Adhyaya 2

Verse 1

प्रह्लाद उवाच । सर्वेषामपि भूतानां दैत्यदानवरक्षसाम् । भवन्तो वै पूज्यतमा देवादीनां तथैव च

प्रह्लाद म्हणाला—सर्व भूतांमध्ये, दैत्य-दानव-राक्षसांमध्येही, तुम्ही ऋषिगणच अत्यंत पूज्य आहात; देवांमध्येही तसेच।

Verse 2

अनुज्ञया तु युष्माकं प्रसादात्केशवस्य हि । अधिष्ठानं भगवतः कथयामि निबोधत

तुमच्या अनुमतीने आणि केशवाच्या कृपेने, मी भगवंताचे पवित्र अधिष्ठान सांगतो—ऐका व समजून घ्या।

Verse 3

पश्चिमस्य समुद्रस्य तीरमाश्रित्य तिष्ठति । कुशस्थलीति या पूर्वं कुशेन स्थापिता पुरी

पश्चिम समुद्राच्या तीरावर आश्रय घेऊन ती नगरी वसलेली आहे; जी पूर्वी ‘कुशस्थली’ म्हणून ओळखली जाई आणि कुशाने स्थापिली होती।

Verse 4

वहते गोमती यत्र सागरेण समंततः । द्वारावतीति सा विप्रा आनर्त्तेषु प्रकीर्त्तिता

जिथे गोमती वाहते आणि समुद्र सर्व बाजूंनी वेढून राहतो—हे विप्रहो, तीच नगरी आनर्त देशात ‘द्वारावती’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 5

तस्यां वसति विश्वात्मा सर्वकामप्रदो हरिः । कला षोडशसंयुक्तो मूर्तिं द्वादशकान्वितः

त्या द्वारकेत विश्वात्मा हरि सर्वकामप्रद म्हणून वास करतो. तो षोडश कलांनी युक्त असून द्वादश मूर्तींनी विभूषित आहे.

Verse 6

तदेव परमं धाम तदेव परमं पदम् । द्वारका सा च वै धन्या यत्राऽस्ते मधुसूदनः

तेच परम धाम, तेच परम पद. धन्य ती द्वारका जिथे मधुसूदन स्वयं विराजमान आहे.

Verse 7

यत्र कृष्णश्चतुर्बाहुः शंखचक्रगदाधरः । नरा मुक्तिं प्रयास्यंति तत्र गत्वा कलौ युगे

जिथे चतुर्भुज कृष्ण शंख-चक्र-गदा धारण करून विराजतो, तिथे जाऊन कलियुगातही नर मुक्ती प्राप्त करतात.

Verse 8

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रह्लादस्य महात्मनः । विस्मयाविष्टमनसस्तमूचुर्मुनिसत्तमाः

महात्मा प्रह्लादाचे वचन ऐकून मुनिश्रेष्ठ विस्मयाने भरलेल्या मनाने त्याला म्हणाले.

Verse 9

ऋषय ऊचुः । क्षयं यदुकुले याते भारे चोपहृते भुवः । प्रभासे यादवश्रेष्ठः स्वस्थानमगमद्धरिः

ऋषी म्हणाले—यदुकुळाचा क्षय झाल्यावर आणि पृथ्वीचा भार उतरल्यावर, प्रभास येथे यादवश्रेष्ठ हरि आपल्या स्वधामास गेला.

Verse 10

द्वारावत्या प्लावितायां समंतात्सागरेण हि । कथं स भगवांस्तत्र कलौ दैत्य प्रकीर्त्यते

द्वारावती सर्व बाजूंनी समुद्राने बुडालेली असता, हे दैत्य, कलियुगातही तो भगवान् तेथे आहे असे कसे सांगितले जाते?

Verse 11

कथयस्व सुरश्रेष्ठ कथं विष्णुर्महीतले । स्थितश्चानर्त्तविषय एतद्विस्तरतो वद

हे सुरश्रेष्ठ, विष्णु पृथ्वीवर कसा स्थित झाला आणि आनर्त्तविषयात (द्वारका-प्रदेशात) कसा प्रतिष्ठित झाला—हे सर्व विस्ताराने सांगा।

Verse 12

उग्रसेने नरपतौ प्रशासति वसुन्धराम् । कृष्णो यदुपुरीमेतां शोभयामास सर्वतः

नरपति उग्रसेन पृथ्वीचे शासन करीत असता, श्रीकृष्णाने यदुपुरी ही (द्वारका) सर्व बाजूंनी शोभायमान केली।

Verse 13

रममाणे रमानाथे रामाभिरमणे हरौ । एकदा तु समासीने सभायां यदुसत्तमे

एकदा, रमानाथ हरि रमाभिरमणात रममाण असता, यदुसत्तम तो सभेत आसनस्थ झाला होता।

Verse 14

कथाभिः क्रियमाणाभिर्विचित्राभिरनेकधा । उद्धवः कथयामास प्रचारं यदुनंदनम्

अनेक प्रकारच्या विचित्र कथा चालू असताना, उद्धवाने यदुनंदनाला आगमन व हालचालींचा (प्रचाराचा) वृत्तांत सांगितला।

Verse 15

यात्रायामनुसंप्राप्तं दुर्वाससमकल्मषम् । स्थितं तं गोमतीतीरे चक्रतीर्थसमीपतः

तीर्थयात्रेच्या क्रमाने पापकल्मषरहित दुर्वासा मुनी आले आणि गोमतीतीरी चक्रतीर्थाजवळ तेथे निवासास राहिले।

Verse 16

तच्छ्रुत्वा सहसोत्थाय भगवान्रुक्मिणीगृहम् । जगाम हृष्टमनसा विश्वशक्तिरधोक्षजः

हे ऐकताच विश्वशक्ती अधोक्षज भगवान् तत्क्षणी उठले आणि हर्षित मनाने रुक्मिणीच्या गृहाकडे गेले।

Verse 17

आगत्योवाच वैदर्भीं संप्राप्तमृषिसत्तमम् । तपोनिर्धूत पाप्माऽयमत्रिपुत्रो महातपाः

तेथे येऊन त्यांनी वैदर्भी (रुक्मिणी)ला म्हटले—“इथे ऋषिश्रेष्ठ आले आहेत; हे अत्रीचे पुत्र, महातपस्वी, तपाने पाप धुऊन टाकलेले आहेत।”

Verse 18

आतिथ्येनार्चितो विप्रो दास्यते च महोदयम् । गृहिणी न गृहे यस्य सत्पात्रागमनं वृथा

आतिथ्याने पूजिलेला ब्राह्मण महान् समृद्धी देतो; पण ज्या घरात खरी गृहिणी नाही, तिथे सत्पात्राचे आगमन व्यर्थ ठरते।

Verse 19

तस्य देवा न गृह्णंति पितरश्च तथोदकम् । तदागच्छस्व गच्छामो निमंत्रयितुमत्रिजम्

अशा व्यक्तीचे अर्पण देव स्वीकारत नाहीत आणि पितरही तसेच उदक-तर्पणही घेत नाहीत; म्हणून ये, आपण जाऊ—अत्रिपुत्र (दुर्वासा) यांना निमंत्रित करू।

Verse 20

तथेत्युक्त्वा तु सा देवी रथमारुरुहे सती । रथमारुह्य देवेशो रुक्मिण्या सहितो हरिः । जगाम तत्र यत्रास्ते दुर्वासा मुनिसत्तमः

“तथास्तु” असे म्हणत ती सती देवी रथावर आरूढ झाली. मग देवेश हरि रुक्मिणीसह रथावर चढून ज्या ठिकाणी मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा निवास करीत होते, तेथे गेले।

Verse 21

दृष्ट्वा ज्वलंतं तपसा कूले नदनदीपतेः । कापालिकस्य पुरतः सुस्नातं वरसीकरैः

नद-नदीपतीच्या तीरावर तपश्चर्येने ज्वलंत असलेल्या त्या कापालिकाला समोर पाहून, तो शुभ जलकणांनी सिक्त देहाचा, नुकताच स्नान केलेला आहे असे त्यांनी पाहिले।

Verse 22

प्रणम्य भगवान्भक्त्या पप्रच्छाऽनामयं ततः । पश्चाद्विदर्भतनया रुक्मिणी प्रणनाम तम्

भक्तीने प्रणाम करून भगवानांनी त्यांचे कुशल-क्षेम विचारले. नंतर विदर्भतनया रुक्मिणीनेही त्यांना प्रणाम केला।

Verse 23

दुर्वासाश्चापि तौ दृष्ट्वा दर्शनार्थमुपागतौ । पप्रच्छ कुशलं तत्र स्वागतेनाभिनंद्य च

दुर्वासांनीही त्या दोघांना दर्शनासाठी आलेले पाहून, तेथे स्वागतात अभिनंदन करून त्यांचे कुशल-क्षेम विचारले।

Verse 24

दुर्वासा उवाच । कुशलं कृष्ण सर्वत्र कुत्र वासस्तवाऽधुना । कति दारा धनापत्यमेतद्विस्तरतो वद

दुर्वासा म्हणाले— “हे कृष्णा! सर्वत्र कुशल आहे ना? आता तुझा निवास कुठे आहे? तुझ्या किती पत्नी आहेत, धन व संतती कशी आहे— हे सर्व विस्ताराने सांग।”

Verse 25

श्रीकृष्ण उवाच । समुद्रेण प्रदत्ता मे भूभिर्द्वादशयोजना । तस्यां निवसतो ब्रह्मन्पुरी हेममयी मम

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे ब्राह्मण! समुद्राने मला बारा योजनांची भूमी दिली. त्या भूमीत निवास करताना माझी पुरी सुवर्णमयी आहे.

Verse 26

प्रासादास्तत्र सौवर्णा नवलक्षाणि संख्यया । तस्यां वसामि संहृष्टस्त्वत्प्रसादात्सुनिर्भयः

तेथे सुवर्णाचे प्रासाद नऊ लाख संख्येने आहेत. तुझ्या कृपेने मी त्या नगरीत आनंदित व पूर्ण निर्भय होऊन वास करतो.

Verse 27

तच्छुत्वा वचनं तस्य विस्मयाविष्टमानसः । प्रत्युवाच स दुर्वासाः प्रहस्य मधुसूदनम्

त्याचे वचन ऐकून दुर्वासांचे मन विस्मयाने भरून गेले. ते हसत-हसत मधुसूदनाला (कृष्णाला) प्रत्युत्तर देऊ लागले.

Verse 28

वसंति तावका ये च तेषां संख्या वदस्व भोः । यावत्यश्च महिष्यस्ते पुत्राः परिजनास्तथा

हे महोदय! तेथे वसणाऱ्या तुमच्या लोकांची संख्या सांग. तसेच तुझ्या राण्या किती, पुत्र आणि परिजनही किती आहेत?

Verse 29

श्रीकृष्ण उवाच । ब्रह्मन्षोडशसाहस्रं भार्य्याश्चाष्टाधिका मम । तासां मध्येऽभीष्टतमा विदर्भाधिपतेः सुता

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे ब्राह्मण! माझ्या पत्नी सोळा हजार आणि आणखी आठ आहेत. त्यांमध्ये सर्वाधिक प्रिय विदर्भराजाची कन्या आहे.

Verse 30

एकैकस्या दश सुताः कन्या चैका तथा मुने । षट्पंचाशद्यदूनां तु कोट्यः परिजनो मम

हे मुने! प्रत्येक (राणी)ला दहा पुत्र व एक कन्या आहे. आणि माझा परिजनसमूह यदुवंशी छप्पन्न कोटी आहे.

Verse 31

शेषाः प्रकृतयो ब्रह्मंस्तेषां संख्या न विद्यते । तच्छ्रुत्वा चिंतयामास किमेतदिति विस्मितः

हे ब्राह्मण! प्रकृतीच्या उरलेल्या रूपांची संख्या कळत नाही. हे ऐकून तो विस्मित होऊन विचार करू लागला—“हे काय?”

Verse 32

अहो ह्यनंतवीर्यस्य मायामाश्रित्य तिष्ठतः । अनंता सर्वकर्तृत्वे प्रवृत्तिर्दृश्यतामिय म्

अहो! मायेचा आश्रय घेऊन स्थित असलेल्या अनंतवीर्य प्रभूची सर्वकर्तृत्वातील ही अनंत प्रवृत्ती जगात दिसून येते.

Verse 33

दुर्वासा उवाच । स्वागतं ते महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते । दर्शनेन त्वदीयेन प्रीतिमेति च मे मनः

दुर्वासा म्हणाले—हे महाबाहो! तुझे स्वागत आहे. सांग, मी तुझ्यासाठी काय करू? तुझ्या दर्शनमात्राने माझे मन प्रीत होऊन जाते.

Verse 34

श्रीकृष्ण उवाच । यदि प्रसन्नो भगवांस्तदागच्छस्व मे गृहम् । शिरसा धार्य्य पादांबु प्रयास्यामि पवित्रताम्

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे भगवन्! आपण प्रसन्न असाल तर माझ्या घरी या. आपल्या चरणोदकास शिरावर धारण करून मी पवित्रता प्राप्त करीन.

Verse 35

दुर्वासा उवाच । अक्षमासारसर्वस्वं किं मां नयसि माधव । नय मां यदि मद्वाक्यं करोषि सह भार्यया

दुर्वासा म्हणाले—हे माधवा! तू क्षमेचा सारस्वरूप आहेस; मग मला (माझ्या इच्छेप्रमाणे) का नेत नाहीस? माझे वचन पाळशील तर पत्नीसमवेत मला ने.

Verse 36

प्रह्लाद उवाच । एवमस्त्विति चोक्त्वा स प्रस्थितः स्वरथेन हि । तं दृष्ट्वा प्रस्थितं विष्णुं प्रहस्योवाच भर्त्सयन्

प्रह्लाद म्हणाला—“एवमस्तु” असे म्हणत तो आपल्या रथानेच निघाला. विष्णूला प्रस्थान करताना पाहून तो हसला आणि उपहासाने बोलला.

Verse 37

दुर्वासा उवाच । दुर्वाससं न जानासि मुञ्चेमान्हयसत्तमान् । त्वं च भार्या तथा चेयं वहतं स्वरथेन माम्

दुर्वासा म्हणाले—तुला दुर्वासा माहीत नाही काय? हे श्रेष्ठ घोडे सोड. तू आणि तुझी पत्नी—माझ्याच रथात मला वाहून न्या.

Verse 38

श्रीकृष्ण उवाच । भगवन्यथा प्रब्रवीषि विप्र कर्तास्मि तत्तथा । त्वया कृपालुना ब्रह्मन्पारितोऽहं सबांधवः

श्रीकृष्ण म्हणाले—हे भगवन् विप्र! तुम्ही जसे सांगता तसेच मी करीन. हे ब्रह्मन्! तुमच्या कृपेने मी बंधुजनांसह रक्षित व पोषित आहे.

Verse 39

प्रह्लाद उवाच । तौ तथा ऋषिवर्य्योऽसौ युक्तां देवीं रथे स्वके । तथैव पुण्डरीकाक्षं याहि याहीत्यभाषत

प्रह्लाद म्हणाला—त्या श्रेष्ठ ऋषींनी देवीला (राणीला) आपल्या रथात योग्य रीतीने बसविले; आणि पुंडरीकाक्षाला म्हणाले—“जा, जा!”

Verse 40

तं दृष्ट्वा देवताः सर्वा वहमानं रथं हरिम् । साधुसाध्विति भाषंत ऊचुः सर्वे परस्परम्

हरि रथ ओढत आहे असे पाहून सर्व देव परस्परांना म्हणू लागले आणि पुन्हा पुन्हा उद्गारले—“साधु! साधु!”

Verse 41

अहो ब्रह्मण्यदेवस्य परां भक्तिं प्रपश्यत । स्कन्धे कृत्वा धुरं यो हि वहते भार्य्यया सह

अहो! ब्राह्मणप्रिय ब्रह्मण्यदेवाची परम भक्ती पाहा—तो पत्नीसमवेत स्वतःच्या खांद्यावर जू ठेवून भार वाहतो आहे.

Verse 42

विकीर्यमाणः कुसुमैः सुरसंघैर्जनार्दनः । जगाम स रथं गृह्य सभार्यो द्वारकां प्रति

देवसमूह पुष्पवृष्टी करीत असताना जनार्दन रथावर आरूढ झाला आणि पत्नीसमवेत द्वारकेकडे निघाला.

Verse 43

उह्यमाने रथे तस्मिन्रुक्मिणी तृषिताऽभवत् । उवाच कृष्णं वैदर्भी श्रमव्याकुललोचना

तो रथ ओढला जात असता रुक्मिणीला तहान लागली. श्रमाने व्याकुळ झालेल्या नेत्रांची वैदर्भी कृष्णाला म्हणाली.

Verse 44

श्रान्ता भारपरिक्लिष्टा वहती कोपनं द्विजम् । पाययित्वोदकं कान्त नय मां मन्दिरं स्वकम्

मी थकले आहे, भाराने पीडित आहे आणि हा कोपिष्ट द्विज वाहत आहे. हे कान्ता, याला पाणी पाजून मला माझ्या घरात घेऊन चल.

Verse 45

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः पादाक्रान्त्या धरातलात् । आनयामास भगवान्गगां त्रिपथगां शुभाम्

तिचे वचन ऐकून भगवानांनी पायाने धरातल दाबून भूमीतून त्रिपथगा, शुभ गंगेला प्रकट करून आणले।

Verse 46

तद्दृष्ट्वा निर्मलं शीतं सुगंधं पावनं तथा । पपौ पिपासिता देवी रुक्मिणी जाह्नवीजलम्

ते जल निर्मळ, शीतल, सुगंधी व पावन पाहून तहानलेली देवी रुक्मिणीने जाह्नवी (गंगा)चे जल प्राशन केले।

Verse 47

पीतं तया जलं दृष्ट्वा चुकोप ऋषिसत्तमः । जज्वाल ज्वलनप्रख्यः शशाप परमेश्वरीम्

तिने जल पिलेले पाहून ऋषिश्रेष्ठ क्रोधावला; अग्नीसारखा ज्वलंत होऊन त्याने परमेश्वरीला शाप दिला।

Verse 48

दुर्वासा उवाच । मामपृष्ट्वा जलं यस्मात्पीतवत्यसि रुक्मिणी । तस्मात्पानरता नित्यं भविष्यसि न संशयः

दुर्वासा म्हणाले—हे रुक्मिणी! मला न विचारता तू जल पिलेस; म्हणून तू नित्य पानासक्त राहशील, यात संशय नाही।

Verse 49

अवियुक्ता रथाद्यस्मान्मामपृष्ट्वा जलं त्वया । पीतं तस्माच्च कृष्णेन वियुक्ता त्वं भविष्यसि

रथापासून अवियुक्त असतानाही तू मला न विचारता जल पिलेस; म्हणून तू कृष्णापासूनही वियोग पावशील।

Verse 50

प्रह्लाद उवाच । एतावदुक्त्वा वचनं क्रोधसंरक्तलोचनः । परित्यज्य रथं विप्रो भूमावेवावतिष्ठति

प्रह्लाद म्हणाला—इतके बोलून, क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांचा तो ब्राह्मण रथ सोडून भूमीवरच बसून राहिला।

Verse 51

एवं शप्ता तदा देवी रुदोदातीव विह्वला । उवाच कृष्णं करुणं कथं स्थास्ये त्वया विना

अशी शापित झालेली देवी, जणू मोठ्याने रडत असल्याप्रमाणे व्याकुळ होऊन, करुणामय कृष्णाला म्हणाली—“तुझ्याविना मी येथे कशी राहू?”

Verse 52

श्रीकृष्ण उवाच । आयास्ये प्रत्यहं देवि द्विकालं भवनं तव । यो मां पश्यति चात्रस्थं स त्वामेव प्रपश्यति

श्रीकृष्ण म्हणाला—“हे देवी, मी दररोज दोन वेळा (प्रातः व सायं) तुझ्या भवनात येईन. जो मला येथे स्थित पाहील, तो खरेच तुलाच पाहील.”

Verse 53

मां हि दृष्ट्वा नरो यस्तु त्वां न पश्यति भक्तितः । अर्द्ध्ं यात्रा फलं तस्य भविष्यति न संशयः

जो मनुष्य मला पाहूनही भक्तिभावाने तुला पाहत नाही, त्याला यात्रेचे फळ केवळ अर्धेच मिळेल—यात संशय नाही।

Verse 54

आश्वास्य च प्रियामेवं ब्राह्मणं यदुनन्दनः । ततः प्रसादयामास दुर्वाससमकल्मषम्

अशा रीतीने प्रियेला धीर देऊन, यदुनंदनाने नंतर निष्कलंक मुनि ब्राह्मण दुर्वासांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला।

Verse 55

बाह्यो पवनमध्ये तु पूजयामास तं तथा । अवनिज्य स्वयं पादौ विप्रपादावनेजनम् । धारयामास शिरसा जगतः पावनो हरिः

बाहेर मोकळ्या वाऱ्यात त्यांनी त्याची यथाविधी पूजा केली. स्वतःच्या हातांनी ब्राह्मणाचे चरण धुऊन, जगत्पावन हरिने ते चरणोदक मस्तकी धारण केले.

Verse 56

दत्त्वार्घ्यं गां च विप्राय मधुपर्कं स भक्तितः । विधिवद्भोजयामास षड्रसेन द्विजोत्तमम्

भक्तिभावाने विप्राला अर्घ्य, गाय आणि मधुपर्क अर्पण करून, नंतर विधिप्रमाणे सहा रसांच्या अन्नाने त्या द्विजोत्तमास भोजन घातले.