

Verse 71

कुशेन प्रेषितश्चास्मि समीपे ते जनार्दन । किं तवापकृतं नाथ येन दैत्याञ्जिघांससि

हे जनार्दना, कुशाने मला तुझ्याकडे पाठवले आहे. हे नाथा, त्यांनी तुझे काय वाईट केले आहे, ज्यामुळे तू दैत्यांना मारू इच्छितोस?

Verse 72

दुर्वाससं स्नापयित्वा गच्छ मुक्तोऽसि मानद । अमरत्वं महादेवात्प्राप्तं विद्धि कुशेन हि

दुर्वास ऋषींना स्नान घालून जा, हे मानद! तू मुक्त आहेस. महादेवाकडून कुशाच्या माध्यमातून अमरत्व प्राप्त झाले आहे, हे निश्चित जाण.

Verse 73

श्रीविष्णुरुवाच । मुक्तितीर्थमिदं रुद्धं भवद्भिः पापकर्मभिः । तस्माद्धनिष्ये सर्वांश्च दानवान्नात्र संशयः

श्री विष्णू म्हणाले: 'तुम्ही पापकर्म करणाऱ्यांनी हे मुक्तितीर्थ अडवले आहे. म्हणून मी सर्व दानवांचा वध करीन, यात काहीही शंका नाही.'

Verse 74

दुर्वाससश्च ये दर्भास्तिलाश्चैवाक्षतैः सह । पुनस्तानानयध्वं हि क्षिप्ता ये वरुणालये

दुर्वास ऋषींचे जे दर्भ, तीळ आणि अक्षता वरुणालयात (समुद्रात) फेकले गेले होते, ते सर्व पुन्हा परत आणा.

Verse 75

सवाहनपरीवाराः सजातिकुलबांधवाः । पुण्यतीर्थमिदं हित्वा प्रविशध्वं धरातले

तुमची वाहने, परिवार, जाती आणि कुळातील बांधवांसह हे पुण्यतीर्थ सोडून रसातलात (जमिनीखाली) प्रवेश करा.

Verse 76

सुमनास्तद्वचः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः । युध्यध्वमिति तं चोक्त्वा नैतदेवं भविष्यति

सुमनास ते वचन ऐकून क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांनी त्याला म्हणाला—“युद्ध कर!” आणि ठामपणे म्हणाला—“हे असे होणार नाही.”

Verse 77

कुशाय कथयामास यदुक्तं शार्ङ्गधन्विना । क्रुद्धस्तद्वचनं श्रुत्वा मंत्रिणा समुदीरितम्

शार्ङ्गधारी (विष्णू) यांनी जे सांगितले होते ते कुशाला कळविण्यात आले. मंत्र्याने सांगितलेले ते वचन ऐकून कुश क्रुद्ध झाला.

Verse 78

रथमारुह्य वेगेन ययौ योद्धुमरिंदमः । संस्मृत्य मनसा देवं पिनाकिं वृषभध्वजम्

शत्रुदमनकर्ता रथावर आरूढ होऊन वेगाने युद्धास निघाला; आणि मनात पिनाकधारी, वृषभध्वज देव (शिव) यांचे स्मरण करीत राहिला.

Verse 79

ततः प्रववृते युद्धं सुमहल्लोमहर्षणम् । अन्येषां दानवानां च केशवस्य कुशस्य च

त्यानंतर केशव व कुश यांच्यात, तसेच इतर दानवांमध्येही, अत्यंत महान् व रोमांचकारी युद्ध सुरू झाले.

Verse 80

यज्ञघ्नो गदया गुर्व्या संकर्षणमताडयत् । संकर्षणहतः शीर्ष्णि मुसलेन पपात ह

यज्ञघ्नाने जड गदेने संकर्षणावर प्रहार केला; पण संकर्षणाने मुसळ (हल-शस्त्र) घेऊन त्याच्या मस्तकी घाव घालून त्याला पाडले.

Verse 81

कञ्चुकं च जघानाशु चक्रेण भगवान्हरिः । उल्मुकश्चाथ निहतो ब्रह्मघ्नश्च निपातितः

भगवान हरीने तत्काळ आपल्या चक्राने कंचुकाचा वध केला. त्यानंतर उल्मुक मारला गेला आणि ब्रह्मघ्नही धारातीर्थी पडला.

Verse 82

एते चान्ये च बहवो घातिताः केशवेन हि । दानवान्पतितान्दृष्ट्वा कुशः परमकोपितः

केशवाने या आणि इतर अनेक दानवांना मारलेले पाहून, तसेच पडलेल्या दानवांना बघून कुश अत्यंत क्रोधित झाला.

Verse 83

जघान युधि संरब्धः परमास्त्रेण केशवम् । भगवान्क्रोधसंयुक्तश्चक्रेण चाहरच्छिरः

युद्धाच्या आवेशाने त्याने केशवावर परमास्त्राने प्रहार केला; परंतु क्रोधाविष्ट भगवंताने चक्राने त्याचे मस्तक छाटले.

Verse 84

तं छिन्नशिरसं भूमौ पातितं वीक्ष्य केशवः । चिच्छेद बाहू पादौ च खङ्गेन तिलशस्तथा

त्याचे मस्तक तुटलेले व तो जमिनीवर पडलेला पाहून, केशवाने तलवारीने त्याचे हात व पाय तिळाएवढे तुकडे करून तोडले.

Verse 85

खंडशो घातितं दृष्ट्वा केशवेन कुशं तदा । संगृह्य ते पुनर्देत्या निन्युः सर्वे शिवालयम्

तेव्हा केशवाने कुशाचे तुकडे केलेले पाहून, त्या सर्व दैत्यांनी ते तुकडे गोळा केले आणि त्यांना शिवाच्या मंदिरात नेले.

Verse 86

प्रसादाच्छूलिनः सद्यो जीवितं प्राप्य दानवः । उत्थितः सहसा क्रुद्धः क्व विष्णुरिति चाब्रवीत्

शूलधारी शिवाच्या प्रसादाने दानवाला तत्क्षणी जीवदान मिळाले; तो सहसा उठून क्रोधाने म्हणाला—“विष्णु कुठे आहे?”

Verse 87

गदामुद्यम्य संक्रुद्धो योद्धुमागाज्जनार्द्दनम् । तमुद्यतगदं दृष्ट्वा निहतं जीवितं पुनः

तो संतापून गदा उचलून जनार्दनाशी युद्धास आला; उंचावलेली गदा पाहून प्रभूंनी त्याला पाडले, तरी तो पुन्हा जिवंत झाला.

Verse 88

दुर्वाससमथोवाच किमिदं न म्रियेत यत् । मयाऽसकृच्छिरश्छिन्नं खंडशस्तिलशः कृतम्

मग दुर्वास म्हणाले—“हे काय, हा मरतच नाही? मी वारंवार याचे शिर छाटले, आणि याला तिळासारखे कणाकणाने तुकडे केले.”

Verse 89

जीवत्ययं पुनः कस्मात्कारणं कथ यस्व नः । इत्युक्तश्चिंतयामास ध्यानेन ऋषिसत्तमः

“हा पुन्हा कसा जिवंत होतो? कारण आम्हाला सांगा.” असे म्हटल्यावर ऋषिश्रेष्ठांनी ध्यानाने विचार केला.

Verse 90

ज्ञात्वा तत्कारणं सर्वमुवाच मधुसूदनम् । महादेवेन तुष्टेन कुशोऽयममरः कृतः

सर्व कारण जाणून त्यांनी मधुसूदनाला सांगितले—“तुष्ट महादेवाने या कुशाला अमर केले आहे.”

Verse 91

खंडशश्च कृतश्चापि न च प्राणैर्वियुज्यते । ततः स विस्मयाविष्टो हंतव्योऽयं मया कथम्

खंडखंड केला तरी तो प्राणांपासून विलग होत नाही. म्हणून विस्मयाने भरून (भगवान विचारू लागले)—“हा माझ्याकडून कसा वध होईल?”

Verse 92

उपायं च करिष्यामि येनायं न भवे दिति । ततः स जीवितं प्राप्य प्रसादाच्छंकरस्य च । चर्मखङ्गमथादाय तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्

मी असा उपाय करीन की हा पुन्हा दितीस भयकारक ठरू नये. मग शंकराच्या प्रसादाने जीवन मिळवून त्याने चर्मढाल व खड्ग उचलला आणि म्हणाला—“थांबा! थांबा!”

Verse 93

तमायांतं ततो दृष्ट्वा कुशं शिवपरिग्रहम् । जघान गदया गुर्व्या गदाहस्तं तदा कुशम्

तेव्हा शिवाच्या संरक्षणात असलेला, गदा धारण केलेला कुश पुढे येताना पाहून त्याने प्रचंड गदेने त्या कुशावर प्रहार केला.

Verse 94

स भिन्नमूर्द्धा न्यपतत्केशवेनाभिताडितः । भूमौ निपतितं वेगात्परिगृह्य कुशं हरिः

केशवाच्या प्रचंड आघाताने त्याचे मस्तक फाटले आणि तो कोसळला. मग हरिने वेगाने भूमीवर पडलेल्या कुशाला पकडले.

Verse 95

गर्ते निक्षिप्य तद्देहं पूरयामास वै पुनः । लिंगं संस्थापयामास तस्योपरि जनार्द्दनः

त्या देहाला खड्ड्यात टाकून त्याने तो पुन्हा मातीने भरून काढला. मग जनार्दनाने त्याच्या वर शिवलिंगाची स्थापना केली.

Verse 96

स लब्धसंज्ञो दनुजः शिवलिंगमपश्यत । आत्मोपरिस्थितं तच्च तदा चिन्तापरोऽभवत्

शुद्धीवर येताच त्या दनुजाने शिवलिंगाचे दर्शन घेतले. ते आपल्या वर स्थित पाहून तो चिंताग्रस्त झाला.